Ο ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ

Γράφει ο Βαθυκύανος Γλαυκῶψ

 

Ι. Εισαγωγή

Ο γνωστότατος Εθνικιστής ποιητής Κωστής Παλαμάς, είναι ενδεικτικό παράδειγμα εθνικής ποιήσεως. Ουκ ολίγες φορές για να μην πούμε πάντα, υμνεί το Ελληνικό Έθνος δηλαδή την καταγωγή του. Ενδεικτικά τα ποιήματά του, όπως «Ὁ Δωδεκάλογος τοῦ Γύφτου», «Ἡ Νίκη», «Στὴ Νεολαία μᾶς» τα οποία ανεβάζουν το ηθικό και την αυτοπεποίθηση εκάστου Έλληνος και εκάστης Ελληνίδος. Στο παρόν άρθρο, θα εξακριβωθεί εάν όντως ο εθνικός μας ποιητής ήταν Εθνικιστής ή το αντίθετο. Προς επίρρωση των ανωτέρω, θα χρησιμοποιηθούν ως πρώτιστη τεκμηριωτική βάση του άρθρα του ενδεικτικά με τον Εθνικισμό καθώς και λοιπές αναφορές. Ταυτοχρόνως θα δοθεί και ανάλογη απάντηση, εάν και τούτο το άρθρο γράφεται οκτώ έτη μετά ενός αντιστοίχου που το αντιπαραβάλλει.

Αρθρογράφος, υπεστήριξε προ οκταετίας, ότι η ρήση του Παλαμά «ὁ πατριωτισμός εἶναι ἔμφυτος καὶ ‘γῶ ἐθνικιστὴς» καθίσταται αναξιόπιστη, μολονότι αναφοράς που επιβεβαιώνει την ρήση. Φρονεί, ότι εξαιτίας άλλης αναφοράς του περί της απέχθειας και του ονόματος και της ετικέτας,  εκείνος την αποστρέφεται. Τα πράγματα όμως δεν είναι έτσι, αλλά τωόντι περίπλοκα.

Αξίζει να γίνει μνεία ότι η παρούσα μελέτη έχει και εγκυκλοπαιδικό χαρακτήρα. Προς τούτο, πραγματοποιείται σημασιολογική ανάλυση πολιτειολογικών όρων, μνείες σε γεγονότα που ο ποιητής έζησε και διάφορες συγκρίσεις με άλλους διανοούμενους.

Προ του κυρίως μέρους της παρούσης μελέτης πρέπει να αναφερθεί ότι ο συγγραφεύς του ελεγκτικού άρθρου περί της αποκαλύψεως  ψευδών ειδήσεων που θα απαντηθεί κάτωθι, ερωτήθη υπό φιλολόγου. Καίτοι, εδώ αντιφάσκει καθότι ο ίδιος αδυνατεί να βρει τεκμήρια για να οικοδομήσει την στοιχειοθεσία του, αφετέρου, διαπράττει την λογική πλάνη της επικλήσεως στην αυθεντία.

Δεύτερο λάθος κατά το οποίο καταπίπτει, είναι ότι αδυνατεί να καταφύγει σε συγκριτική ανάλυση και κριτική των πηγών. Κλυδωνιζόμενος στην σκέψη πως, όποια ευρισκόμενη αναφορά που αντίκειται του άλλου είναι αρκετή, δεν εμβαθύνει για να την ερμηνεύσει. Δεν ακολουθεί συνάμα μία κριτική των πηγών. Δεν συγκρίνει της πηγές πληροφόρησης των πολιτικών ισχυρισμών του Παλαμά με άλλες. Διότι όταν θέλει κάποιος να απαντήσει σε κάποιον ή κάποιους διαδίδοντες –που σε αυτήν την περίπτωση κάτι τέτοιο δεν ισχύει– ψεύδη, ο απαντών πρέπει να υπερέχει συντριπτικά του απαντώμενου.

Και εξαιτίας του ασυνήθιστα ογκώδους κειμένου που τυγχάνει στους αναγνώστες, μάλλον υπερέχει ο ανταπαντών στον απαντώντα που τυγχάνει εδώ να είναι και απαντώμενος. Ο οποίος αντί να ξεσκεπάζει την παραπληροφόρηση φαίνεται συνεργός αυτής.

ΙΙ. Τεκμηρίωση περί του αντιθέτου

Πρώτιστα, είναι αδύνατον ο Παλαμάς να κείται αντίπερα του Εθνικισμού, όταν τάσσεται πασιδήλως υπέρ του Ιταλού Εθνικιστή Γκαμπριέλε Ντ’αννούντσιο. Ο ίδιος διατείνεται ότι ο Ιταλός ιδεολόγος είναι «ἱερὸς ψάλτης τῆς πατριδολατρεῖας» αλλά και ότι είναι «διεκδηκητῆς» καθότι αξίζει «δικαῖως θέσιν μεταξῦ τῶν δικτατόρων τῆς ἱστορικῆς περιόδου τῆν ὁποίαν δὲν εξήλθομεν, ὁ ἐθνηργέτης τοῦ 1914, ὁ τολμητιας ἀεροπόρος τοῦ πολέμου, ὁ στρατηλάτης τοῦ Φιοῦμε»[1].

Δεδομένης της εκδηλώσεως θαυμασμού από τον Παλαμά στον Ντ’ αννούντσιο, δύναται να συγκαταταχθεί από το άρθρο του πρώτου, το αρχικό στοιχείο που συνηγορεί, ότι ο αξιόλογος Έλλην ποιητής ήταν Εθνικιστής. Ωστόσο, εκείνο είναι μόνον η αρχή της παρούσης στοιχειοθεσίας.

Αξιοπρόσεκτο, ότι ο Ντ’ Aννούντσιο, με έναν λόχο ανδρών εξεστράτευσε με δική του πρωτοβουλία και κατέλαβε στις 12.9.1919 το Φιούμε (σημερινή Ριέκα) εγκαθιδρύοντας ένα Ιταλικό κράτος, υπό καθεστώς δικτατορίας, προσαγορευμένο ως «Αντιβασιλεία του Καρράρο» εμποδίζοντας την προσάρτηση αυτής από το Βασίλειο των Σέρβων Κροατών και Σλοβενών και κυβέρνησε υπό ενός αυταρχικού συντεχνιανιστικού καθεστώτος, υπό της διακατεχομένης ενδογενούς ασωτείας. Κατά την ειρωνεία της ιστορικής τύχης, το κράτος αναγνωρίσθηκε μόνο από Μπολσεβικικό καθεστώς του Λένιν[2].

Έπεται το άρθρο που εξεδόθη στην Εφημερίδα Εμπρός την 2α Οκτωβρίου 1923. Στο τέλος της πρώτης παραγράφου γράφει:

«Ὁ Φασισμὸς εἶναι αἵρεσις μόνον τοῦ Νατιοναλισμοῦ, απλοῦν, εὔχυμον ἤ κακόχυμον, ὅπως κρίνετε παραβλάστραρον τοῦ δένδρου του λεγομένου ἐθνικισμοῦ»[3]

Ο συνταιριασμός του παρόντος εδαφίου συνυφαίνεται αρτίως με το πρότερο άρθρο όπερ μελετήθηκε ανωτέρω, καθότι η τελευταία του φράση του τι εστί φασισμός αποκαλύπτει περεταίρω πράγματα.

«Εἶνε το βάρβαρο ὅνομα τῆς πατριδολατρείας τὴν ὁποία εξήρεν ὁ Πλάτων»[4].

Τάδε έφη ο συγγραφεύς τέσσερις μήνες πριν (18.11.1922), σχεδόν αμέσως μετά της εκδηλώσεως της πορείας προς την Ρώμη. Ο Πρωτεργάτης της, Μπενίτο Μουσσολίνι κέρδισε την εξουσία (28.10.1922). Έχοντας υπόψη τα εν συνόλω γεγραμμένα αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι λέξεις πατριδολατρεία και Εθνικισμός δεν αντιτίθενται μεταξύ των, αλλά καθίστανται συνώνυμες. Πέραν τούτου, ευρίσκεται ο εθνικισμός σε αναντιστοιχία από τον φασισμό.

«Οἱ ἐθνικισταὶ, ἤ, ἄν θέλετε κατὰ τοὺς ὅρους τῆς παλαιὰς ἀπεριφράστου γλώσσης οἱ πατριῶται, διαφέρουν ἀπὸ τους φασίστας»[5].

Παρακάτω γίνεται κατάδηλη η διαφοροποίηση. Οι Εθνικιστές είναι αγνοί, μετέχοντες στον Ρωμαντισμό, σε αντιπαραβολή με τους Φασίστες ως μετέχοντες στον Μελλοντισμό.

«Διὰ τοῦτο, ὅπως καθῶς πληροφορούμεθα, οἱ εὐάριθμοι ἀλλὰ γνήσιοι ἀριστοκρατικοὶ τὸ φρόνημα, πατριδολάτριδες, δυσκόλως ὑποκρύπτουν κάποιο αἴσθημα… Ὅσάκις ἐνώπιὸν τῶν γίνεται λόγος περὶ τῶν φασιστῶν. Οἱ ἐθνικισταὶ εἰς τὴν Ἰταλίαν εἶναι ἰδεολόγοι. Ἔχουν πλήρη συνείδησιν μιᾶς μορφώσεως τὴν ὁποίαν ἐκπροσωποῦσιν, ἀρέσκονται εἰς τὰς συζητήσεις καὶ τὰς δι’ ἀφηρημένων ἰδεῶν ἀνεγέρσεις μαγικῶν παλατίων, ἱδρύουσι περιοδικὰ, εἶναι συνθέται πολιτειολογικῶν μελετημάτων. Ἀπευθύνονται εἰς καθηγητάς, εἰς σπουδαστάς, εἰς λογίους, εἰς διανοουμένους. Εἰς τὰς ἐφημερίδας των τηροῦσι, κατὰ κανόνα ἄψογον στάσιν ἀκόμη καὶ ὄτε δριμέως ἐπιτίθενται κατὰ τῶν ἀντιπάλων τῶν. Οἱ φασίσται πολύ περισσότερον σχετίζονται  μὲ τοὺς φουτουριστάς. Δὲν εἶναι παράδοξον ἐὰν ἀκούσωμεν ὅτι ὁ Μουσσολίνι ἐκτιμᾶ ἰδιαζόντως τὸν Μαρινέττη τὸν φημισθέντα ἡγέτη τοῦ μελλοντισμοῦ, ἄν καὶ οὗτος δὲν ἔλαβεν ἐνεργόν μέρος εἰς τὰς τάξεις τοῦ μαχητικοῦ φασισμοῦ. Ἁπλὴ πνευματικὴ συγγένεια».

Εδώ λοιπόν έχουμε σαφή διαφοροποίηση από τον αγνό Εθνικισμό με τον υπερεθνικισμό των Φασιστών. Αφενός μεν οι Εθνικιστές συζευγνύουν την πνευματική καλλιέργεια με την ενέργεια είτε με τον βίο τους είτε με τον ακτιβισμό, αφετέρου δε στους φασίστες υπερέχει η πράξη άνευ πολλής ευθυκρισίας των πραγμάτων. Έτσι οι μετέχοντες τον Φασισμό καταπίπτουν σε αίσχιστες πράξεις, βίαιες άνευ στρατηγικής χαρακτηριζόμενες ως επισφαλείς. Οι ίδιοι ομοιάζουν μάλλον με συμμορία παρά με πνευματικό κοινωνικό και δραστικό κίνημα. Παραπαίουν στην πολιτισμική αδράνεια, αλλά λειτουργούν εμπράκτως. Σε άλλο του άρθρο ο συγγραφεύς τους κατονομάζει ως ομάδα μπράβων εξαιτίας της της σφοδρότητας της βίας τους[6].

Ας μην υπολανθάνει της προσοχής μας και μία νύξη περί του Μελλοντισμού ή Φουτουρισμού. Το φιλοσοφικό και καλλιτεχνικό κίνημα, που ήκμασε κατά το 1909 και συνεχίσθηκε καθ’ όλον τον περασμένο αιώνα, εστιάζει στα τεχνολογικά επιτεύγματα του ανθρώπου. Αντιστρατεύεται τον ρωμαντισμό και το επιμέρους χαρακτηριστικό αυτού της εξωτικότητας, το φυσικό περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένης της ζωής της υπαίθρου. Τα βίαια εγχειρήματα εξυψώνονται Ο εξωραϊσμός του ανθρωπογενούς, τεχνητές του κατασκευές και η τραχεία τη πράξει δράσεις, είναι το μείζον ενώ το φυσικό περιβάλλον το έλασσον[7].

Ο κανονικός εθνικισμός είναι αγνός διότι οι μετέχοντες αυτόν διακατέχονται υπό ρομαντική ιδιοσυστασία. Ιδιοσυστασία ιδεαλιστική, μάλλον ανθρωπιστικότερη των υπερεθνικιστών.

ΙΙΙ. Η συνωνυμία των λέξεων Εθνικισμός και πατριδολατρία και τα αίτια της της επιλογής της δεύτερης λέξης

Γιατί ωστόσο προτιμά στο 1931, την λέξη Πατριδολάτρης αντί της λέξεως Εθνικιστής;

Σε επιπρόσθετο άρθρο γράφει ηλίου φαεινότερα τον λόγο που προτιμά την λέξη πατριδολατρία ή φιλοπατρία.

, -«ἰδοῦ ὁ τολμητίας ἀξιοθαύμαστος φασισμὸς, ἂν τὸν ἐξετάσετε απὸ περιοπὴς καὶ ἀσχέστως πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν καθέκαστα ἐθνῶν, μας ὑπομιμνήσκει τὴν κατ’ἔξοχὴν ἀνάγκην ἕνὸς λαοῦ διὰ νὰ ζωογονηθεῖ, νὰ ἐπικρατήσηι, νὰ προκόψηi τὴν παλαιὰν καὶ τόσον περιφρονούμενην φιλοπατρίαν τὸ ἀπλούστατον φαεινότατον πατροπαράδοτον ἰδανικὸν τὸ ὁποίον βαρυθέντες νὰ προσλέπωμεν καὶ νὰ γευόμεθα ὠς ἄσπρο καλοψημένο ψωμὶ, μεταβάλλομεν εἰς ἀμφιβόλου ποιότητος καρύκευμα, εἰς αμφιβόλου ποιότητος λέξιν ποιότητας καὶ τὸ μετωνομάσαμεν ἐθνικισμὸν»[8]

Βάσει των αναγιγνωσκομένων τεκμηρίων φαίνεται ότι δεν καταδικάζει την εθνικιστική ιδεολογία. Απλούστατα διαφωνεί με την χρήση της λέξεως Εθνικισμός, καθότι ως λέξη αποτελεί όχι γνήσια ελληνική λέξη· τουναντίον αποτελεί σημασιολογικό δάνειο. Κατασκευάστηκε δηλαδή για να αποδώσει την γαλλική «νατσιοναλισμός (=nationalism) και δια τούτο την εξοβελίζει. Δεν αντιτίθεται αυτού, αλλά  ενστερνίζεται αυτόν χρησιμοποιώντας μία άλλη λέξη κεκλειμένη ως πατριδολατρεία ή φιλοπατρία.

Έτερος λόγος που καθίσταται η λέξη ως αμφιβόλου ποιότητος είναι η σημασία της. Ο εις, εκ των μεγίστων των ποιητών, συγγραφεύς γράφει ότι σιχαίνεται την ετικέτα. Αντιπαραβάλλεται δηλαδή των λέξεων σε κατάληξη -ισμός, καθότι εκείνες επιμένουν να είναι δηλωτικές η κατάληξη είναι βαρβαρική και άρα ξενόφερτη. Τους επικολλάται, ό,τι δηλώνουν τα αυτά πρόσωπα[9]. Άλλοτε, επικολλάται η προσηγορία και από τρίτους αλλά όχι σε ανθρώπους που εμπράκτως και άρα σε προσωπικό επίπεδο πράττουν ότι δηλώνουν.

Ομοίως ο Παλαμάς απεχθάνεται και την λέξη πατριωτισμός εξαιτίας της βεβαρβαρισμένης στιγματικής καταλήξεώς της. Τούτο κατοπτρίζει είτε τους αυτοπροσδιοριζομένους είτε τους ετεροπροσδιορισμένους. Αμφότεροι υποπίπτουν στην φαυλότητα. Δεν καταλαβαίνουν ότι ο πατριωτισμός είναι μέρος και προστάδιο του Εθνικισμού. Δεν κατανοούν ότι το αίσθημα αυτό δεν χρήζει να καθίσταται ακαλλιέργητο καθότι, εάν δεν μεταβληθεί σε επαναλαμβανόμενη πράξη που συνταυτίζεται με την κατάληξη στο στάδιο του Εθνικισμού δεν θα επιτευχθούν οι εθνικές επιδιώξεις. Τουτέστιν, οι πράξεις των υποτιθέμενων πατριωτών δεν είναι δηλωτικά της ιδεολογίας τους, αλλά οι λόγοι τους αντιφάσκουν με τις πράξεις.

Τρίτος λόγος είναι ότι ο Παλαμάς θέλει να αποδείξει πως ο Εθνικισμός υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων, καθότι εκπηγάζεται από την φύση η εθνική συνείδηση. Προς τούτο, αποδίδει περιφραστικά και περιληπτικά τον εξωραϊσμό του Εθνικισμού υπό του Πλάτωνος[10], απορρίπτοντας ότι είναι τεχνητή κατασκευή υπό των Γάλλων. Ο Εθνικισμός δεν είναι σύστημα εξουσίας, αλλά πρότερο αίσθημα. Ύστερα εκδηλώνεται ατομικά με την εθνική ζωή, κοινωνικώς με την ομαδική δράση και τέλος με την κατάκτηση της εξουσίας και την δημιουργία ολοκληρωμένης και άρα τελειοποιημένης εθνικής κοινωνίας ενώνοντας τις τριγύρω εθνικές κοινότητες, δηλονότι την εθνική ενοποίηση. Ο Ελληνικός Εθνικισμός που ενστερνίζεται ο Παλαμάς εκδηλώνεται ως προς την κοινωνία, εμπράκτως, κατά το έθος, από κάτω προς τα πάνω. Δηλαδή υποστηρίζει, την ευσυνειδησία των Εθνών κατά την αρχαιότητα και τον δε Πλάτωνα τον ονομάζει εμμέσως πλην σαφώς Εθνικιστή, δηλαδή πατριδολάτρη (ή προς αποφυγήν του ιστορικού αναχρονισμού, για τους πιο αυστηρούς, ως έναν πρωτοεθνικιστή).

Στον αντίποδα, ο Εθνικισμός ο ξενικός δεν ελκύει τον ποιητή, διότι ως έννοια λανθασμένη, άνευ πραγματικής τεκμηριωτικής βάσης είναι μια τάση από πάνω καταλήγουσα προς τα κάτω, είναι φαύλος και δεν πηγάζει από τις τοπικές κοινοτικές ομάδες, εγκολπώνοντας κατ’ όνομα το άτομο τις εθνικές αξίες. Συνεκδοχικά ο φαύλος Εθνικισμός μεγάλης μερίδος ξένων θιασωτών του λογίζεται ότι το κράτος δημιουργεί Έθνος. Όσον αφορά τον Πατριωτισμό δεν κάνει χρήση της λέξεως ως συνώνυμη του Εθνικισμού επειδή ο πατριώτης προβάλλει παθητική αντίσταση στον ορατό κίνδυνό και μάλλον όταν αυτός είναι γενικευμένος. Στην καθημερινή του ζωή εμμένει μόνο στα λόγια, όχι στα έργα.

Κάτι τέτοιο υπεστήριζε και ο Δραγούμης άλλωστε. Η πεποίθηση του καθενός αποδεικνύεται εμπράκτως και όχι βάσει τα μεταβαλλόμενα λελεγμένα εκάστου και εκάστης.

Κατά τον εθνικιστή Ίωνα:

« -Τὶ πατριώτης, μπράβο σου.

-Σ’ εὐχαριστῶ, ἀλλὰ πατριώτης δὲν εἶμαι. Πολλοὶ με λὲν ἔτσι, καὶ ἄλλοι θὰ μὲ ὁνομάζουν ἴσως φιλόδοξο. Μὰ δὲν με μέλει. Ἂν  πήγαινα τῶρα στὴ Μακεδονία νὰ παλέψω μὲ τοὺς Βουλγάρους θὰ ἔλεγε ὁ κόσμος: «Τὶ πατριώτης!». Ὅμως δὲ θα πήγαινα ἄπὸ φιλοπατρία στὴ Μακεδονία, καὶ εἶναι τόσο μπερδεμένες οἱ αἰτίες  ποὺ μὲ ἀναγκάζουν νὰ ἐνεργῶ σὲ κάθε περίσταση ἔτσι ἢ ἀλλιῶς ποὺ δὲν μπορῶ νὰ ξεδιαλύνω, καὶ χαῖρομαι γι’ αυτὸ. Αἰσθάνομαι ὅλον τὸν πλοῦτο καὶ τὰ ἀκατανόητα και μπερδεμένα ἐλατήρια τῆς ζωῆς. Μ’ ἀρέσει νὰ μὴ δύνομαι νὰ ἐξηγήσω καλὰ καλὰ μιὰ πράξη μοῦ. Χάνεται ὁ πλοῦτος τῶν αἰτιῶν ὅταν προσπαθῶ να τὶς ἐξηγήσω. Τὶ φτωχῆ ποῦ εἶναι κάθε ἐξήγηση καὶ τὶ πλούσια ἡ ζωῆ! Καὶ δροσερὴ καὶ ζουμερὴ καὶ ἀνεάντλητη, καὶ άναρχη καὶ ατέλειωτη, ἀπεριόριτη, ανυπολόγιστη, μυτικὴ, τρισβαθὴ, ἀναρχικὴ, καὶ ἀνεξήγητη, γεμάτη μύθους καὶ προβλήματα, εἰρωνικὴ καὶ σκληρὴ, τρελλὴ καὶ μεγαλόδωρη καὶ αδιάφορη, ανοικτοχέρα καὶ κακὴ…»[11].

Τον ρωτά ο Φαρδύς, αφού η ζωή είναι γεμάτη μυστήριο και αντίφαση τότε γιατί πηγαίνει στην Μακεδονία.

Και ο Αλέξης (δηλαδή ο Δραγούμης) λέγει:

«Σὲ κάποιον κάμπο, τριγύρω κεκλισμένον μὲ συνορα ποῦ τον λὲν οἱ άνθρωποι πατρίδα, ἐκεὶ γεννήθηκα, ἐκεῖ εἶναι θαμμένοι ἄνθρωποι, ἐκεῖ ἀπὸ μικρὸς μεγάλωσα καὶ ανατράφηκα. Κάθε θύμηση τοῦ κάμπου αὐτοῦ, είναι η δική μοῦ ΄θύμηση. Τὰ νειάτα μοῦ εἶνιαι μία θύμηση βαθειὰ καὶ στερεὰ καὶ δυναμωνει, μέσα μοῦ τὴν πατρίδα. Στον καμπο αὐτὸν βρέθηκα καὶ μένω , πότε γέρος,  καὶ πότε ἄρρωστος. Στὸν κάμπο αὐτὸν τρέχω, περιδιαβάζω, χαίρομαι, στεναχωριοῦμαι, ταράζομαι βαρυοῦμαι καὶ κοιμοῦμαι….».

Για οικονομία λέξεων ας παρατεθεί λοιπόν η ουσία του νοήματος της πατριδολατρίας, ήτοι του Ελληνικού Εθνικισμού.

«Τὸ νὰ ζῶ μέσα στὸ ἔθνος μοῦ δὲ θα πεῖ πῶς εἶμαι πατριώτης. Ζῶ, ὅχι γιὰ τὸ εθνος μοῦ ἄλλὰ μέσα στο έθνος μου. Γιατί να τα αφῆσω;»

Τούτων Λεχθέντων ο ισχυρισμός του Δραγούμη, συνταυτίζεται με εκείνον του Παλαμά. Ο πατριωτισμός είναι αίσθημα. Ο Εθνικισμός του κατά προς το Έθνος αίσθημα ζην. Είναι τρόπος ζωής. Είναι νοοτροπία άπτεται σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής ατομικώς, οικονομικώς, κοινωνικώς πολιτικώς. Είναι ενέργεια.

Μη λησμονητέα η ρήση:

«Ὁ ἐθνικισμὸς εἶναι μορφῆ τῆς ἐνέργειας. Ὁ Barres τιτλοφορεῖ τὰ βιβλία τοῦ μὲ τ’ ὄνομα τῶν μυθηστορημάτων τῆς ἐθνικῆς ἐνέργειας. Ἡ ὕπαρξις τοῦ ἔθνους εἶναι ἐνέργεια. Ἅμα παύση νὰ εἶναι ὅλη ἐνέργεια, χάνεται τὸ ἔθνος σιγᾶ σιγᾶ»[12]

ΙV. Επιλογή της σημασίας Πατριδολατρίας/Εθνικισμού αντί του Πατριωτισμού

Ούτως εχόντων των πραγμάτων οι Δραγούμης και Παλαμάς συμφωνούν στα σε ποικίλα. Ας αναλυθούν κάτωθι.

Πρώτιστα, ότι ο Εθνικιστής/πατριδολάτρης είναι πραγματικός πατριώτης συνολικός και ολοκληρωμένος από τον αυτοπροσδιοριζόμενο και νενομισμένο ως  πατριώτη, καθότι ο μεν διακατέχεται από συνείδηση φαύλη τεχνητή, όχι φυσική, ως απόρροια διάθεσης η οποία δεν αποτυπώνεται στην πράξη. Ο πατριώτης, ενθυμείται την λέξη μόνο για να προβάλλει παθητική αντίσταση και όταν προβληθεί εν καιρώ απειλής εξωτερικής και ορατότατης, -εάν υπάρξει- και κλυδωνίζεται στην αδράνεια, επειδή δεν πολεμά υπέρ μιας εθνικής ζωής και δεν αντιμάχεται την παρακμή του έθνους και τον αόρατο πόλεμο κατά αυτού. Έχει ταλέντο στις δηλώσεις μα είναι ατάλαντος στις πράξεις.

Επιπροσθέτως, ότι ο εν λόγω Εθνικισμός/πατριδολατρία είναι μία καθολική έννοια σαφέστερη από την του πατριωτισμού σημασία. Το προς τι χαρακτηρίζει κάποιον ως πατριώτη είναι σχετικό. Η λέξη πατριωτισμός είναι ασαφής εκδήλωση και μάλλον επιμέρους όρος. Είναι εκδήλωση προς την ιδιαίτερή του πατρίδα την τοπική, το χωριό του; Την πόλη του; Ένα κράτος με ομοεθνείς κατοίκους που με το άλλο ομοεθνές κράτος διασταυρώνουν μανιωδώς με ένα άλλο τα ξίφη τους, όπως στην Αρχαία Ελλάδα ή με τον σημερινό Ρωσοουκρανικό πόλεμο; Αντιλαμβάνεται κάποιος ότι η έννοια αυτή είναι περισσότερο  περιορισμένη και χαρακτηρίζεται με μειωμένη χωροταξική σημασία· νοείται ως κρατική και εξουσιαστική. Παρενθέτουμε επίσης ότι το κράτος μέσω μίας ομάδος από πρόσωπα του κατεστημένου πιθανόν να καταπιέζει το Έθνος που το τελευταίο έφτιαξε τούτο που το δημιούργησε ως μέσο για να ζει και να εκφράζεται ελεύθερο. Άρα ο πατριωτισμός ως η λέξη αποτελεί καταφύγιο της δημαγωγίας του πολιτικού αντεθνικού κατεστημένου. Άπτεται ή μάλλον ως επί το πλείστον άπτεται στις τρεις διαστάσεις, του βάθους του μήκους και του πλάτους.

Εν αντιθέσει του προειρημένου όρου, ο Εθνικισμός χωροταξικά αλλά και σημασιολογικά άπτεται σε ολόκληρο το Έθνος. Δηλονότι, σε δύο ή περισσότερα κράτη τα οποία αποτελούν την ίδια εθνικότητα. Ελλάς και Κύπρος, Γερμανία και Αυστρία, Ολλανδία και Φλάνδρα, Ρουμανία και Μολδαβία, Ρωσία, Λευκορωσία και Ουκρανία, Αρμενία και Ναγκόρνο Καραμπάχ, Γαλλία και Βαλλωνία, Σερβία και Κοσσυφοπέδιο.

Κάθε δύο ή τρία κράτη που είναι απότοκα ομοεθνών πληθυσμών αποτελούν ένα Έθνος. Είναι η μεγαλύτερη απόδειξη ότι τα Έθνη δεν είναι τεχνητά, αλλά φυσικά.

Τοιουτοτρόπως, καταλήγουμε στο τρίτο συμπέρασμα που θίγουν αμφότεροι οι συγγραφείς. Ότι ο Έθνικισμός αποτελεί αίσθημα εκ του φυσικού, απόρροια της ζωής, της κοινής εθνικής συνειδήσεως από αρχαιοτάτων χρόνων. Δεν είναι τυχαίο πως εισάγει την λέξη πατριδολατρία περισσότερο από την λέξη πατριωτισμός. Διότι εκείνη ενέχει το περιεχόμενο της λατρείας όπερ εστί η έμπρακτη εκδήλωση της αγάπης προς το Έθνος συνεχώς και αδιαλείπτως και εξ αρχής μέσα από την ατομική ζωή. Σημειοτέον ότι δεν εννοείται η ειδωλολατρική λατρεία, τουναντίον ως λατρεία λογίζεται ο φόρος τιμής. Ο Εθνικισμός εκδηλώνεται και καταλήγει από υποσυνείδητη ενέργεια και εκτυλίσσεται σε οργανωμένη ενέργεια συνειδητή ομαδική συσπείρωση πολιτική και κοινωνική τε.

Εάν παραθέσουμε ξανά τα λόγια του εκ των μεγίστων των Ελλήνων ποιητών: «Μα είναι άξιοι λόγου οι συγγραφείς αυτοί που αναφέρετε; Τον Λοτί βέβαια δεν μπορούσε κανείς να μην το λογαριάση. Αυτός με είχε κάνει να οργισθώ κάποτε πολύ εναντίον του. Και σ’ ένα μου δημοσίευμα στο «Εμπρός» τον είχα βρίσει σαν παληάνθρωπο. Έθεσα κατά μέρος όλο μου το θαυμασμό για το λογοτέχνη. Τι τα θέλετε… Ο πατριωτισμός μας είναι έμφυτος. Κι εγώ είμαι εθνικιστής, βέβαια εθνικιστής, είμαι ένας πατριδολάτρης…»[13]

Ο έμφυτος πατριωτισμός, ως αίσθημα, εκδηλώνεται με υποσυνείδηση και καταλήγει στην συνείδηση. Ο Παλαμάς εξακριβώνει με τις δύο τελευταίες προτάσεις ότι είναι σίγουρα Εθνικιστής και κάνει διευκρίνιση την φράσης του λέγοντας, ότι είναι πατριδολάτρης δηλαδή Εθνικιστής που η ιδεολογία του εκδηλώνεται ως εκδήλωση όχι κοινωνικής κατασκευής αλλά απορρέει από την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου, χρονικώς ορμώμενης από την αρχαιότητα.

Ο πατριωτισμός αποτελεί δήλωση απορρέουσα υπό του εθνικού αισθήματος. Ύστερα γίνεται Εθνικιστής ήγουν έμπρακτος πατριωτικός συναισθηματισμός[14]. Και είναι ο Εθνικισμός συνώνυμος της πατριδολατρίας καθώς εκείνος είναι η κατ’ εξακολούθηση τιμή της γης και των κεκοιμημένων προγόνων.

Ας μην παροράται η κατά το 1919 εγγραφή του Ίωνος Δραγούμη:

«Ἀπὸ στενὸς πατριώτης γίνομαι ἐθνικιστής, μὲ τὴ συνείδηση τοῦ ἔθνους καὶ ὅλων τῶν ἄλλων εθνῶν, γιατὶ οἱ διαφορὲς τῶν ἄλλων ἐθνῶν πάντα θὰ ὑπάρχουν, καὶ ἔχω τη συνείδησὴ τοὺς, καὶ χαίρομαι ποῦ ὑπάρχουν αὐτὲς οἱ διαφορές, ποὺ μὲ τὶς ἀντιθέσεις τοὺς, ὑψώνουν τὴν ἀνθρώπινη συνείδηση καὶ ἐνέργεια»[15].

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο πατριωτισμός είναι μέρος και προστάδιο του Εθνικισμού. Το να εμμένει κανείς στον πατριωτισμό του χωρίς να τελειοποιείται γενόμενος Εθνικιστής καταντά να μην πράττει και να αντιφάσκουν τα λόγια του με την παθητικότητα, την αδράνεια και ίσως και με τα προσκρουόμενα πεπραγμένα του.

V. Ο Εθνικισμός δεν καθίσταται έννοια διαφοροποιημένη ως ακραία σήμερα, αλλά συκοφαντημένη

Τέλος αυτοί που αντιτείνουν ότι ο Παλαμάς μετάνιωσε το 1931 επειδή ο Εθνικισμός εξισώθηκε με τον Ναζισμό και το Φασισμό αντιλέγουμε πρώτιστα ότι ο Ναζισμός δεν εξεδηλώθη στην πολιτική εξουσία παρά μόνο δύο χρόνια αργότερα. Και κατά δεύτερον ότι κατά την δεκαετία του ’30 υπήρχε ακραιφνής θαυμασμός ο οποίος θα φθάσει στο ναδίρ κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην ιδεολογία της σβάστικας και του δεσμοπελέκεως. Σημειοτέον, ότι κατά τις αρχές του Χίτλερ στην εξουσία η Φασιστική Ιταλία και η Ναζιστική Γερμανία είχαν όχι τις καλύτερες σχέσεις. Τούτο διαφαίνεται και στην περίπτωση της Συμμαχίας Αυστρίας του Ντόλφους, με την Ιταλία του Μουσσολίνι, και την Ουγγαρία του Μίλκας, εναντίων της Γερμανίας, της Αγγλίας και της Γαλλίας[16].

Η δαιμονοποίηση του όρου «Εθνικιστής»  και «Εθνικισμού» μάλλον σκόπιμη ήταν και μάλλον εξεδηλώθη μεταπολεμικά κατά το δεύτερο ήμισυ του περασμένου αιώνος.

VI. Εκλεκτικές συγγένειες Γαλλικού Μπαρεσσισμού με αυτόν του Ελληνικού Εθνικισμού και η περίπτωση του Παλαμά

Στα ποιήματά του, διαφαίνεται η επιρροή του Παλαμά από τον Μπαρρεσικό Εθνικισμό. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μωρίς Μπαρρές, διατείνετο, ότι ο Εθνικισμός αποτελεί την κατεξοχήν τιμή της γης άρα άπτεται του χώρου και των νεκρών ήγουν την θέαση του Έθνους από την χρονική διάσταση. Αυτή η θέαση του Έθνους χωρικά και χρονικά υποβοηθείται υπό της παραδόσεως από προφορικότητα και των γραπτών πηγών, μέσω της ιστορίας. Τόσο η μία όσο η άλλη παράκεινται του παρόντος και τείνουν, να συντελέσουν, δηλαδή να εκπληρώσουν ένα ολοκληρωμένο και αισιόδοξο μέλλον τουτέστιν, την εκπλήρωση ενός συν-τελεσμένου μέλλοντος. Τόσο λοιπόν η γνώση του παρελθόντος μέσω της  παραδόσεως κατά τα ήθη και κατά τα έθιμα, όσο και η Ιστορία είναι αναγκαία για το Έθνος, καθότι έχουν χρόνο παρακείμενο και χρόνο του συντελεσμένου μέλλοντος. Παράκεινται του τώρα και συντελούν προς το μέλλον[17]. Εννοείται δηλαδή ότι η διαχρονία που έθνους και των αξιών αυτού που η ιστορία και η παράδοση διδάσκει, αποτελεί την κλείδα για την συλλογική βάσει του Έθνους βελτίωση και την αρτιότητα της κοινωνίας[18]. Επισημαίνεται δε, ότι ο Εθνικισμός της Γαλλικής Επαναστάσεως με την θεώρηση ότι το κράτος δημιουργεί Έθνος, ο Μπαρρές δεν την ενστερνίζεται. Πολλώ μάλλον δε, το αντίστροφο.

Επόμενο κοινό χαρακτηριστικό με τον Μπαρρές, τον Παλαμά αλλά και άλλους Εθνικιστές και ιδίως τους Έλληνες, είναι η εγκόλπωση της αντιστρατεύσεως στην ξενομανία. Αντιμάχονται δηλονότι, την μίμηση ξένων πολιτισμικών προτύπων[19]. Η υιοθέτηση σε ακραίο βαθμό των ξένων τεχνών και καλλιτεχνικών ρευμάτων, παραδόσεων, εισαγόμενων προϊόντων, κοινωνικής συμπεριφοράς, ενδυμασίας και ούτω καθεξής. Έτσι ο Εθνικισμός ως φυσική απόρροια των πραγμάτων παίρνει από τις αντιλήψεις αρχικά από ότι ταιριάζει στην συλλογική ιστορική συμπεριφορά ενός Έθνους και κατά δεύτερος ότι δεν βρίσκεται σε συνάφεια με αυτό τα απορρίπτει. Τούτο εμφαίνεται και στην πολιτική φιλοσοφία. Ο Γάλλος και ο Έλληνας διαμορφώνουν τον Εθνικισμό τους εκάτεροι ανά τα εκάτερα πολιτισμικά σύμφυτα με το Έθνος πρότυπα και βάσει τούτων δημιουργείται και το εθνικιστικό τους φιλοσοφικό σύστημα.

Παρόμοια φαίνεται η εθνικιστική πολιτική ζωή του Γαλλικού και του Ελληνικού κράτους κατά το Β’ μισό του 19ου αιώνος και στην αρχή του 20ου. Τόσο η μία χώρα, όσο και η άλλη υπέστησαν σφοδρή ήττα, αλλά δοξάσθηκαν αργότερα, μετά την σφοδρή υποτροπίαση του εθνικιστικού ρεύματος. Η έκφραση των πεζογράφων και των ποιητών στην συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν σφόδρα εθνικιστικές[20]. Ο Παλαμάς φυσικά και δεν ήταν η εξαίρεση υπό του κανόνος. Τόσο η Γαλλία, όσο και η Ελλάς υπέστησαν ταπεινωτικές ήττες όπως επί παραδείγματα εκείνη του Γαλλοπρωσικού πολέμου το 1871 και προς δυσμάς τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Η ανορθωτική τάση, αίσθηση σε συνδυασμό με το νιτσεϊκό κίνημα έκανε τον Εθνικισμό σε εκάτερες τις χώρες να τις οδηγήσει σε αιτήματα προς την εθνική αναγέννηση όπερ και εγένετο. Ως προς την Γαλλία έχουμε την νίκη αυτής και των Άλλων συμμάχων κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως προς την Ελλάδα έχουμε τις Κρητικές επαναστάσεις, τον Μακεδονικό Αγώνα, τους Βαλκανικούς Πολέμους, την συμμετοχή της Ελλάδος στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, την Ουκρανική Εκστρατεία και την Μικρασιατική Εκστρατεία. Η Ελλάς μέσω του Εθνικισμού θριάμβευσε, για να ηττηθεί κατά την λήξη της Μικρασιατικής εκστρατείας και της ακραιφνώς βιαίας καταστροφής των Ελληνικών πληθυσμών εν Μικρά Ασία υπό των Τούρκων.

VII. Σύνοψη των ανωτέρω

Συγκεφαλαιώνοντας τα ειρημένα μας, έκαστος αντιλαμβάνεται, ότι ο Παλαμάς δεν αντιτίθετο στο Εθνικισμό, αλλά τον ενστερνιζόταν. Απλούστατα τον ονόμαζε «πατριδολατρία», καθώς η πρώτη λέξη αποτελεί σημασιολογικό δάνειο κατά τον εθνικό ποιητή. Σιχαίνεται το όνομα αλλά όχι την ιδεολογία. Σιχαίνεται την ετικέτα του. Ένας Εθνικιστής δεν αυτοπροσδιορίζεται πρώτιστα ως μία ιδεολογία με βάση την οικονομία, την κοινωνία και τα γνωστά φάσματα αυτών ή την αποτύπωση τους σε άξονες ούτε τεχνητή εκδήλωση. Πρώτιστα είναι αίσθημα, ύστερα ατομική και συλλογική εκδήλωση και αργότερα πολιτική. Για να πραγματοποιήσει, χρησιμοποιεί από όλο το πολιτικό φάσμα, ό,τι είναι σύμφυτο προς τον λόγο της φύσεως και την συλλογική συμπεριφορά αναλόγως εκάστου Έθνους στο οποίο το έκαστο άτομο κατάγεται. Στην ελληνική περίπτωση, πρέπει να υιοθετείται φιλοσοφικό ρεύμα ή μέρος αυτού σε ό,τι και εάν πρώτιστα συμφωνεί με την εθνική μας την Ελληνική Ιδέα να την συμβιβάζουμε τόσο με την ελληνική ανθρώπινη φύση, όσο και δογματικά με την, Ορθόδοξη Χριστιανική, γραπτή και προφορική τε, Παράδοση της Εκκλησίας και με αυτής των επτά, της πενθέκτης, συν των δύο Αγίων Οικουμενικών Συνόδων[21]. Ο Εθνικισμός είναι η ανώτερη και πραγματική φυσική και φυσιολογική ιδεολογία διότι υπάρχει με την ανώτερη εξελικτική βαθμίδα του ανθρώπου. Είναι η κοινωνία δύναται να ευτυχήσει και τα μέλη της που συνδέονται με τους δεσμούς που χαρακτηρίζουν το Έθνος να ευρίσκονται υπερταξικώς[22] υπό το καθεστώς της πραγματικής αλληλεγγύης. Δεν είναι άλλη από την αλληλεγγύη που εκπορεύεται από την εθνική συνείδηση

Τοιουτοτρόπως, ο Εθνικισμός είναι η μόνη πραγματική ιδεολογία γιατί ζωογονεί, δηλαδή είναι φορέας δημιουργικότητας και αυθεντικής πολιτισμικής δημιουργίας· συνδυάζει αρμονικά πλήθος ρευμάτων φιλοσοφικών και πολιτικών. Αποβάλλει τα αρνητικά των και πράττει συμφώνως προς την αυθεντικότητα της εθνοφυλής. Γι’ αυτό και δεν είναι ιδεολογία μονοδιάστατη ούτε υπάρχουν ετικέτες όπως τον λανθασμένο και πεπλασμένο εθνικισμό της δύσεως. Επέχει πολυφωνία. Διότι ο Ελληνικός εθνικισμός του Παλαμά όπως εκείνος του Δραγούμη, του Βεζανή και άλλων, είναι έμφυτος αυθύπαρκτος με τον άνθρωπο, καθότι μία από τις επιδιώξεις του Έθνους είναι η πολιτισμική δημιουργία. Συνάγεται λοιπόν ότι ο Εθνικιστής είθισται να είναι ελεύθερο πνεύμα.

Δεν είναι η πατριδολατρία πατριωτισμός. Η λέξη αυτή δεν συντείνει προς συνταύτιση. Ως πατριωτισμός εννοείται η έμφυτη κατάσταση της εθνικής διάθεσης. Εκείνη αναδύεται εμπράκτως με τον Εθνικισμό.

Εν τέλει, ο Παλαμάς δεν αντιτίθετο στον Εθνικισμό και το απόφθεγμά του είναι αυθεντικό. Ο Παλαμάς και εναργώς Εθνικιστής ήταν, και ήταν ένας από τους διαμορφωτές της αυτής ιδεολογίας, μέσω της ποιήσεώς του. Δυνάμεθα να τον προσθέσουμε ως έναν από τους διανοούμενους του Ελληνικού Εθνικισμού.

Τελειώνω με την παράθεση ποιήματος του Κωστή Παλαμά ο οποίος το αφιέρωσε στον Γκαμπριέλλε Ντ’ Αννούντσιο:

 

«Στὴ χῶρα τῆς ἡλιόκαλης μαρμαρωμένης

(Χαῖρε «κερὴ κορφὴ καὶ ἰοστέφανα πλάγια)!

Ἦρθες, Ὑπέρκαλε, κ’ ἐστάθης καὶ διαβαίνεις,

Καὶ ρίχνεις τὸ χρυσόβολογο ποῦ λεῖ τὰ μάγια.

Στο νικητήριον ἅρμα τοὺς βαρβάρους δένεις,

Μὲ νέα μοσχοβόλιὰ πἐρα, στὴ γῆ ταὴν ἅγια

Τοῦ Βιργιλίου τὰ κρίνα ταὰ γοργοανασταίνεις,

Καὶ ταὴν πολύτροπη Ὠμορφιὰ μ’ ἄφθαρτα βάγια

Στέφεις καὶ βουβὰ ὤ! Τὰ βύθη τῶν μνημάτων»[23].

 

[1] Κωστής Παλαμάς ,«Μουσολίνι» 18.11.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 56.
[2] Σώτη Τριανταφύλλου, Φασισμός, Η ιστορία μίας ιδεολογίας, εκδ. Πατάκη, Αθήνα,2025, σ. 18.
[3] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεῦς» 2.10.1923 , στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 65.
[4] Κωστής Παλαμάς ,«Μουσολίνι» 18.11.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 58.
[5] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεύς» 2.10.1923, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 65.
[6] Κωστής Παλαμάς ,« Μουσολίνι» 18.10.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 57.
[7] John Hanson, «The Aesthetics of Futurism», στο: The Comparatist, τχ. 7, σ. 19–28, (1983).
[8] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεύς» 2.10.1923, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 77.
[9] Κωστής Παλαμάς , Μουσολίνι» 18.10.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 57
[10] Η αναφορά του Πλάτωνος περί της προασπίσεων των αξιών της Πατρίδος και του Έθνους ανευρίσκονται στους διαλόγους «Κρίτων» και Πολιτεία. Ενδεικτικά, Βλπ. Πλάτων, Άπαντα, τ. 1 «Απολογία Σωκράτους – Κρίτων  – Φαίδων, Αθήνα, εκδ. Κάκτος, 1992. Στον Μεν Κριτία υπονοείται η προάρπιστη των συμφερόντων της Πατρίδας. Στην δε «Πολιτεία» απαντάται η λέξη «Φιλέλλην». Στην δεύτερη περίπτωση ενυπάρχει η έννοια της προασπίσεως των ζητημάτων του έθνος καθολικά. Δεν φαίνεται να κείται μακρόθεν της έννοιας του Πανελληνισμού του Ισοκράτους. Βλπ. Πλάτων, Άπαντα, τ. 5 «Πολιτεία», 470 d, Αθήνα, εκδ. Κάκτος, 1995.
[11] Ίων Δραγούμης, «Σαμοθράκη», σ. 203 στο: Άπαντα Ίωνος Δραγούμη, τ. 1, εκδ. Έκτωρ, Αθήνα, 2021.
[12] Ί. Δραγούμης, «Ὁ Ἑλληνισμὸς μοῦ καὶ οἱ Ἕλληννες», στο: Άπαντα Ίωνος Δραγούμη, Αθήνα 2021, τ. 2, σ. 384.
[13] Άπαντα Κωστή Παλαμά, τ. 14ος, Αθήνα, εκδ. Γκοβόστη, 1965, σ. 165.
[14] Δημήτρης Βεζανής,  «Ἐθνικισμὸς» 1945, στο: Εθνικιστικός Σύνδεσμος, ἄπαντα τὰ ἐκδοθέντα (1945 – 1964), εκδ. Πελασγός, Αθήνα, 2025.
[15] Ίων Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου, τ. 6, εκδ. Ερμής, Αθήνα, 1987, σ. 59.
[16] Gehard Boltz, «The Coming of the Dollfuss–Schuschnigg Regime and the Stages of its Development», στο: Antonio Consta Pinto –  Aristotle Kallis, Rethinking Fascism and Dictatorship in Europe, Pelgrave, 2014, σ. 136.
[17] Μωρίς Μπαρρές, Οι Γη και οι Νεκροί εκδ Νέα Γενεά, Αθήνα, 2018, σ. 13.
[18] Παρασκευάς Ματάλας, Κοσμοπολίτες εθνικιστές, Ο Μωρίς Μπαρές και οι μαθητές του ανά τον κόσμο. Αθήνα, εκδ. 2021, σ.21 – 25.
[19]Περισσότερα για την αντιπαραβολή του Μπαρρές σε ξενογενή πολιτισμικά αγαθά βλπ: Μωρίς Μπαρρές, Οι Γη και οι Νεκροί, εκδ, σ. 48.
[20] Λυκούργος Κουρκουβέλας, Ο Κωστής Παλαμάς ως ανορθωτής του Έθνους και της Φυλής (1897-1922) «Η πρόσληψη των νιτσεϊκών εννοιών ως εθνικιστικές αξίες στο έργο του Κωστή Παλαμά» , Πανεπιστήμιο Κύπρου, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστημιακή εργασία,2019 στο: «Ακαντέμια έντου/Academia edu». Πηγή: https://www.academia.edu/42859043/%CE%9F_%CE%A5%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AC%CE%BD%

CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%

BF%CF%85_%CE%9A%CF%89%CF%83%CF%84%CE%AE_%CE%A0%

CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%BC%CE%AC_%CE%9C%CE%AC%CE%

B9%CE%BF%CF%82

[21] Εννοείται υπό του γράφοντος, η σύνοδος του 879 κεκλειμένη ογδόη (Η΄) που συνεκάλεσε η Αυτοκράτειρα Θεοδώρα του Θεοφίλου. Σε εκείνην κατεδικάσθη η αιρετική παπική προσθήκη στο σύμβολο της πίστεως «και εκ του υιού το γνωστό «Φιλιόκβε» , και εκείνη του 1341 με επικεφαλής τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά η κελειμένη ενάτη (Θ΄). Η εκκλησία δογμάτισε σε ότι αφορά τα περί ακτίστης και κτιστής ουσίας και κατεδίκασε τον Πλατωνικό μυστικισμό του Βαρλαάμ.
[22] Δηλαδή με την ύπαρξη των τάξεων αλλά όχι την κοινωνική καταπίεση των κατώτερων τάξεων από τις ανώτερες. Η εξυγίανση της κοινωνικοοικονομικής καταστάσεως θα πραγματοποιείται μέσω της συνεργασίας των τάξεων μεταξύ των.
[23] Κωστης Παλαμάς, Χαιρετισμός προς τον Γαβριήλ Ντ’ Αννούνσιο, σ. 84 – 85, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμὀς ως Φαινόμενο της εποχής του και η ματιά του Κωστή Παλαμά, Εκδ. Νέα Γενεά, Αθήνα 2024.

 

Εθνική Ορθόδοξη Νεολαία

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ : Ο ΙΩΑΝΝΗΣ ΣΥΚΟΥΤΡΗΣ ΚΑΙ Η ΗΡΩΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΙΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Μέσα απο το βιβλίο του ''Φιλοσοφία της ζωής-Ο ηρωικός τρόπος ζωής'' με επιμέλειατου Νικολάου Καρρά απο τις εκδόσεις Πελασγός

Η ηρωική αντίληψις της Ζωής αναχωρεί από την αρχήν, ότι η Ζωή είν' ένας διαρκής αγών, μία αδιάκοπος, χωρίς τέρμα και χωρίς σταμάτημα, μάχη εναντίον της φύσεως, εναντίον των άλλων ανθρώπων, εναντίον του εαυτού μας. Επομένως και ο άνθρωπος, κάθε γενεάς, αποτελεί μίαν συνεχή  μ ε τ ά β α σ ι ν  προς κάτι άλλο, προς κάτι ανώτερον. Όχι προς ένα διαφορετικόν είδος οργανικού όντος (τον υπεράνθρωπον π.χ. του Nietzsche), αλλά προς το να γίνη φορεύς μιας ανωτέρας, δηλαδή εντονωτέρας και πλουσιωτέρας μορφής της Ζωής. Έτσι κάθε άνθρωπος αξιόλο­γος είν' ένας  πρόδρομος,  που αντλεί το νόημα της υπάρ­ξεώς του όχι από το παρελθόν ούτ' από το παρόν, αλλ' από το μέλλον και μόνον. Το παρελθόν ως παρελθόν το αγνοεί, προς το παρόν ευρίσκεται εις πόλεμον συνεχή. Όχι μόνον προς εκείνο το παρόν, το οποίον δεν είν' εις την ουσίαν του παρά επιβίωσις του παρελθόντος, ή μάλλον διατήρησις του σώματος αυτού οφειλομέν' εις την δειλίαν ή την νωθρότητα των συγχρόνων ανθ­ρώπων· ο ηρωικός άνθρωπος μάχεται και προς το γνήσιον πα­ρόν, το παρόν που ζη γύρω του και ζη μέσα του.

     Και εδώ ακριβώς κείται η  τ ρ α γ ι κ ό τ η ς  του ηρωικού ανθρώπου. Ριζωμένος είναι βαθύτατα εις το παρελθόν, τού οποίου είναι το εκλεκτότερον κάρπισμα· μέσα του συμπυκνώνει εις μοναδικόν βαθμόν εντάσεως το παρόν - και όμως αρνείται το παρόν και το μάχετ' εν ονόματι του μέλλοντος, το οποίον ζη ο ίδιος προληπτικώς μόνον ως πραγματικότητα μέσα του. Και το μάχεται με τα όπλα και την ρώμην της ψυχής του, που είναι του παρόντος όπλα και ρώμη, το οποίον κατ' αυτόν τον τρόπον χρη­σιμοποιεί ταυτοχρόνως και καταπολεμεί. Έτσι τοποθετεί ο ίδιος τον εαυτόν του, εκλέγων ούτως ειπείν το επικινδυνότερον σημείον, μέσα εις την ορμήν και την οργήν παντοδαπών συγ­κρούσεων. Συγκρούσεων προς τούς συγχρόνους του, οι οποίοι τον μισούν, διότι μισούν το μέλλον εις το πρόσωπόν του. Συγ­κρούσεων προς τον ίδιον τον εαυτόν του, μιας πάλης μεταξύ της πραγματικότητάς του, που ανήκει εις το παρόν, και των δυ­νατοτήτων του, που ανήκουν εις το μέλλον, που ε ί ν α ι το μέλλον, που θα τας πολεμήση και πάλιν εν ονόματι άλλων δυνα­τοτήτων από την στιγμήν που θα γίνουν πραγματικότης.

     Κατ' αυτόν τον τρόπον ζη  τ α υ τ ο χ ρ ό ν ω ς  ο ηρωικός άνθρωπος τον μεγαλύτερόν του πόνον και την μεγαλυτέραν του ελπίδα. Ζη την συντριβήν και τον πόνον του, αλλά ζη μαζί και την ηθικήν αναγκαιότητα του πόνου και του χαμού του. Κάτι περισ­σότερον: Ερωτεύεται την συντριβήν του, την χαίρετ' εκ των προτέρων, αντλεί την ιλαρωτέραν του ακριβώς παρηγορίαν από την συντριβήν του.

     Αισθάνεται πως είναι διαλεγμένος από την Μοίραν ως αγωνιστής και ως μάρτυς - περισσότερον ως μάρτυς, αφού την επιτυχίαν δεν την μετρεί με αποτελέσματ' άμεσα, με αριθμούς και μεγέθη, δεν την μετρεί καν διόλου. Είναι το αλεξικέραυνον, που θα συγκεντρώση επάνω του (θα προσελκύση μάλλον εθε­λουσίως) όλας τας καταιγίδας και όλα τ' άστροπελέκια, διά να προστατευθούν τα κατοικητήρια των ειρηνικών ανθρώπων. Αλ­λά θα το κάνη όχι από πνεύμ' αλτρουισμού και εθελοθυσίας υπέρ των άλλων. Εις την ετοιμότητα του κινδύνου τον σύρει με ακαταμάχητον έλξιν η  α ι σ θ η τ ι κ ή,  θα έλεγα, γοητεία του κινδύνου, η συναίσθησις ότ' είναι  π ρ ο ν ό μ ι ο ν  των εκλε­κτών (όχι καθήκον ή πράξις φιλανθρωπίας) να συντρίβωνται  υ π έ ρ  των άλλων,  υ π ό  των άλλων - το πολυτιμότερον προνό­μιον! Ο ηρωικός άνθρωπος δεν είναι το άνθος, δεν είν' ο καρπός - αυτά αντιπροσωπεύουν το παρόν και του παρόντος την ανεπιφύλακτον χαράν. Είναι ο σπόρος που θα ταφή και θα σαπίση, διά ν' αναφανή το άνθισμα και το κάρπισμα. Είν' εκείνος που θάπτεται διά να εορτασθή η  α ν ά σ τ α σ ι ς,  και ανάστασις χωρίς ταφήν δεν υπάρχει.

     Αλλ' ο ηρωικός άνθρωπος δεν δείχνεται εις την συντριβήν του μόνον, ή και εις την ετοιμότητα έστω προς συντριβήν. Ειδε­μή, η ηρωική αντίληψις θα ήτο ιδεώδες θανάτου μόνον όχι μορφή ζωής -και τι ζωής! Ο ηρωικός άνθρωπος και μόνος αυ­τός ζη  έ ν τ ο να  και  π λ ο ύ σ ι α  ολόκληρον την ζωήν. Αλ­λά το να ζήση έντονα δεν σημαίνει δι' αυτόν ό,τι συνήθως νοού­μεν με την έκφρασιν αυτήν: να δοκιμάζη άφθονα και δυνατά τας απολαύσεις και τας ηδονάς της Ζωής.

     Δεν τας αγνοεί βέβαια τας απολαύσεις της Ζωής ο ηρωικός άνθρωπος αλλά τας δοκιμάζει τόσον, όσον χρειάζεται να τας ξεπεράση, τας γνωρίζει τόσον, ώστε να εννοή, ότι κατά βά­θος παραλύουν μάλλον την δύναμιν του ανθρώπου, και ας τού χαρίζουν την ψευδαισθησίαν της εντατικότητος και της πλησμο­νής. Έπειτα, τας απολαύσεις αναζητεί εκείνος που ζητεί να πάρη από την Ζωήν, όχι εκείνος που έχει να της δώση - και σε πλουτίζει όχι το να παίρνης αλλά το να  δ ί δ η ς.

     Η έντονος αυτή ζωή είναι κατ' ανάγκην  π ο λ υ μ ε ­ρ ή ς,  τόσον πολυμερής, ώστε να την ευρίσκουν πολυπράγμονα όσοι μετρούν τον πλούτον των εκλεκτών φύσεων με την πενίαν της ιδικής των, όσους δεν αφήνει ο φθόνος ν' αναγνωρίσουν εις ένα σύγχρονόν των τον όλβον των αγαθών, που δεν έχουν εκεί­νοι. Ο ηρωικός άνθρωπος χαίρεται πολλάς μορφάς ζωής συγ­χρόνως, και τας χαίρεται όχι εξωτερικώς, σαν αισθητικόν θέαμα ή διά να ικανοποιήση την περιέργειάν του.  Μ έ σ α  τ ο υ  ζη όλας αυτάς τας μορφάς της Ζωής, τας αφομοιώνει μέσα του και τας αποδίδει με τον  προσωπικόν  του τρόπον. Η ψυχή του ομοιάζει μ' ένα έδαφος λιπαρόν και βαθύ, εις το οποίον κάθε σπόρος άνετα θ' ανθοβολήση και θα καρπίση. Έτσι μεταμορφώνεται, χωρίς να χάνη τον εαυτόν του. Ζη ταυτοχρόνως με πολλούς, όπως ο τραγικός ποιητής ο μεγαλοφυής, που ζη μέσ' απ' όλα του τα πρόσωπα, και όμως παραμένει ο ίδιος και ως ύπαρξις και ως διάνοια. Και δεν ζη μόνον πολλάς μορφάς Ζωής· συγκλονισμούς συγκλονίζεται πολλούς, συντριμμούς συντρίβε­ται πολλούς, μυρίους θανάτους αποθνήσκει.

     Αλλ' η πολυμέρεια αυτή δεν σημαίνει και  δ ι ά σ π α σ ι ν,  απώλειαν έρματος ατομικού, διάχυσιν και θόλωμα του πυρήνας της προσωπικότητας - αυτό συμβαίνει στους πολλούς, όταν ποτέ θελήσουν να είναι πολυμερείς. Διά τον ηρωικόν άνθρωπον η πολυμέρεια δεν αίρει τη συγκέντρωση· τη καθιστά ισχυρο­τέρα, την  α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι  ισχυροτέραν. Δεν θα ήτον ηρωικός άνθρωπος, αν δεν ήτο μία δυνατή προσωπικότης, και δυνατή προσωπικότης σημαίνει ισχυρόν κεντρικόν εγώ, που να συγκρατή τας ψυχικάς περιπετείας και τα εξωτερικά περι­στατικά, τα πετάγματα και τα ενδιαφέροντα εις μίαν σφικτο­δεμένην ενότητα όχι μόνον χρονικής διαδοχής, αλλά συνο­χής λογικής, αναγκαιότητος ηθικής.

     Η πολυμέρεια του ηρωικού ανθρώπου παρέχει πολλάκις την εντύπωσιν  αντιφατικότητος.  Είναι τόσον πλουσία η προσωπικότης του, ώστε το καθένα της μέρος, η καθεμία της πλευρά, θα ημπορούσε ν' αποτελή (και αποτελεί διά τους πολ­λούς) έναν αυτόνομον κόσμον, διαφορετικόν από τον κόσμον που θα ημπορούσε ν' αποδώση μία άλλη πλευρά του. Είναι λοι­πόν ν' άπορής πώς οι πολλοί τας ευρίσκουν ασυμβιβάστους; Αλλ' ο ηρωικός άνθρωπος δεν ομοιάζει με τους καλούς και φρονίμους αμαξάδες, οι οποίοι οδηγούν το αμαξάκι των «βραδέως αλλ' ασφαλώς» από τους δρόμους τους στρωτούς και τους ήσύχους προς το τέρμα, που άλλοι καθώρισαν. Με τον ηνίοχον ομοιάζει, που κυβερνά τέσσαρα, οκτώ ίσως θυμοειδή άλογα - και το καθένα των σπεύδει ασυγκράτητον προς αυτοβούλους κατευθύνσεις. Τα κυβερνά με δυνατό χέρι, χωρίς όμως και να εξουδετερώνη εκείνων την ορμητικότητα και την επαναστατι­κότητα. Ειδεμή, τί θέλγητρον θα είχε δι' αυτόν η ηνιοχεία; Το «βραδέως αλλ' ασφαλώς» δεν το ξέρει· λογαριάζει και τας πτώ­σεις, διότι μόνον όπου υπάρχουν πτώσεις δίδετ' ευκαιρία και ανυψώσεων.

     Πράγματι ο  π ό λ ε μ ο ς  κι ο  κ ί ν δ υ ν ο ς  είναι το στοιχείον του, η απαραίτητος τροφή του. Ο πόλεμος λέγω και η νίκη, όχ' η  ε π ι τ υ χ ί α.  Η επιτυχία δεν είναι πάντοτε νίκη· είναι νίκη εξωτερική, εξωτερικός πλουτισμός εις επιτεύγματα και κέρδη - να σαν τα ρεκόρ συγχρόνου αθλητού, που μετρούνται με δευτερόλεπτα και υφεκατοστόμετρα. Αλλ' ο ηρωικός ζητεί την νίκην εκείνου που χαίρεται το ότι επολέμησε, το ότι εκινδύνευσε, το ότι αντέστη την νίκην ως ευκαιρίαν μόνον να ζήση έντόνους και αγωνιώδεις στιγμάς. Και παρομοία νίκη συνυπάρχει κάλλιστα με την αποτυχίαν εις τους αντικειμενικούς σκοπούς, καθώς η αποτυχία των τριακοσίων εις τας Θερμοπύλας...

     'Αλλωστε γενικώς η επιτυχία είναι διά τον ηρωικόν άνθρω­πον μία λέξις, μία πραγματικότης ίσως -όχι  α ξ ί α.  Δεν την ξέρει, ούτε τον ξέρει εκείνη. Αν επίστευεν ολιγώτερον εις τον εαυτόν του, θα ήτο δι' αυτό απογοητευμένος. Αν επίστευεν ολι­γώτερον εις της Μοίρας την σοφίαν, θα ήτο απαισιόδοξος. Αλλ' επιτυχία σημαίνει πραγματοποίησις σκοπού, που ευρίσκετ' έξω μας, κι εκείνος έχει  μ έ σ α  τ ο υ  τον σκοπόν και το νόημα της υπάρξεώς του. Απέναντι αυτού τίποτε δεν μετρεί, ούτ' ή ζωή του ούτ' η ευτυχία του. Και τί μεγαλύτερον θα ημπορούσεν η επιτυχία να τού προσφέρη;

     Έπειτα η επιτυχία σημαίνει φρόνησιν, και η φρόνησις είναι προσαρμογή της ψυχής προς τα πράγματα,  κ α τ α β ι­ β α σ μ ό ς  δηλαδή και ολιγάρκειά της, διά να συμμορφωθή προς την καθημερινότητα του εξωτερικού κόσμου. Ενώ η σοφία και η αποστολή του ηρωικού είναι ν'  α ν α β ι β ά σ η  τα πράγματα προς την ψυχήν του, να τα γεμίση με νόημα τόσον, ώστε να γίνουν αντάξιά του. Δι' αυτό παρέχει την εντύπωσιν άφρονος κι  ε ί ν α ι  άφρων. Έχει την αφροσύνην του παιδιού, που στερείται την πολυύμνητον αυτήν πείραν της πραγματικότητας, η οποία είναι κατά βάθος όκνος και ολιγοπιστία. Ενώ το παιδί είναι παιδί, ακριβώς διότι πιστεύει, διότ' ημπορεί ακόμη να πιστεύη, ανεπιφύλακτα. Ο ηρωικός άνθρω­πος είν' ο αιωνίως νέος - τι να την κάνη την φρόνησιν; Είναι διά τους πεζούς και τους νοικοκυραίους, που βαδίζουν ήσυ­χα και ομαλά τον δρόμον της ζωής των. Εκείνος όμως δεν βα­δίζει· χορεύει.

     Αυτός είν' ο λόγος που θεωρείται και είναι άνθρωπος  α β ο ή θ η τ ο ς  εις την συνήθη πρακτικήν ζωήν. Και ένας άλλος λόγος: δεν έχει τη φρόνησιν να  δ υ σ π ι σ τ ή  προς τους γύ­ρω του. Να δυσπιστή προς τί; Διά ν' αποφύγη κινδύνους; Μα αυτούς είναι ακριβώς, που αναζητεί η ψυχή του. Τούς αναλαμβάνει όχι από επαγγελματικήν συνήθειαν η από βιοπορι­στικόν καταναγκασμόν -οι ακροβάται και οι θηριοδαμασταί θα ήσαν τότε οι ηρωικώτεροι των ανθρώπων- αλλ' ως εσωτερικήν προσταγήν της μοίρας του, ως το ιερώτερον δικαίωμα που τού δημιουργεί η υπεροχή του. Οι πολλοί καμαρώνουν δι' όσους κινδύνους απέφυγαν, όχι δι' όσους υπεβλήθησαν· περιγράφουν τας επιτυχίας, που επραγματοποίησαν, και υπερηφανεύονται διά την εξυπνάδα των. Αλλά διά τον ηρωικόν άνθρωπον, το εί­δαμεν: η επιτυχία δεν αποτελεί ούτε κριτήριον ούτε ιδεώδες· ιδεώδες του και κριτήριον: να ζήση δυνατός και ωραίος. Και είναι γενναιότερον και ωραιότερον ν' αδικηθής παρά ν' αδικήσης, να εξαπατηθής παρά να εξαπατήσης.

     'Αλλωστε προς τί να εξαπατήση; Εξαπατούν οι ετεροκεν­τρικοί, αυτοί που ασχολούνται διαρκώς με τους άλλους, διά να τούς αντιγράφουν ή να τούς φθονούν ή και τα δύο μαζί. Απασχολούνται κατ' ανάγκην, αφού δεν είναι τόσον πλούσιον το εγώ των, ώστε να τούς απασχολή εκείνο έντονα και ικανοποιητι­κά. Ο ηρωικός όμως αποτελεί ο ίδιος  κ έ ν τ ρ ο ν  τ ο υ  ε α υ ­τ ο ύ  τ ο υ,  ελεύθερος εις την απομόνωσίν του, αριστοκρατικός με την απόστασιν εις την οποίαν κρατεί τούς άλλους, απτόητος με το θάρρος της προσωπικής του γνώμης και της προσωπικής του ευθύνης, υπερήφανος μέσα εις το άβατον τέμενος της μο­ναξιάς του. Δι' αυτό δεν καταδέχεται να φθονή, μήτε να παρα­βγαίνη με τούς άλλους· δεν χρειάζεται να βεβαιώνη εις τον εαυτόν του μ' αυτό το μέσον, με την εξωτερικήν αναγνώρισίν του δηλαδή, την υπεροχήν του.

     Πουθενά δεν φαίνεται περισσότερον η  υ π ε ρ η φ ά ν ­ε ι α  του ηρωικού ανθρώπου, παρά εις τον τρόπον που δι­εξάγει τους λεγομένους αγώνας ιδεών. Δεν αποβλέπει ποτέ εις το να νικήση. Τι θα ειπή να νικήση; Να δεχθούν τας απόψεις του; Συμφορά! Ο ίδιος ξέρει τι τού εστοίχισεν ως που να κατα­λήξη εις αυτάς, τι  τ ό λ μ η  εχρειάσθη - sapere aude, λέγει ο αρχαίος ποιητής - τι εσωτερικήν  ω ρ ί μ α ν σ ι ν  προϋποθέτει. Έτσι, ανησυχεί μάλλον παρά ποθεί εκείνον, που θα τας δεχθή κατ' επιταγήν ή ως προϊόν μιας συντόμου συζητήσεως.

     Διά ν' αποκτήση μήπως  ο π α δ ο ύ ς;  Είν' αληθές, ότι πολλοί αισθάνονται την ανάγκην να κάνουν προπαγάνδαν διά τας ιδέας των, σαν να φοβούνται, ότι δεν θα είναι ορθαί, αν δεν τας ανεγνώριζαν και άλλοι, κατά το δυνατόν πολυαριθμότεροι. Αλλ' εκείνος γνωρίζει, ότι σημασίαν δεν έχει το περιεχόμε­νον των ιδεών ενός ανθρώπου, αλλ' η ψυχική δύναμις με την οποίαν τας κατέκτησε και τας κατέχει. Όχι το  τ ι  πιστεύεις, αλλά το  π ώ ς  πιστεύεις ό,τι πιστεύεις. Ότι τας θεμελιώδεις, τας ζωτικάς πεποιθήσεις σού ρυθμίζει κατά βάθος η μοίρα σου, όχι τανάπαλιν. Και η μοίρα σου είναι κάτι απολύτως προσωπι­κόν· δεν ημπορείς μήτε να το δανεισθής, μήτε να το δανείσης. Έπειτα τι σημαίνει διά τον ηρωικόν άνθρωπον ο αριθμός; Εκείνος θέλει, και ως πνευματικός άνθρωπος ακόμη, να εργάζεται, όχι να συνεργάζεται· είναι ανδρικώτερον...

     Έτσι κι όταν υπερασπίζη τας απόψεις του, δεν το κάνει διά να τας επιβάλη· αλλά διά να μείνη οποίος είναι. Και ακρι­βώς το να είναι οποίος είναι, αποτελεί εις τα μάτια των άλλων πολλάκις, αυτό και μόνον, πολεμικήν. Η ύπαρξίς του και μόνη εξεγείρει το μίσος· αρκεί να περιγράφη απλώς πώς είναι, και προκαλεί αντιπάθειαν· τόσον μεγάλον μέρος από το μέλλον αντιπροσωπεύει! Διότι το μέλλον είναι σκοτεινόν, και είν' ολίγοι που δεν φοβούνται το σκοτάδι, οι πολλοί το φοβούνται, και ο φόβος των παίρνει πολλάκις την μορφήν αντιπαθείας.

     Κι όμως σπείρει άφθονα τα γεννήματα του νου του. Τα σπείρει, διότι δεν ημπορεί να κάνη διαφορετικά· όπως το δέν­τρον που τινάζει τούς καρπούς του σαν ωριμάσουν, είτ' ευρί­σκοντ' αποκάτω είτε όχι αυτοί που θα τούς είναι χρήσιμοι. Έ­τσι κι ο ηρωικός άνθρωπος: διδάσκει, παρασυρόμενος από την πίστιν του· ομιλεί περί αυτής, υποκύπτων εις την εσωτερικήν ορμήν ν' ανακοινώση -όχι ν' ανακοινώση·  ν α  τ ρ α γ ο υ δ ή σ η  μάλλον, την χαράν του και τους θησαυρούς του- να φωνάξη την αγάπην του, και διαβεβαιώνει κάθε φοράν το αγαπημένον του πρόσωπον πόσον τ' αγαπά, όχι διά να το πείση ούτε διότι φαν­τάζεται πως αμφιβάλλει, αλλά μόνον διότι ευχαριστείται ο ίδιος κάθε φοράν να τ' ακούη. Έτσι και ο ηρωικός άνθρωπος: είτε προφορικώς αναπτύσσει προς ένα κοινόν, είτε γράφει, κατά βάθος είν' ο ίδιος ακροατής και αναγνώστης του εαυτού του. Ομιλεί ενώπιον των άλλων, διά ν' ακούση ο ίδιος την φωνήν του δυνατώτερα, διαυγέστερα, συνειδητότερα.

     Υπερήφανος είναι, όχι εγωιστής. Δι' αυτό σπαταλά τον εαυτόν του. Η ευτυχία του είναι  ν α   δ α π α ν ά,  ακριβέστε­ρον ακόμη:  ν α   δ α π α ν ά τ α ι.  Ανεξάντλητος όπως είναι, δεν ξέρει αριθμητικήν. Είναι τόσον πλούσιος, ώστε θ' αναπλη­ρώση εύκολα (το ξέρει) κάθε ζημίαν· προς τι λοιπόν να την υπο­λογίζη; Υπολογίζει ο πτωχός· ο πλούσιος κλείνει τα μάτια, απλώνει το χέρι, και σκορπά... Όσα και να σκορπίση, πάντοτ' εκ του περισσεύματος θα είναι.

     Εκ του περισσεύματος αντλεί κι η μεγαλοδωρία του ηρωικού ανθρώπου. Αφρόντιστα και αδίστακτα σπαταλά τα πλούτη του, την δραστηριότητά του, την υγείαν του, την ρωμαλεότητα της ψυχής και του νου του. Σκορπά την αγάπην του χωρίς ανταλλάγματα, έτοιμος να πληρώση εκείνους που θα θελήσουν να την δεχθούν. Σκορπά τας συγκινήσεις, τους ενθουσιασμούς και την φλόγα, τα κάλλη και τα ρίγη της ψυχής του και είναι τόσον πολλά τα πολύτιμ' αυτά πετράδια, ώστε ο πτωχός και ο κακός υποπτεύουν πως θα πρέπει κίβδηλα να είναι· ειδεμή, θα τα εμοίραζεν έτσι, τόσον αμέριμνα, τόσον αλύπητα; Σκορπά του νου του τα γεννήματα, που είναι δι' αυτόν βιώματα ψυχής, χωρίς να κατοχυρώνη συγγραφικώς την πατρότητά των, να έτσι σαν τον ήλιον που ακτινοβολεί παντού το φως του. Κι ο ήλιος δεν έχει μετρητήν του φωτός· έχουν αι ηλεκτρικαί εταιρείαι μόνον.

     Και είν' η χαρά του να σκορπά: όλα τ' αγαθά της γης τα εκτιμά όχι ως  κ τ ή μ α τ α,  αλλ' ως  χ ρ ή μ α τ α  (με την αρχαίαν σημασίαν της λέξεως εκ του χρώμαι), ως δαπανήματα δηλαδή. Ή μάλλον πιστεύει πως αγαθά δεν είναι·  γ ί ν ο ν τ α ι  αγαθά, αφ' ης στιγμής και εφ' όσον δαπανώνται.

     Εις την εργασίαν καθυποβάλλεται με ανεπιφύλακτον προ­θυμίαν. Την δέχεται αυτονόητα και χαρωπά, αφού είναι κάτι βαρύ και δύσκολον, αφού ζωή σημαίνει δι' αυτόν δράσις και κά­ματος. Εργάζεται από την επιθυμίαν να χρησιμοποιή τας δυνά­μεις του σώματος και της ψυχής εις έργα δύσκολα, εργάζετ' αισθητικώς, καθώς ένας αθλητής.

     Το ίδιον και εις την πνευματικήν του εργασίαν: Δεν μελετά διά να γράψη ένα βιβλίον - η σκέψις είναι δι' αυτόν κάτι που το ζη, όχι κάτι που το γράφει - ή διά να επιτύχη εν αξίωμα. Μέσα του θέλει να πλουτίση, να πλουτίση ακόμη με την χαράν που δί­δει ένα δύσκολον ζήτημα. Προχείρως έτσι σκορπά ένα πλήθος προσωπικών στοχασμών (προσωπικών και όταν έχη απ' άλλους λάβει την αφετηρίαν της σκέψεως), που ένας άλλος θα επροφύ­λασσε ζηλοτύπως. Μα ο ηρωικός άνθρωπος αγνοεί την ζηλοτυ­πίαν.

     Κι είναι φυσικόν· αφού διατηρεί ζωντανά και καθαρά τα χαρίσματα του γνησίου αριστοκράτου: την μοναξιά του, το αίσθημα της ανεπιμειξίας, το θάρρος και την ικανότητα προς πε­ριφρόνησιν, τας μακροχρονίους αφοσιώσεις, την αρχοντικήν μεγαλοδωρίαν. Προ παντός το αίσθημα της προσωπικής τιμής, ενώπιον της οποίας όλα τ' άλλα, πλούτος και μόρφωσις, εξουσία και υγεία, είν' ένα μηδέν.

     Η ζωή ενός ανθρώπου, καθώς αυτού που περιέγραψα, δεν ημπορεί παρά να είναι  σύντομος. Σύντομος όχι πάντοτε με την κοινήν σημασίαν· ημπορεί κάποτε να ζήση και πολλά χρό­νια, αλλά πάντα θα είν' ολίγα, σχετικώς με την πλησμονήν της ζωτικότητός του. Άλλωστ' η ηλικία είναι κάτι σχετικόν· δεν μετρείται πάντως με την διάρκειαν, με το περιεχόμενόν της μετρείται. Είν' έννοια ηθική, όχι αστρονομική.

     Συνήθως όμως είναι σύντομος και υπό την συνήθη χρήσιν της λέξεως. Σύντομος, διότι ο ηρωικός άνθρωπος περνά ολόκληρον την ζωήν του εις το πολυκίνδυνον μέτωπον του πολέμου. Σύντομος διότι πάντοτε είναι, από την μοίραν του και μόνην οδηγούμενος, ε ρ α σ ι θ ά ν α τ ο ς.

     Βαδίζει προς τον θάνατον όχι διά ν' αναπαυθή, όχι διότι εβαρέθηκε την ζωήν, όχι διότι εδειλίασεν ενώπιον αυτής, όχι από μαρασμόν και εξάντλησιν των δυνάμεών του. Ο ηρωικός άνθρωπος δεν  υ φ ί σ τ α τ α ι  τον θάνατον. Δι' αυτόν και ο θάνατος ακόμη δεν είναι  π ά σ χ ε ι ν,  είναι  π ρ ά τ τ ε ι ν.  Είναι η τελευταία πράξις, με την οποίαν επισφραγίζει όλας του τας άλλας πράξεις. Τούς δίδει αυτή το νόημα· διότι και η Ζωή όλη είναι μία διαρκής αρχή, και η αρχή το νόημά της αντλεί από το τέλος, του οποίου είν' η αρχή. Και είναι το τέλος ο θάνατος, αλλά και η τελείωσις.

     Αλλ' ο πληθωρισμός της ζωής είναι τόσος μέσα του, ώστε και ο θάνατός του δεν είν' εκμηδένισις πλέον. Μεστώνει από περιεχόμενον, από ηθικήν αναγκαιότητα, πλημμυρίζει από την χαράν και την ωραιότητα μιας τελευταίας νίκης - παρόμοια με τον ήλιον, ο οποίος, κλίνων προς την δύσιν, ενδύεται την πορ­φυράν του μεγαλοπρέπειαν.

     Αν θα είν' εκούσιος ο θάνατος ή ακούσιος, δεν έχει σημα­σίαν. Διά τον ηρωικόν άνθρωπον ο θάνατος είναι πάντοτ'  ε ­κ ο ύ σ ι ο ς,  αφού ο δρόμος, που συνειδητά εδιάλεξε και βαδί­ζει, μοιραίως και αναγκαίως οδηγεί προς τα εκεί. Άλλωστε δια­λέγει συνήθως ο ίδιος τον θάνατόν του και την ώραν του, με την εσώψυχον πίστιν ότι δικαίωμά του απόλυτον είναι: Αν θέλης να γεννηθής και πότε θέλεις να γεννηθής, δεν εξαρτάτ' από την συγκατάθεσίν σου· το να φύγης όμως από την Ζωήν και πότε να φύγης, αυτό αφήκεν ο Θεός εις την ιδικήν σου, την υπεύθυνον διαγνώμην. Και είναι βαρεία και δύσκολος αυτή η ευθύνη - διά τούτο και η ορμή προς αυτοσυντηρησίαν είναι τόσον ισχυρά.

     Αλλ' εκούσιος ή ακούσιος ο θάνατος του ήρωος, είναι πάντοτε μία έκρηξις ηφαιστείου. Να έτσι εξαφνικά σπα το δο­χείον της ζωής του, συντρίβεται και συντρίβει όλα γύρω του, φλέγεται και φλέγει, φωτίζεται και φωτίζει - και τρομάζουν οι δειλοί και ταπεινοί και φθονεροί. Οργή Κυρίου...

ΚΟΙΝΟΣ ΠΑΡΟΝΟΜΑΣΤΗΣ
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ : ΝΕΟΚΛΗΣ ΚΑΖΑΖΗΣ ΕΝΑ ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΔΕΑΣ

Η οικονομιστική εποχή μας καταδεικνύει όσο ποτέ άλλοτε την σύγχρονη τραγωδία του Ελληνισμού, την έλλειψη πνευματικών ανθρώπων. Αυτών που θα ζυμώσουν τις ιδέες με την κοινωνία, που θα αφυπνίσουν, θα εγείρουν συνειδήσεις, θα δώσουν ιδεώδη και όραμα σε μια κοινωνία η οποία με μαθηματική ακρίβεια οδεύει στην απόλυτη καταστροφή της.

Κατά παράδοξο τρόπο η ελληνική ιστορία φαντάζει να κάνει έναν κύκλο. Συνθήκες και γεγονότα επανεμφανίζονται και επαναλαμβάνονται, δείχνοντας το αναλλοίωτο της ιστορικής διαδρομής, αλλά και την τραγική μοίρα του Ελληνισμού που δυστυχώς ακόμη δεν κατάφερε να ξεφύγει από τα δεσμά του πολιτικάντικου μικροελλαδισμού. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στις πρώτες δεκαετίες ζωής του νεοελληνικού κρατιδίου.

Τα δείνα που γνώρισε ο Ελληνισμός από την ξενοκρατία και την κομματοκρατία από το 1844 έως την αρχή του 20ου αιώνος είναι μεγάλα, και εν πολλοίς ακόμη χαρακτηριστικά στην πολιτική ζωή. Η Ελλάς τότε, απομονωμένη διεθνώς, ανίκανη να υποστηρίξει τα εθνικά της δίκαια, με ένα πολιτικό σύστημα διεφθαρμένο, ανίκανο, πατριδοκάπηλο και ξενόδουλο, με μια κοινωνία «ψωροκώσταινα».

Μέσα στις συνθήκες αυτές αναδεικνύεται και δρα ένας μεγάλος Έλληνας φωτοδότης, ο Νεοκλής Καζάζης, ο οποίος αντιλαμβανόμενος της ανικανότητα του πολιτικού συστήματος, και εμπνεόμενος από την Μεγάλη Ιδέα, θα σηματοδοτήσει με τις ιδέες του την μετέπειτα πνευματική ανόρθωση του Νέου Ελληνισμού.…

Ο Καζάζης και η εποχή του

Γεννημένος στην Λέσβο το 1849, σπούδασε νομικά στην Αθήνα και το 1870 αναγορεύθηκε διδάκτορα της Νομικής Σχολής. Μετά έξι χρόνια μεταπτυχιακών σπουδών στην Γερμανία και την Γαλλία, όπου και ζυμώθηκε με τις εθνικές ιδέες του ευρωπαϊκού εθνικισμού, επέστρεψε στην Ελλάδα και εργάσθηκε ως κρατικός λειτουργός και καθηγητής φιλοσοφίας του δικαίου και πολιτικής οικονομίας στην Αθήνα. Χαρακτηριστικό είναι πως το 1902 εξελέγη πρύτανις του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ το 1910 εγκατέλειψε την ακαδημαϊκή του καριέρα για να αφοσιωθεί στον πολιτικό αγώνα.

Προσωπικότητα ισχυρή και πνευματώδης, ο Καζάζης γρήγορα αντιλαμβάνεται το πολιτικό και εθνικό αδιέξοδο στο οποίο έχει οδηγηθεί το θνησιγενές ελληνικό κρατίδιο. Μέσα σε ένα κλίμα άκρατου πολιτικαντισμού και ξενοδουλείας στον πολιτικό στίβο και φτώχειας, ανέχειας και αναλφαβητισμού στο μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ο Καζάζης δεν αργεί για να καταλάβει πως αυτή η κατάσταση αυτή δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στην εθνική καταστροφή. Πράγματι είναι χαρακτηριστικό πως ο Καζάζης δικαιώθηκε στις βασικές του προβλέψεις. Την εθνική καταστροφή του 1897 την επανάσταση του Στρατού εναντίον το πολιτικών το 1909, και τους Βαλκανικούς Πολέμους.

Ο Καζάζης μπορεί να τοποθετηθεί στην έναρξη ενός πνευματικού κινήματος εθνικής αφύπνισης το οποίο εκφράστηκε κυρίως μετά την τραγωδία του 1897. Πρόδρομος του κινήματος αυτού ο Καζάζης εκφράζει ένα πρωτοποριακό για την εποχή του σύστημα ιδεών το οποίο στηρίζεται αφ’ ενός μεν στην ανάγκη θεμελίωσης της Μεγάλης Ιδέας ως βασικού και αναγκαίου ιδεώδους του ελληνικού κράτους, και αφ’ εταίρου δε στην απόρριψη του κοινοβουλευτικού συστήματος ως θεσμού επίκτητου για την ελληνική πολιτική, και διεφθαρμένου λόγω της ψηφοθηρίας και της ξενοδουλείας των κοινοβουλευτικών πολιτικών. Επιπλέον είναι χαρακτηριστικό πως υπήρξε μεν ένας πρωτοπόρος νεοέλληνας ιδεαλιστής, αλλά τις ιδέες του δεν τις εξήντλησε σε έναν ακαδημαϊκού τύπου αγώνα. Πολιτεύτηκε ενεργά στον πολιτικό βίο, αλλά ηγήθηκε και της Εταιρείας «Ελληνισμός» μετέχοντας στην πνευματική αφύπνιση, αγωνιστική συλλογικότητα των επιφανών Ελλήνων της εποχής.…

Εταιρεία «Ελληνισμός»

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνος παρατηρείται στους αστικούς αθηναϊκούς κυρίως κύκλους η οργάνωση διαφόρων «εταιρειών», συλλόγων δηλαδή εθνικής προσπάθειας. Βασικά τους στελέχη ήταν κυρίως οι αξιωματικοί (Εθνική Εταιρεία), άνθρωποι του πνεύματος και των γραμμάτων, και οικονομικοί παράγοντες. Η εταιρεία «Ελληνισμός» ήταν ουσιαστικά μια εθνικιστική οργάνωση, η οποία προσπάθησε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτική και εθνική ζωή. Συστάθηκε το 1892 με πρόεδρο τον καθηγητή Γ. Κρέμο και από το 1894 ο Καζάζης αναλαμβάνει πρόεδρος και αρχίζει έντονη δράση, τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στον αλύτρωτο ελληνισμό και στην ομογένεια της Ευρώπης.

Η οργάνωση εξέδιδε την εφημερίδα και το περιοδικό «Ελληνισμός», τα οποία μάλιστα κατά καιρούς κυκλοφορούσαν και στην αγγλική, γερμανική και γαλλική γλώσσα. Η ιδεολογική προσφορά της εταιρείας, υπό την ηγετική καθοδήγηση του Καζάζη, ήταν μεγάλη και πρωτόγνωρη. Θεμελίωσε τους δυο άξονες των ιδεών και της δράσης της αφ’ ενός μεν στην Μεγάλη Ιδέα ως εθνικού πεπρωμένου, αφ’ ετέρου δε στον αντικοινοβουλευτισμό ως πολιτική θέση. Ο «Ελληνισμός» έθετε ως βάση της εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής την ενίσχυση του Στρατού για την απελευθέρωση των υπόδουλων εδαφών. Η Εταιρεία είχε στενές σχέσεις με τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο αλλά και με εργατικές και συντεχνιακές οργανώσεις στην Αθήνα.

Ο Καζάζης μέσω του «Ελληνισμού» παρουσίασε μέσα από τα άρθρα, τα βιβλία, τις διαλέξεις αλλά και το πρόγραμμα της οργάνωσης ένα ολοκληρωμένο ιδεολογικό σύστημα, αλλά και επιπλέον ένα θεμελιωμένο πολιτικό και κρατικό σύστημα με θέσεις για όλους τους τομείς της δημοσίας ζωής. Στην συνέχεια θα εστιάσουμε στους ιδεολογικούς άξονες της οργάνωσης, την Μεγάλη Ιδέα και τον αντικοινοβουλευτισμό

Ελληνισμός και Μεγάλη Ιδέα

Για πρώτη φόρα στην νεοελληνική ιστορία η εθνικιστική κοσμοθεωρία εκφράζεται συστηματικά μέσω του Καζάζη, όχι μόνον όσον αφορά τον Ελληνικό Εθνικισμό, αλλά και παρουσιάζοντας δομικές θέσεις οι οποίες θα καταστούν στο μέλλον βασικοί άξονες των εθνικιστικών επαναστάσεων της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης. Έθνος, Φυλή, Κράτος, ζωτικός χώρος, αντικοινοβουλευτισμός.

Γράφει χαρακτηριστικά «Η ελληνική φυλή διαφυλάττει άπαντα σχεδόν τα χαρακτηριστικά της φυλής των κλασσικών χρόνων» και συνεχίζει «υφίστανται αναλλοίωτα και αδιάφθορα τα συστατικά του αίματος των ανδρών εκείνων». Ο εθνικισμός του Καζάζη συνεπώς ξεκινά από την βασική προϋπόθεση της εθνικιστικής ιδεολογίας που δεν είναι άλλη από την φυλετική συνέχεια.

Όπως γράφει ο Γ. Κόκκινος, για τον Καζάζη ο Εθνικισμός βασίζεται στην φυσική και οργανική σχέση που συνδέει το άτομο προς τα όμοια και συγγενή αυτώ όντα κατά τρόπον ώστε το άτομο να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως στοιχειακή μονάδα ενός ενιαίου οργανισμού, ταγμένη για να υπηρετεί την αέναη αναπαραγωγή του συνόλου. Καθίσταται σαφές συνεπώς πως ο Εθνισμός του Καζάζη βασίζεται επιπλέον και στην κοινωνική συνοχή, σε μια κοινωνική και λαϊκή βάση όπου το σύνολο εθνικό σύνολο υπερβαίνει το άτομο. Λαϊκός εθνικισμός σε αντίθεση με τον κοινοβουλευτικό ατομικισμό όπως εκείνος αναπτύχτηκε στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Επιπλέον για τον Καζάζη η ενότητα του Έθνους πρέπει να έχει πνευματικό, ηθικό και μεταφυσικό περιεχόμενο, ενώ εξειδικεύει όσον αφορά την ενότητα του λαού η οποία επιτυγχάνεται δια μέσω της πολιτικής ισχύος.

Είναι χαρακτηριστικό πως στον αξιακό εθνικισμό του Καζάζη θεμελιώδη θέση κατέχει η δύναμη του κράτους ως οργανικής οντότητας, κάτι το οποίο συναντάμε στην νεότερη ιστορία πρώτα στον Καποδίστρια. Έτσι λοιπόν το κράτος αποτελεί το κέντρο της εθνικής ζωής την ίδια την συνείδηση του έθνους, την συλλογική ταυτότητα και την πολιτική ισχύ. Η θεωρεία του κρατισμού η οποία είναι κεντρικός άξονας στα εθνικιστικά καθεστώτα της Ευρώπης του Μεσοπόλεμου εκφράζεται στον Καζάζη υπό την έννοια πως η βιολογική, ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα τους έθνους μένει αδρανής αν δεν μετατρέπεται σε κρατική υπόσταση και πολιτική δύναμη....

Η θεωρία του ζωτικού χώρου, κυρίαρχη και αυτή όπως η φυλετική συνέχεια και ο κρατισμός στα εθνικά καθεστώτα του Μεσοπολέμου, εκφράζεται στις ιδέες του Καζάζη μέσω της Μεγάλης Ιδέας. Γράφει χαρακτηριστικά ο Γ. Κόκκινος «ο Καζάζης συγκροτεί τον αλυτρωτισμό (sic) του στην βάση της ταξινόμησης του Ελληνισμού σε τρεις επιμέρους κατηγορίες που αρθρώνονται μεταξύ τους σε ένα σύστημα επάλληλων και ομόκεντρων κύκλων» Έτσι λοιπόν ο Ελληνισμός του ελευθέρου κράτους αποτελεί τον κεντρικότερο και μικρότερο κύκλο, ο αλύτρωτος Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, των Βαλκανίων, του Αιγαίου, της Κρήτης και της Κύπρου αποτελούν τον μεσαίο κύκλο ως υπόδουλοι Έλληνες, και ο τρίτος και ευρύτερος κύκλος περιλαμβάνει τους Έλληνες της διασποράς.

Η δράση του Καζάζη για την διάδοση της Μεγάλης Ιδέας ιδίως μετά το 1880, έρχεται σε μια εποχή κατά την οποία τόσο το διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα, όσο και ο λαός βρίσκονται σε αδράνεια για το εθνικό αυτό ζήτημα. Ξεκινά μια διεθνή εκστρατεία ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης, με διαλέξεις, άρθρα συγγραφή βιβλίων, υπερασπιζόμενος τα ελληνικά δίκαια των αλυτρώτων Ελλήνων. Ειδικά σε μια εποχή που η βουλγαρική προπαγάνδα στην Μακεδονία αρχίζει να λαμβάνει διαστάσεις πογκρόμ, ο Καζάζης αναδεικνύει το Μακεδονικό ως θεμελιώδη άξονα της Μεγάλης Ιδέας, θεωρώντας την Μακεδονία ως εφαλτήριο για την ελληνική εξάπλωση και απελευθέρωση της Μικράς Ασίας. Για τον Καζάζη η εξωτερική πολιτική οφείλει να βασίζεται τόσο στην οικονομική και πολιτισμική διείσδυση του Ελληνισμού στα Βαλκάνια, και στην διπλωματία, όσο και στην εδραίωση της πολιτικής «πυρός και σιδήρου» δηλαδή της στρατιωτικής ισχύος του κράτους.…

Κριτική στον Κοινοβουλευτισμό

Ο «Ελληνισμός» μέσα από τα άρθρα του Καζάζη παρουσίασε για πρώτη φορά στην πολιτική ιστορία της χώρας ένα ολοκληρωμένο σύστημα πολιτικής αντίθεσης προς τον κοινοβουλευτισμό. Μάλιστα είναι η πρώτη συλλογική (με την μορφή εταιρείας) αντίδραση, αν εξαιρέσουμε τον Εθνικό Κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια, ο οποίος υπήρξε δηλωμένος εχθρός της δημοκρατίας.

Για τον Καζάζη το κοινοβουλευτικό καθεστώς αποτελούσε την πηγή όλων των προβλημάτων του κράτους, λόγω της διαφθοράς στους δημοσίους λειτουργούς, της ανικανότητα των βουλευτών, της εξάρτηση των κομμάτων από το κεφάλαιο και τους ξένους παράγοντες, και της ονοματοκρατίας η οποία διχάζει τον λαό.

Επηρεασμένος από τον Fichte και τα πορίσματα της ιστορικής Σχόλης του Δικαίου, ο Καζάζης ουσιαστικά αμφισβητεί τον αυτοφυή χαρακτήρα του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος στην Ελλάδα, θεωρώντας το ως παρείσακτο και ξένο ως προς την ιστορική, πολιτική, και πολιτιστική εξέλιξη του ελληνικού λαού. Ο κοινοβουλευτισμός εξυπηρετεί κατά τον Καζάζη τους μηχανισμούς πολιτικής κυριαρχίας του κεφαλαίου και της πολιτικής ολιγαρχίας, και συντελεί στην αλλοτρίωση και τον φενακισμό της εκλογικής μάζας. Επιπλέον προβλέπει πως η δημοκρατική εξαχρείωση φέρνει όλο και πλησιεστέρα τον κομμουνιστικό κίνδυνο, θέση την οποία συναντούμε αργότερα και στον Ι. Μέταξα. Λέγει χαρακτηριστικά ο Καζάζης «Ο κοινοβουλευτισμός εχρεωκόπησεν αυτός εξ αυτού, αλλά μετ’ αυτού εχρεωκόοπησεν και το ελληνικόν κράτος».

Αντίθετα ο «Ελληνισμός» πρότεινε την συνταγματική μεταβολή, κατά την οποία την θέση του κοινοβουλευτικού κράτους θα λάβει το εθνικό συγκεντρωτικό κράτος. Ο Καζάζης εκφράζει την θεωρεία περί των εκλεκτών (elite) οι οποίο αποτελούν την φυσική ηγεσία ενός λαού και έχουν χρέος να ηγούνται προς όφελος του λαού και του κράτους. Μέσω της εκλεκτής μειοψηφίας αναδεικνύεται ο Αρχηγός, η ισχυρή προσωπικότητα η οποία ηγείται του κράτους.

Αποτίμηση

Η αξία του έργου του Καζάζη έγκειται πως είναι ο πρώτος που παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο στην νεοελληνική ιστορία ένα ολοκληρωμένο σύστημα της εθνικιστικής ιδεολογίας, βασιζόμενος μάλιστα στην ιστορική παράδοση του ελληνικού έθνους, αλλά και ταυτότητας των αλυτρώτων Ελλήνων δίνοντας έτσι το σημειολογία των «σκλάβων αδελφών». Επιπλέον πολλές από τις ιδέες του τις συναντούμε στην ιδεολογικοί έκρηξη του Μεσοπολέμου στην Ευρώπη, στις εκατοντάδες μεσοπολεμικές εθνικιστικές οργάνωσης της Ελλάδας, και σαφώς στην ιδεολογική έκφραση του Ι. Μεταξά. Ο Καζάζης αν και για πολλούς άγνωστος, υπήρξε αναμφίβολα ένας πρωτοπόρος απόστολος της εθνικής ιδέας....

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΚΟΣΜΟΣ