ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ «ΕΝΑΣ ΦΛΟΓΕΡΟΣ ΠΑΤΡΙΩΤΗΣ ΚΑΙ ΓΝΗΣΙΟΣ ΦΟΡΕΑΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ» (1824 – 24 ΙΟΥΛΙΟΥ 1879)

Της Βασιλικῆς Παπακώστα-Τρικαλιώτη πρεσβυτέρας

 

Γεννήθηκε στὴ Λευκάδα καὶ γαλουχήθηκε μὲ τὴν ἰδέα τῆς ἐλευθερίας τόσο τῆς ἰδιαίτερης πατρίδας του ἀπὸ τὴν ἀγγλικὴ κατοχὴ καὶ κυριαρχία, ὅσο καὶ τῆς ὑπόδουλης μητέρας Ἑλλάδας ἀπὸ τὸν ὀθωμανικὸ ζυγό. Ἡ φλογερὴ ἀγάπη του πρὸς τὴν πατρίδα διαπερνᾶ τὴν ποίηση ἀλλὰ καὶ τὰ πεζά του κείμενα. Προσανατολίζει ὁλόκληρη τὴ ζωή του πρὸς τὴν ἐκπλήρωση ἑνὸς καὶ μοναδικοῦ σκοποῦ μὲ κάθε τρόπο: νὰ ἐπέλθῃ ἡ ποθούμενη «ἐθνικὴ ἀναγέννησις», ἡ ἐθνική, δηλαδή, ἀνασυγκρότηση καὶ ἀνόρθωση.

Σημειώνουμε χαρακτηριστικὰ τρεῖς σταθμοὺς τῆς πατριωτικῆς δράσης του: ἀγωνίζεται μὲ θερμὸ πατριωτισμὸ γιὰ τὴν ἕνωση τῆς Ἑπτανήσου μὲ τὴν Ἑλλάδα ὡς ἀντιπρόσωπος στὸ τοπικὸ κοινοβούλιο, ἀντιπροσωπεύει τὴ Λευκάδα στὴ Βουλὴ τῆς Ἀθήνας μετὰ τὴν ἕνωση (1864), ὀργανώνει ἀνεπίσημα τὴν ἐπανάσταση σὲ Ἤπειρο, Θεσσαλία καὶ Κρήτη ἀπὸ τὸ 1876 ὡς μέλος τῆς Κεντρικῆς Ἐθνικῆς Ἐπιτροπῆς. Στὰ τέλη τοῦ βίου του ἀποκαρδιώνεται γιὰ τὴν πορεία ἐπιλύσεως τοῦ ἐθνικοῦ προβλήματος, τόσο ἀπὸ τοὺς ἀνεπιτυχεῖς χειρισμοὺς τοῦ ἐπισήμου ἑλληνικοῦ κράτους, ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν προδοτικὴ στάση τῶν Μεγάλων Δυνάμεων.

Ποίηση καὶ δράση συμπορεύονται καὶ συστρατεύονται στὸν κοινὸ ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, τῆς αὐτονομίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς πατρίδας.

Τὰ αἰσθήματα ξεχύνονται ἀσυγκράτητα (ὁ ἴδιος ὁ ποιητὴς ἀποκαλεῖ τὴν ποίησή του «ξεθύμασμα»): ἐνθουσιαστικὸ φρόνημα, νεανικὸ σφρῖγος, ἀγωνιστικὴ διάθεση, αἰσθήματα θαυμασμοῦ κι εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς ἥρωες τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἐπωνύμους τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, ζῆλος γιὰ μίμηση καὶ παραδειγματισμὸ τῶν νεωτέρων γενεῶν. Θεωρεῖ πρὸς τοῦτο ἱερὸ καθῆκον τῆς τέχνης του τὴν ἀληθῆ ἐξιστόρηση τῶν γεγονότων, οὕτως ὥστε νὰ ἀναζωπυρωθῇ ἡ ἱστορικὴ μνήμη, νὰ ἀφυπνισθῇ ἡ ἐθνικὴ συνείδηση. «Συμπάσχει καὶ συνωδίνει», ὡσότου τὸ ἔθνος, ἀφοῦ ἀποτινάξει τὴν ὀκνηρία καὶ τὸν λήθαργο, ὁλοκληρώσει «τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς αὐτονομίας…τὸ ὁποῖον ἀφέθη ἀτελείωτον… καὶ πρέπει νὰ συμπληρωθῆ». Ἡ γλῶσσα του δὲν ἔχει, ἀσφαλῶς, τὴν κομψότητα καὶ καλλιέπεια τῶν «σολωμικῶν» ποιητῶν.

Ἀπηχεῖ τὸ δημοτικὸ τραγούδι καὶ κυρίως τὸ κλέφτικο τῆς ἠπειρωτικῆς Ἑλλάδας καὶ διανθίζεται μὲ πλῆθος λέξεων – φράσεων τῆς Λευκαδίτικης ντοπιολαλιᾶς. Ρωμαλέα ψυχὴ ἐκφράζεται μὲ ρωμαλέες ἐκφράσεις καὶ ποιητικοὺς τρόπους, ὅπως: τολμηρὲς εἰκόνες, συσσώρευση συνθέτων λέξεων, ρεαλιστικὲς περιγραφὲς μὲ στοιχεῖα βίας καὶ φρίκης, δραματικὲς συγκρούσεις καὶ διάλογοι, ἔντονα πάθη. Ὅλα αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ἐκφράζουν ἁδρὰ καὶ σθεναρὰ τὸν ἡρωισμὸ τῶν ἀνθρώπων ποὺ μέσα στὰ ἀπερίγραπτα δεινὰ τῆς δουλείας ἐπέδειξαν συνειδητὰ ἀκέραιο φρόνημα αὐτοθυσίας, αὐταπαρνήσε ως «μέχρις αἵματος» καὶ ψυχικοῦ με γαλείου. Αὐτὸ τὸ φρόνημα, κατὰ τὸν ποιητή, ἀρδεύτηκε ἀπὸ τὰ ζωοποιὰ νάματα τῆς ρωμέϊκης παραδόσεως, μὲ τὰ ὁποῖα ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία μας ἐκτρέφει πάντοτε τὰ τέκνα της. Ἂς σημειωθῆ τί λέγει σχετικὰ ὁ ποιητής: «Ἡ ὀρθόδοξος Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία ὑπῆρξε πρὸ πάντων ἡ ἱερὰ κιβωτός, ἔνθα προσέφυγε καὶ θαυμασίως διεσώθη ἀπὸ τῆς πλημμύρας τῶν ἀλλοφύλων τὸ αἴσθημα τῆς ἐθνότητος».

Μέσα ἀπὸ τὴν ποίηση τοῦ Βαλαωρίτη, ἐκτὸς ἀπό «τὸ μεῖζον» πού, ὅπως εἴπαμε, εἶναι ἡ θερμουργὸς πρὸς τὴν πατρί δα ἀγάπη, ἀναδύονται καὶ ἐπὶ μέρους θέματα ποὺ ἀποκαλύπτουν ἕναν ποιητή, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀφομοι ώσει τὴ ρωμέϊκη παράδοση καὶ τὴν ἀποτυπώνει δημιουργικὰ σὲ ὅλο της τὸ μεγαλεῖο: μέσα στὶς ἐξόχως τραχεῖες συνθῆκες τῆς ζωῆς τῶν κλεφταρμα τωλῶν βλέπουμε νὰ ἀνα δύεται τὸ δυνατὸ φίλτρο τῆς φιλαλληλίας μέχρι σημείου αὐταπαρνήσεως, ἡ συγχωρητικότητα πρὸς τοὺς ἐχθρούς, ὁ ἁγνὸς νεανικὸς ἔρωτας καὶ ἰδίως τὸ μεγαλεῖο τοῦ ἐν Χριστῷ ἀναγεννημένου ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς μετανοίας ἀποκαθαίρεται ἀπὸ τὰ στίγματα μεγαλυτέρων ἢ μικροτέρων ἁμαρ τημάτων.

Βλέπουμε, ἐπίσης, τὴν χριστο- καρτερικότητα στὰ μαρτύρια, τὴν ἀμετάθετη στάση ἀπέναντι σὲ δε- λεαστικὲς προτάσεις καὶ ἀπειλὲς πρὸς καταισχύνη τῶν τυράννων, τὴν ὑπομονετική «ἕως τέλους» ἀντιμετώπιση καὶ τῶν πιὸ δυ- νατῶν πειρασμῶν, τὴ νεανικὴ προθυμία ἀκόμα καὶ γερόντων νὰ ἀποδυθοῦν σὲ παλαίσματα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας… Τελειώνοντας, παραθέτουμε αὐτούσια ὅσα ἔγραφε πρὸς τὸν Τ. Φιλήμονα: «Τὸ θέμα μου εἶναι πάντοτε τὸ αὐτό: ἀνταγωνισμὸς διαρκὴς τοῦ ἑλληνισμοῦ κατὰ τῆς κατακτήσεως καὶ τοῦ ξενι σμοῦ…». Τὸ πρῶτο κιόλας δεῖγμα αὐτῆς τῆς θεματικῆς μᾶς δίνει τὸ 1842, μὲ ἕνα πρώιμο στιχούργημα κατὰ τῆς ἀγγλικῆς «Προστασίας». Ὁ κύκλος ὁλοκληρώνεται μὲ τὸν «Φωτεινό» (1879), τὸ ὡριμώτερο, κατὰ τοὺς κριτικούς, ἔργο του τὸ ὁποῖο, ἀνολοκλήρωτο, ἐκδόθηκε μετὰ τὸν θάνατό του. Ἄλλα ἔργα του: «Στιχουργήματα», «Μνημόσυνα», «Κυρὰ Φροσύνη», «Θανάσης Διάκος», «Ἀστραπόγιαννος», «Ὁ βράχος καὶ τὸ κῦμα», «Ὁ ἀσπασμός», «Ὁ ἀνδριάς τοῦ ἀοιδίμου Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄», «Κανάρης», «Ὁ θάνατος τοῦ Μάρκου Μπότσαρη», «Ἡ Φανερωμένη», «Καλογιάννος» καὶ ἄλλα.

Ενωμένη Ρωμηοσύνη
ΑΒΕΡΩΦ

ΛΟΡΕΝΤΖΟΣ ΜΑΒΙΛΗΣ : ΜΙΑ ΠΟΛΥΔΙΑΣΤΑΤΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ

Κείμενο τοῦ «῞Εκτορα», μέλους τῆς ὁμάδας «῾Ελλάδος ᾿Ανόρθωσις»

Ὁ Λορέντζος Μαβίλλης γεννήθηκε στὶς 6 Σεπτεμβρίου τοῦ 1860 στὴν Ἰθάκη ἀπὸ Κερκυραίους γονεῖς. ῾Ο ὁμώνυμος παππούς του ἦταν ᾿Ισπανὸς πρόξενος στὴν Κέρκυρα πού παντρεύτηκε μιὰ ντόπια εὐγενή. ῾Ο πατέρας του ἦταν ὁ δικαστικὸς Παῦλος Μαβίλλης. ῾Η μητέρα του, ἡ Ἰωάννα Καποδίστρια-Σούφη, καταγόταν ἀπὸ ἀρχοντικὴ γενιά. Μάλιστα, ἦταν θεία τοῦ τότε πολιτικοῦ Γεωργίου Θεοτόκη καὶ ἀνιψιὰ τοῦ πρώτου κυβερνήτη τῆς Ἑλλάδας, τοῦ ᾿Ιωάννη Καποδίστρια. ῾Η ἴδια εἶχε ζήσει γιὰ μερικὰ χρόνια κοντὰ στὸν ἀγροτικὸ πληθυσμό τῆς Κέρκυρας. Αὐτὸ τὴν ἔκανε νὰ ἐκτιμήσει βαθιὰ τὴ γλῶσσα καὶ τὴν τέχνη τοῦ λαοῦ. Αὐτὴ τὴν ἀγάπη τὴ μετέδωσε στὸν Λορέντζο.

Ὁ Μαβίλλης φοίτησε στὸ ἐκπαιδευτήριο «Καποδίστριας» στὴν Κέρκυρα. Στὴν πνευματική του διαμόρφωση συνέβαλε σὲ μεγάλο βαθμὸ ὁ ᾿Ιωάννης ῾Ρωμανός, καθηγητής του στὸ γυμνάσιο, ἑλληνιστὴς καὶ ἱστοριογράφος. Αὐτὸς τὸν συνέστησε στὴν «᾿Αναγνωστικὴ ᾿Εταιρεία». ᾿Εκεῖ γνωρίστηκε μὲ τὸν λόγιο Ἰάκωβο Πολυλᾶ, ὁ ὁποῖος τὸν ἐπηρέασε καθοριστικά. Αὐτὸς κι ὁ Γεράσιμος Μαρκορᾶς τὸν ἔκαναν νὰ γνωρίσει τὴν ποίηση τοῦ Σολωμοῦ, ἡ ὁποία θὰ ἐπιδράσει ἀποφασιστικὰ πάνω στὴν δικιά του.

Παρακολούθησε μαθήματα στὴ Φιλοσοφικὴ Ἀθηνῶν γιὰ ἕνα χρόνο καὶ τὸ 1879 μετέβη στὴ Γερμανία, ὅπου θὰ ἔμενε μόνιμα γιὰ 14 ἔτη, ἐπιστρέφοντας μόνο γιὰ μικρὰ χρονικὰ διαστήματα στὴν Κέρκυρα. Σπούδασε ἀρχαία καὶ νεώτερη φιλοσοφία καὶ γλωσσολογία. Γνώριζε λατινικά, σανσκριτικά, ἀγγλικά, γαλλικά, ἰταλικά, ἰσπανικὰ καὶ γερμανικά. Μάλιστα, ἡ γλωσσομάθειά του τοῦ ἐπέτρεψε νὰ μεταφράσει ἀποσπάσματα τόσο ποιημάτων διαφόρων Εὐρωπαίων, ὅπως ὁ Σίλλερ, ὁ Γκαῖτε κι ὁ Βύρωνας, ὅσο καὶ ἐπῶν ὅπως ἡ «Αἰνειάδα» καὶ ἡ ἰνδικὴ «Μαχαμπχαράτα». Ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὶς ἰδέες τοῦ Κάντ, τοῦ Νίτσε, τοῦ Φίχτε καὶ τοῦ Σοπενχάουερ. Τὸ 1890 ἀναγορεύτηκε διδάκτωρ φιλοσοφίας στὸ πανεπιστήμιο Erlangen τῆς Βαυαρίας, μὲ τὴν διατριβή του γιὰ τὴ μελέτη χειρογραφων τοῦ βυζαντινοῦ χρονογράφου ᾿Ιωάννη Σκυλίτση. Τὴν ἴδια περίοδο, ἔγινε ἐξαιρετικὸς σκακιστής. Τὸ 1893 ἐπέστρεψε στην Κέρκυρα καὶ ἐντάχτηκε στὴν Κερκυραϊκὴ Σχολή. Τὴν ἴδια ἐποχὴ ἀνέπτυξε φιλία μὲ τὸν Κωνσταντῖνο Θεοτόκη.

Τὰ ποιήματά του γράφτηκαν στὴν δημοτικὴ καὶ εἶναι πλούσια σὲ ἐξιδανικευμένες εἰκόνες. ᾿Αναφέρονται σὲ μύθους, ἱστορικὰ πρόσωπα, τὴ φύση, τὴ λαϊκὴ ζωή, τὴ μελαγχολία, τὸ θάνατο, τὸν ἔρωτα καὶ τὴν πατρίδα. Σὲ αὐτὰ εἶναι φανερὴ ἡ ἐπιρροὴ τοῦ γαλλικοῦ παρνασσισμοῦ, τοῦ συμβολισμοῦ καὶ τοῦ ῥομαντισμοῦ -γερμανικῆς προέλευσης ἀμφότερα-, ὅπως καὶ ἡ φλογερὴ φιλοπατρία του. Μερικὰ ἀπὸ τὰ γνωστότερα ποιήματά του εἶναι τὰ ἐξής: «Πατρίδα», «Λήθη», «᾿Ελιά», «Καρδάκι» καὶ «Καλλιπάτειρα». Ὁ Μαβίλης θεωρεῖται ὁ τελευταῖος ἐκπρόσωπος τῆς Ἐπτανησιακῆς σχολῆς, στὴν ὁποία κατατάσσονται ποιητὲς ὅπως ὁ Σολωμὸς κι ὁ Κάλβος. Τὰ καλοδουλεμένα σονέτα του, μὲ τοὺς 14 στίχους καὶ τὴν ὑποχρεωτικὴ ὁμοιοκαταληξία, κατέχουν μιὰ ξεχωριστὴ θέση στὴν ἑλληνικὴ ποίηση. Στὰ τελευταία χρόνια τῆς ζωῆς του, ὁ Μαβίλλης διατηροῦσε ἐρωτικὸ δεσμὸ μὲ τὴν ἐπίσης ποιήτρια Θεώνη Δρακοπούλου («Μυρτιώτισσα»).

Ἡ ἐθνική του δράση ἦταν ἀξιέπαινη. Τὸ 1896 ἵδρυσε παράρτημα τῆς «Ἐθνικῆς Ἐταιρείας» στὴν Κέρκυρα. Τὸ ἴδιο ἔτος μετέβη μαζὶ μὲ ἄλλους ἐθελοντὲς στὴν ἐπαναστατημένη Κρήτη. Στὸν ἑλληνοτουρκικὸ πόλεμο τοῦ 1897 ὀργάνωσε καὶ συντηροῦσε μὲ δικά του ἔξοδα ἕνα σῶμα 70 ἐθελοντῶν. Ὁ ἴδιος τραυματίσθηκε σὲ μιὰ μάχη στὴν Ἤπειρο, ἐνῷ σκοτώθηκε ὁ Ἄγγλος φίλος του Κλέμμενς Χάρρις.

Τὸ 1910 ἐκλέχθηκε βουλευτὴς μὲ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, στὴ Β΄ ᾿Αναθεωρητική Βουλή. Στὶς 28 Φεβρουαρίου τοῦ 1911, σὲ μία ἀντιπαράθεση γιὰ τὸ γλωσσικὸ ζήτημα στὸ κοινοβούλιο, ὑπερασπίστηκε τὴ δημοτική, λέγοντας τὴν παρακάτω φράση: «Χυδαία γλῶσσα δὲν ὑπάρχει, ὑπάρχουν χυδαῖοι ἄνθρωποι». Τὴν ἴδια μέρα καταψήφισε τὸ ἄρθρο 107 τοῦ Συντάγματος, σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο καθιερωνόταν ὡς ἐπίσημη γλῶσσα τοῦ κράτους ἡ καθαρεύουσα.

Τὸ φθινόπωρο τοῦ 1912 παραιτήθηκε ἀπὸ βουλευτὴς καὶ κατατάχθηκε ἐθελοντὴς σὲ ἕνα σῶμα Γαριβαλδινῶν Ἰταλῶν καὶ Ἑλλήνων ἐθελοντῶν ὑπὸ τὸν ᾿Αλέξανδρο ῾Ρῶμα. Τὴν 28η Νοεμβρίου, στὴν μάχη τοῦ Δρίσκου τῆς Ἠπείρου, τραυματίστηκε θανάσιμα ἀπὸ δυὸ σφαῖρες στὸ πρόσωπο. Τὰ τελευταῖα του λόγια ἦταν: «Δὲν εἶχα φανταστεῖ ποτὲ ὅτι θὰ εἶχα τὴν μεγάλη αὐτὴ τιμὴ νὰ πεθάνω γιὰ τὴν Ἑλλάδα». ῾Ο ῾Ρῶμας στεκόταν δίπλα του, τραυματισμένος, χαιρετῶντας σὲ στάση προσοχῆς καὶ μονολογοῦσε: «᾿Αγαθὴ ἡ μοίρα σου λοχαγὲ Μαβίλλη».᾿

Ακολουθεῖ ἕνα ποίημά του:

Μόν’ οἱ Μαραθωνομάχοι

Μόν’ οἱ Μαραθωμονάχοι
Δὲν σ’ ἐδόξασαν, πατρίδα,
Δὲν σ’ ἐδόξασαν μονάχοι
Οἱ τριακόσιοι τοῦ Λεωνίδα.
Ἐβαστάξαν τὰ παιδιά σου,
Παλληκάρια διαλεμμένα,
Πάντα σὰν τὰ ἰδρυὰ τοῦ δάσου,
Σὰν τοὺς βράχους, ἕνα κ’ ἕνα·
Ὅμοι’ ἀκλόνιστοι κι’ ἀγνάντια’
Σ τῶν ὀχτρῶν τὴν ἄγρια φόρα
Κι’ ὅμοια στέρεοι ’ςτὴ γιγάντια
Καὶ κακὴ τῆς τύχης μπόρα.
Ἀλλ’ ἀκόμα πλειὸ μεγάλη
Τῶν παιδιῶν σου ἡ δόξα ἐφάνη
Εἰς μίαν ἄλλη ἅγια πάλη
Γιὰ ἕνα πλει’ ὄμορφο στεφάνι·
Εἰς τὴν πάλη, ὅπου τὸ πνέμα
Τ’ οὐρανοῦ νικᾷ τὸν ᾍδη,
Τῆς ἀλήθειας μὲ τό ψέμα,
Τοῦ φωτὸς μὲ τὸ σκοτάδι.

Πηγές:

1) Νικόλαος Καρράς. Με Ιδεολογία Ελληνική, Νεοέλληνες Πνευματικοί Ήρωες. Εκδόσεις “Πελασγός” Ιωάννου Χρ. Γιαννάκενα. Β Έκδοση, Αθήνα 2019. σελ.41-47.
2) Cognosco Team, Λορέντζος Μαβίλης-Ποιητής και Ήρωας
3) Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΥΣ ΛΑΡΟΥΣ. Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος, 1963. Τόμος 9, σελ. 581.
4) Greek Language
Βιβλιονέτ
Πεμπτουσία – Λορέντζος Μαβίλης: «Δεν είχα φανταστεί ποτέ ότι θα είχα την μεγάλη τιμή να πεθάνω για την Ελλάδα»!
Βικηθήκη

https://cognoscoteam.gr/archives/40332

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ : «Ο ΔΩΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΓΥΦΤΟΥ»

Ο ΔΩΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΓΥΦΤΟΥ είναι ένα συνθετικό ποίημα που δημοσιεύτηκε το 1907. Σ’ αυτό ο Γύφτος παρουσιάζεται ως σύμβολο της ελεύθερης, αδούλωτης ψυχής και της δημιουργικής δράσης που δε σταματάει πουθενά, δεν υποτάσσεται σε τίποτε, αλλά προχωρεί συνεχώς γκρεμίζοντας τα παλιά και τα σάπια και χτίζοντας τα καινούρια και τα γερά.

Ο Προφητικός είναι ο όγδοος από τους δώδεκα λόγους και ο πιο παλιός. Γράφτηκε το 1899, δηλαδή την επαύριο της εθνικής ταπείνωσης του '97 . Σ’ αυτόν ο ποιητής, βαθιά πληγωμένος, εκφράζει τη συνείδηση του έθνους του. Το σκηνικό τοποθετείται στο Βυζάντιο και τα γεγονότα μετατρέπονται σε προφητείες. Βλέπουμε στην Πόλη το βασιλιά να διασκεδάζει, να παίρνει μέρος σε αγώνες σαν άλλος Νέρωνας και να αποθεώνεται από τους κόλακες και τους αυλόδουλους. Ο Τούρκος πλησιάζει, αλλά όλοι μένουν αδιάφοροι, παραδομένοι στη διαφθορά. Κανένας δεν ακούει τη φωνή των ακριτών. Ο ποιητής-προφήτης τα βλέπει όλ’ αυτά, αγανακτεί και προλέγει το χαμό της πολιτείας. Ο πόνος του για τον ξεπεσμό και το κατάντημα που βλέπει, φτάνει ως τα όρια της απελπισίας και από κει αναδύεται ένα όραμα ελπίδας και αισιόδοξο μήνυμα εθνικής αναγέννησης.

Υπενθυμίζουμε ότι δύο καταστροφικά γεγονότα σημαδεύουν την Ελλάδα εκείνης της εποχής και διαμορφώνουν μια βαριά ατμόσφαιρα που επισκίαζε την καθημερινότητα και η οποία είχε άμεση επίδραση στον ψυχισμό, στα αισθήματα και ασφαλώς στην έμπνευση του ποιητή.

Τα γεγονότα αυτά ήσαν:

1.      Η πτώχευση του 1893. Στις 10 Δεκεμβρίου 1893 ο τότε Πρωθυπουργός Χ. Τρικούπης υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει από το βήμα της βουλής ότι «δυστυχώς επτωχεύσαμεν», κηρύσσοντας επίσημα το ελληνικό κράτος σε κατάσταση πτωχεύσεως, ως προς τις πληρωμές στο εξωτερικό. Η είδηση της πτωχεύσεως προκάλεσε την εξέγερση όλων των δανειστών: Παρίσι, Λονδίνο, Βερολίνο ζητούσαν την κεφαλή του Τρικούπη και απαιτούσαν ομόφωνα την επιβολή διεθνούς ελέγχου πάνω στις εισπράξεις των προσόδων του δημοσίου. Το κυριότερο πρόβλημα που αντιμετώπιζε πια η Ελλάδα δεν ήταν τόσο το ποσό του χρέους, όσο ο διεθνής κλονισμός της ελληνικής αξιοπιστίας. Η διεθνής ανυποληψία της Ελλάδας δεν περιοριζόταν μόνο στους οικονομικούς κύκλους, αλλά επεκτεινόταν ταχύτατα και στο χώρο των πολιτικών συναλλαγών.

2.     Ο πόλεμος του 1897. Στις 27 και 28 Μαρτίου του 1897, 3.000 ενόπλων της Εθνικής Εταιρίας εισέβαλαν στην Οθωμανική επικράτεια σε 3 σώματα∙ στην αρχή είχαν επιτυχία και καταδίωξαν τις ασθενείς τουρκικές φρουρές. Δύο μέρες όμως αργότερα προσβλήθηκαν από τακτικό στρατό, διασκορπίσθηκαν και επέστρεψαν στο ελληνικό έδαφος. Η ενέργεια αυτή προκάλεσε την οργή των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και χαρακτηρίστηκε ως ανειλικρινής πράξη, ενώ στην Τουρκία έδωσε την αναζητούμενη αφορμή πολέμου. Η κυβέρνηση βέβαια προσπάθησε να απεκδυθεί της ευθύνης εκείνης της ενέργειας, ήταν όμως πολύ αργά. Το απόγευμα της 5^ης/17^ης  Απριλίου η Πύλη ανακοίνωσε στον Έλληνα πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη ότι είχε αποφασίσει τη διακοπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων και την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων. Ο ελληνικός στρατός άσχημα οργανωμένος και εξοπλισμένος θα υποστεί αλλεπάλληλες ήττες θα χάσει εδάφη και θα οπισθοχωρήσει. Η υποχώρηση αυτή άφησε τους Οθωμανούς Τούρκους κύριους της θεσσαλικής πεδιάδας. Οι Τούρκοι κράτησαν τα ελληνικά εδάφη στα βόρεια και ανατολικά της γραμμής ανακωχής μέχρι τις 22 Νοεμβρίου 1897, οπότε υπεγράφη στην Κωνσταντινούπολη η συνθήκη ειρήνης.

Ο ατυχής πόλεμος του 1897 κι η προηγηθείσα χρεοκοπία του 1893 είχαν δημιουργήσει την εποχή εκείνη ένα εξαιρετικά δυσοίωνο κλίμα για την Ελλάδα. Ο ποιητής ανήσυχος με την τροπή που είχαν πάρει τα πράγματα και βλέποντας τις συνεχείς αστοχίες στους χειρισμούς των εθνικών ζητημάτων, επιχειρεί να θυμίσει στους συγκαιρινούς του πως η καταστροφή δεν αργεί να προκύψει, όταν οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τη σοβαρότητα των καταστάσεων. Άλλωστε, δεν είχαν περάσει παρά μερικές δεκαετίες από τότε που οι Έλληνες είχαν με κόπο απελευθερώσει μέρος μόνο του σημερινού ελληνικού εδάφους∙ κι οι Τούρκοι δε θα δίσταζαν να εκμεταλλευτούν τη δεινή οικονομική και πολιτική κατάσταση της χώρας.

Ο ποιητής, ωστόσο, τοποθετεί την προφητεία του στο χρονικό πλαίσιο των τελευταίων χρόνων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, προλέγοντας την πτώση της και τη λήθη που θα σκεπάσει το πέρασμα του κάποτε ένδοξου βασιλείου. Αποφεύγει, δηλαδή, να αναφερθεί ανοιχτά στα γεγονότα της εποχής του, καθώς αυτό θα έδινε, όχι μόνο παροδικό χαρακτήρα στους στίχους του, αλλά και θα τους έφερνε στο επίπεδο του απλού πολιτικού σχολιασμού, υπονομεύοντας αισθητά την αποτελεσματικότητα της μεταδιδόμενης προειδοποίησης. Αντιθέτως, τη στιγμή που προφητεύει την πτώση του Βυζαντίου, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πολύ καλά την εγκυρότητα της πρόβλεψης∙ γνωρίζει ήδη από την ιστορία πως η μεγάλη αυτή αυτοκρατορία κατέρρευσε και αλώθηκε, έχοντας περάσει από τα χέρια ανθρώπων που υπέπεσαν σε σοβαρά λάθη∙ ανθρώπων που ενώ θα έπρεπε να μεριμνούν για τις ανάγκες της εκείνοι φρόντιζαν για τη δική τους ευχαρίστηση και πλουσιοπάροχη ζωή.

Ο Προφήτης είναι αμείλικτος στην περιγραφή του. Τα σημάδια που θ’ αφήσει η αυτοκρατορία στη μνήμη των ανθρώπων, θα είναι ελαφρότερα κι από αυτά που αφήνει η πρωινή δροσιά. Κανείς δε θα θυμάται και κανείς δε θα θρηνήσει για το χαμό της, πέρα από τα κλαψοπούλια (οι κουκουβάγιες) σε βράδια αχνά -σε βράδια που χάνουν σιγά σιγά την έντασή τους, όπως χάνεται κι η μνήμη της αυτοκρατορίας-, κι οι κλαίουσες ιτιές πάνω απ’ τα εναπομείναντα μνήματα.

«Και θα σβήσεις καθώς σβήνουνε λιβάδια

από μάισσες φυτρωμένα με γητειές∙

πιο αλαφρά του περασμού σου τα σημάδια

κι από τις δροσοσταλαματιές∙

θα σε κλαίν’ τα κλαψοπούλια στ’ αχνά βράδια

και στα μνήματα οι κλωνόγυρτες ιτιές.»

Η πτώση της αυτοκρατορίας -όπως κι η πτώση και τα προβλήματα κάθε κράτους- δεν προέκυψε νομοτελειακά ή ως κάτι τυχαίο. Ήταν απόρροια της κακής διοίκησης, της διαφθοράς, των αλόγιστων δαπανών, της σπάταλης διαχείρισης και του κοντόφθαλμου σχεδιασμού εκείνων που είχαν την ευθύνη της διοίκησής της. Η καταρρέουσα αυτοκρατορία δεν είναι το αθώο θύμα μιας κακής συγκυρίας, είναι υπεύθυνη για τον όλεθρό της, γι’ αυτό και θα πληρώσει τα λάθη της, όχι μόνο με την καταστροφή της, αλλά και με μια αδιάκοπη, μεταθανάτια τιμωρία.

Η διεφθαρμένη Ψυχή της αυτοκρατορίας θα εγκαταλείψει το σάπιο κορμί της, για τον ενταφιασμό του οποίου δε θα βρεθεί ούτε το ελάχιστο κομμάτι γης. Θα παραμείνει ένα άθαφτο ψοφίμι, βορά των άγριων σκυλιών και των ερπετών. Κι ό,τι θα κρατά απ’ αυτό ο Καιρός, ο διαρκώς υπάρχων χρόνος, θα είναι η φρικτή ανάμνηση ενός πανάθλιου σκελετού.

Οι εξαιρετικά απωθητικές εικόνες που δημιουργεί εδώ ο ποιητής για τη μοίρα που προσμένει την αποσυντιθέμενη αυτοκρατορία, φανερώνουν όλη την αγανάκτησή του για τα λάθη, για τον ολέθριο ωφελιμισμό και τη διαφθορά των κρατούντων, που παρασύρουν στην καταστροφή μια ολόκληρη αυτοκρατορία. Η απληστία, η ασυδοσία, τα πάθη και οι ανούσιες απολαύσεις των λίγων ισχυρών, έχουν ως αποτέλεσμα τη διάλυση μιας ένδοξης αυτοκρατορίας ή σε συσχέτιση με το παρόν του ποιητή ενός κράτους που δημιουργήθηκε με τις αιματηρές θυσίες των απλών πολιτών.  

«Και θα φύγεις κι απ’ το σάπιο το κορμί,

ω Ψυχή παραδαρμένη από το κρίμα,

και δε θα ‘βρει το κορμί μια σπιθαμή

μες στη γη για να την κάμει μνήμα,

κι άθαφτο θα μείνει το ψοφίμι,

να το φάνε τα σκυλιά και τα ερπετά,

κι ο Καιρός μέσα στους γύρους του τη μνήμη

κάποιου σκέλεθρου πανάθλιου θα βαστά.»

Η πτώση, αλλά και η μετέπειτα σκληρή τιμωρία της αυτοκρατορίας, θα συνεχιστεί μέχρι να τη λυπηθεί ο Θεός της αγάπης, μέχρι να φανεί πως έχει πληρώσει αρκετά για την πληθώρα των κριμάτων της. Και τότε θα έρθει το κάλεσμα του λυτρωμού, τότε η διεφθαρμένη Ψυχή θ’ ακούσει τη φωνή του σωτήρα της, και αφού απαλλαγεί από τις πρότερες αμαρτίες της, αφού εγκαταλείψει όλους αυτούς τους τρόπους που την οδήγησαν στο χαμό, θ’ αρχίσει να λαμβάνει και πάλι ζωή. Θα αρχίσει να κινείται απαλά, όπως η χλόη υπό τη δύναμη ενός ελαφρού αέρα, όπως πετά ένα πουλί, όπως απαλά κινείται το στήθος μιας γυναίκας ή ένα κύμα.

Κι αφού δε θα υπάρχει πια άλλο πιο χαμηλό σημείο για να πέσει, αφού θα έχει ήδη κατρακυλήσει μέχρι το πιο βαθύ σημείο τη σκάλα του Κακού, της αμαρτίας και του ολέθρου∙ θα υπακούσει στο κάλεσμα του λυτρωτή της και θα αισθανθεί να φυτρώνουν ξανά τα φτερά του αλλοτινού της μεγαλείου.

«Όσο να σε λυπηθεί

της αγάπης ο Θεός,

και να ξημερώσει μιαν αυγή,

και να σε καλέσει ο λυτρωμός,

ω Ψυχή παραδαρμένη από το κρίμα!

Και θ’ ακούσεις τη φωνή του λυτρωτή,

θα γδυθείς της αμαρτίας το ντύμα,

και ξανά κυβερνημένη κι αλαφρή,

θα σαλέψεις σαν τη χλόη, σαν το πουλί,

σαν τον κόρφο το γυναικείο, σαν το κύμα,

και μην έχοντας πιο κάτου άλλο σκαλί

να κατρακυλήσεις πιο βαθιά

στου Κακού τη σκάλα, -

για τ’ ανέβασμα ξανά που σε καλεί

θα αιστανθείς να σου φυτρώσουν, ω χαρά!

τα φτερά,

τα φτερά τα πρωτινά σου τα μεγάλα!»

Ο Προφήτης προβλέπει για την κατεστραμμένη αυτοκρατορία μιαν ανέλπιστη διαδικασία επιστροφής, μιαν αναγέννηση που θα προκύψει όμως από τις στάχτες της, κι αφού προηγουμένως έχει πληρώσει για τα λάθη του παρελθόντος. Ο ποιητής σε πρώτη ανάγνωση ενδίδει στη γοητεία του μύθου, που θέλει το ξαναγέννημα της αυτοκρατορίας, αλλά επί της ουσίας απευθύνει τα λόγια του στους ανθρώπους της εποχής του. Το ελληνικό κράτος που μοιάζει να βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού, μπορεί να γνωρίσει μια νέα άνθιση, μπορεί να γνωρίσει στιγμές μεγαλείου, αρκεί να απαλείψει, όσο είναι καιρός, τα λάθη και τις αδυναμίες των ηγετών του. Το ελληνικό έθνος μπορεί να φτάσει σε νέα ύψη δόξας, αρκεί να συνειδητοποιήσει πως τίποτε το σπουδαίο δεν πετυχαίνεται, όταν οι άνθρωποι -και ιδίως οι κρατούντες- αφήνονται στη ματαιοδοξία, στην ανούσια χλιδή και στο κυνήγι του προσωπικού κέρδους. Τίποτε σπουδαίο δεν γίνεται, όταν οι άνθρωποι κοιτάζουν πώς να διασκεδάσουν και να χαρούν το επισφαλές παρόν τους, χωρίς να φροντίζουν για τη διασφάλιση ενός ισχυρού και ακμάζοντος μέλλοντος.

 
Ο Κωστής Παλαμάς (Πάτρα, 13 Ιανουαρίου 1859 - Αθήνα, 27 Φεβρουαρίου 1943) ήταν Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, ιστορικός και κριτικός της λογοτεχνίας. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη και ανανέωση της νεοελληνικής ποίησης.


ΕΘΝΟ-ΛΟΓΙΚΑ
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ