''Η ΙΙΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΡΕΙΝΗ ΤΑΞΙΑΡΧΙΑ'' ΤΟΥ ΧΡ ΤΑΡΤΑΡΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΕΝΔΟΧΩΡΑ

Του Ιωάννη Αθανασόπουλου

 

Χθες το απόγευμα παρουσιάστηκε στο Πολεμικό Μουσείο η πρωτότυπη εργασία του Χρίστου Τάρταρη για την ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία. Ομιλητές ήταν ο Υποστράτηγος Χρήστος Μπολώσης, ο υποφαινόμενος και ο συγγραφέας. Τη συζήτηση συντόνισε ο εκδότης Γιάννης Κουριανίδης. Παρατίθεται η ομιλία του γράφοντος:

Η παρούσα εργασία του συγγραφέα πραγματεύεται τη δράση της ηρωικής ΙΙΙης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας και την πορεία της από τη Μέση Ανατολή στο Ρίμινι και ακολούθως στην Αθήνα. Στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης ωστόσο η επιστημονική και μη ιστοριογραφία όταν κάνει λόγο για Κατοχή και για Εθνική Αντίσταση ουσιαστικά αναφέρεται στη δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και των λοιπών οργανώσεων του Κόμματος (ΕΠΟΝ, ΟΠΛΑ, Εθνική Πολιτοφυλακή κα),δευτερευόντως στον ΕΔΕΣ του Ζέρβα και ελάχιστα στην ΕΚΚΑ και τον Ψαρρό. Μάλιστα οι περισσότερες αναφορές για τους τελευταίους είτε είναι αρνητικές είτε τουλάχιστον επιφυλακτικές. Έτσι το ευρύ κοινό δεν αντιλαμβάνεται ότι η αντίληψη που διαμορφώνει για το φαινόμενο της Εθνικής Αντίστασης είναι κατευθυνόμενη. Διότι αντίσταση δεν έκαναν μόνο οι παραπάνω οργανώσεις πολλώ δε μάλλον μόνο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Υπάρχει αυτό που ο υποφαινόμενος αναφέρει ως «άγνωστη Εθνική Αντίσταση». Αλήθεια κατά πόσο το ευρύ κοινό, ο πολύς κόσμος, έχει αντιληφθεί και συνειδητοποιήσει ότι ουσιαστικά ο πρώτος Έλληνας αντιστασιακός ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς; Ο οποίος αρνήθηκε να υποταχθεί στις δυνάμεις του Άξονα. Ο Μεταξάς ήταν αυτός που αναδιοργάνωσε τον διαλυμένο Ελληνικό Στρατό, που αφύπνισε και ένωσε τον Ελληνικό Λαό όταν ο πόλεμος τού χτύπησε την πόρτα. Αυτό δεν πρέπει να αποσιωπάται. Γιατί οι ηγεσίες εμπνέουν και καθοδηγούν έναν λαό. Του δίνουν όραμα και αυτοπεποίθηση. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δράση της ΙΙΙης Ορεινής Ταξιαρχίας, η οποία ήταν μια μονάδα πεζικού που συγκροτήθηκε από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση στην Αίγυπτο ως απόρροια ουσιαστικά του στασιαστικού κινήματος του Απριλίου του 1944 καθώς και της ανάγκης της εξόριστης Ελληνικής Κυβέρνησης να εμφανιστεί ως ισότιμος εταίρος με τους συμμάχους. 

Έτσι με την εποπτεία των συμμάχων συγκροτήθηκε μέχρι τα μέσα Ιουνίου η ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία με διοικητή τον Συνταγματάρχη Πεζικού Θρασύβουλο Τσακαλώτο με έδρα αρχικά διάφορα στρατόπεδα του Λιβάνου. Εκεί η εκπαίδευση ήταν συνεχής και εντατική με σκοπό να συνεισφέρει στα μέτωπα της Ιταλίας κατά των Γερμανών. Για τη συμμετοχή της στη μάχη του Ρίμινι ο συγγραφέας κάνει μια εξαιρετική περιγραφή και ανάλυση τόσο της μάχης όσο και των προηγηθέντων αυτής. Όπως επίσης και ο Υποστράτηγος κ. Μπολώσης αναφέρθηκε αναλυτικά στον λόγο του.

 

Η ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία ωστόσο συνέχισε την εθνική συνεισφορά της όταν έφτασε στην ελεύθερη Ελλάδα στις αρχές Νοεμβρίου του 1944 λίγο πριν τα Δεκεμβριανά. Τα αθηναϊκό πλήθος υποδέχτηκε με θέρμη και ανακούφιση την έλευσή της, σε αντίθεση με τους υπουργούς του ΕΑΜ. Ο Γουντχάουζ έγραψε σχετικά για την υποδοχή αυτή: «Η εκστατική υποδοχή που επιφυλάχτηκε στην ταξιαρχία όταν παρέλασε στην πόλη την επόμενη μέρα έδειξε ότι ο κόσμος τη θεωρούσε ως ασφάλεια απέναντι στον ΕΛΑΣ. Οι Αθηναίοι, φοβισμένοι κάθε βράδυ από τα απειλητικά συνθήματα που εκφωνούσε ο εφεδρικός ΕΛΑΣ από τα "χωνιά" του, με το δίκιο τους κρατούσαν καχύποπτη στάση απέναντι σε μια οργάνωση που σταθερά επί δύο χρόνια δήλωνε ότι όποιος δεν την υποστήριζε ήταν προδότης».  Η Ταξιαρχία του Ρίμινι -πέρα από την αίγλη που τη διέκρινε λόγω των ανδραγαθημάτων της στα μέτωπα της Ιταλίας- διακρινόταν και για την ξεκάθαρη αντικομμουνιστική ιδεολογική ταυτότητά της, που προερχόταν από τα στασιαστικά κινήματα των κομμουνιστών στη Μέση Ανατολή. Μάλιστα ήταν προαπαιτούμενο οι αξιωματικοί και οι οπλίτες που θα την στελέχωναν να διακατέχονται από την αντικομμουνιστική ιδεολογία. Επομένως, όταν ο λαός της Αθήνας κατά χιλιάδες χειροκροτούσε την Ορεινή Ταξιαρχία βλέποντάς την να παρελαύνει στην ελεύθερη Αθήνα την 9η Νοεμβρίου, χειροκροτούσε συνειδητά τους προστάτες του έναντι του ΕΛΑΣ που ήθελε να συνεχίσει την ένοπλη και εμφύλια βία μέχρι να επιτευχθεί ο σκοπός του, που βεβαίως ήταν η κατάληψη της πολιτικής εξουσίας.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Το Νοέμβριο του '44, ξεκίνησαν πολλές επαφές μεταξύ Σκόμπι, κυβέρνησης Παπανδρέου και αντιστασιακών οργανώσεων με θέμα τον αφοπλισμό των τελευταίων και τη δημιουργία ενιαίου εθνικού στρατού. Στις 9 Νοεμβρίου, όπως ήδη αναφέρθηκε, έφτασε στην Αθήνα η Ορεινή Ταξιαρχία. Την ίδια στιγμή, ο Θόδωρος Μακρίδης (Έκτορας) έστειλε ένα τηλεγράφημα προς το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, με αφορμή μια διαφωνία του με τον Άρη Βελουχιώτη, στο οποίο τόνιζε ότι το εσωτερικό ελληνικό πρόβλημα θα λυνόταν αναγκαστικά προ του πέρατος του πολέμου και πως η λύση θα ήταν βίαιη και όχι κοινοβουλευτική.

 

Βλέπουμε λοιπόν, ότι από τις αρχές Νοεμβρίου το κλίμα ήταν τεταμένο. Μετά από συνεννοήσεις με την κυβέρνηση ο Σκόμπι ανακοίνωσε ότι η αποστράτευση των ανταρτών θα έπρεπε να ολοκληρωθεί μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου. Στη συνάντησή του ωστόσο με τον Ζέρβα και τον Σαράφη, στις 22 Νοεμβρίου στην Αθήνα, συνειδητοποίησε ότι ο δεύτερος αρνούνταν να διατάξει την αποστράτευση των ελασιτών, παρόλο που ο ίδιος άνθρωπος είχε υπογράψει τη συμφωνία στην Καζέρτα. Στο ίδιο διάστημα ο Πρωθυπουργός έκανε παραχωρήσεις προς την εαμική πλευρά, ως δείγμα καλής θέλησης ώστε να αποφευχθούν οι όποιες συγκρούσεις. Στα τέλη του μηνός, οι συζητήσεις στράφηκαν στη δημιουργία εθνικού στρατού κοινής αποδοχής. Τελικά, έγινε αποδεκτή η πρόταση της ΠΕΕΑ, που προέβλεπε τη δημιουργία δύο ταξιαρχιών ίσης δύναμης. Η μία ταξιαρχία θα αποτελούνταν από την Ορεινή Ταξιαρχία, τον Ιερό Λόχο και μία μονάδα του ΕΔΕΣ και η δεύτερη ταξιαρχία από ισοδύναμη  δύναμη του ΕΛΑΣ. Ο Παπανδρέου έκανε αποδεκτή την πρόταση της αριστεράς και ανακοίνωσε ότι οι υπουργοί της κυβέρνησης θα υπέγραφαν την πρόταση την ίδια μέρα (δηλ την 28η Νοεμβρίου). Και ενώ όλα ήταν έτοιμα ώστε να αποφύγει η χώρα νέο κύκλο εμφυλίου, την επομένη έφτασε στο γραφείο του Πρωθυπουργού αντιπροσωπεία μελών του ΕΑΜ που ζητούσε την οριστική αποστράτευση όλων των στρατιωτικών δυνάμεων, τόσο των ανταρτών όσο και της Ορεινής Ταξιαρχίας καθώς και του Ιερού Λόχου. Τα ίδια πρόσωπα, μία μέρα μετά, αναίρεσαν αυτά που είχαν προτείνει. Η πλήρης υπαναχώρηση φαίνεται πως είχε τις ρίζες της στην υπόσχεση του Τίτο για ενίσχυση. Ο Ιωάννης Ιατρίδης έγραψε πάνω σ' αυτό, πως το προηγούμενο βράδυ η ηγεσία του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε λάβει μήνυμα του Στρατάρχη Τίτο στο οποίο παρότρυνε τον στρατό του κόμματος να καταλάβει την Αθήνα με τη βία.  

Την 1η Δεκεμβρίου, ο Ριζοσπάστης κυκλοφόρησε κατηγορώντας την κυβερνητική πλευρά για τα γεγονότα των προηγούμενων ημερών. Την ίδια στιγμή δυνάμεις του ΕΛΑΣ συγκεντρώνονταν γύρω από την Αθήνα. Στις 2 Δεκεμβρίου παραιτήθηκαν οι υπουργοί του ΕΑΜ από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Παπανδρέου. Οι διαταγές προς τις μονάδες του ΕΛΑΣ, ήταν να πλησιάσουν την πόλη χωρίς ωστόσο να αντιταχθούν στους Βρετανούς για κανένα λόγο. Την ίδια μέρα ο Σιάντος έστειλε διαταγή, με σφραγίδα της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ, προς το Γενικό Στρατηγείο να οργανώσουν επίθεση εναντίον του Ζέρβα χωρίς να χρονοτριβούν γιατί ο τελευταίος, σύμφωνα με πληροφορίες που είχαν, ετοίμαζε γενική επιστράτευση στην Ήπειρο και να διαλύσουν τις δυνάμεις της Εθνοφυλακής ανά την Ελλάδα. Το ΕΑΜ επίσημα ανακοίνωσε ότι την 4η Δεκεμβρίου θα προκαλέσει γενική απεργία ως ένδειξη διαμαρτυρίας. Στις 3 Δεκεμβρίου, το επίσημο έντυπο του κόμματος, κυκλοφόρησε με άρθρο του Ζεύγου, με τίτλο «Και τώρα τον λόγο έχουν οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ». Το άρθρο αυτό του Ζεύγου, προοικονομούσε την ένοπλη σύγκρουση των Δεκεμβριανών και αποδεικνύει ξεκάθαρα ποιος επεδίωξε τη σύγκρουση. Το συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου αποτέλεσε την αρχή των αιματηρών συγκρούσεων. Η κυβέρνηση φρόντισε να τοποθετήσει ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις σε όλο το ιστορικό κέντρο των Αθηνών, με αφετηρία την πλατεία Συντάγματος. Οι εαμίτες διαδηλωτές σε κάθε εμφάνιση αστυνομικών αντιδρούσαν με ύβρεις και συνθήματα. 

Θεωρείται βέβαιο το γεγονός ότι η αστυνομία έβαλε κατά του πλήθους. Όπως θεωρείται γενικά βέβαιο, το γεγονός των προκλήσεων του πλήθους έναντι των αστυνομικών. Αργότερα, ο τότε διευθυντής της Αστυνομίας Αθηνών, Έβερτ ομολόγησε ότι ο ίδιος έδωσε την εντολή για βίαιη διάλυση της διαδήλωσης, από τη στιγμή που ένας αστυνομικός δολοφονήθηκε από το πλήθος. Από τη μέρα αυτή οι συγκρούσεις ελασιτών - αστυνομικών ήταν καθημερινό φαινόμενο στον ματωμένο Δεκέμβρη. Αυτές οι συγκρούσεις θεωρήθηκαν από πολλούς, ο λόγος της ένοπλης σύγκρουσης. Ο Γρηγόρης Φαράκος έγραψε: «Το έναυσμα πυρός για τις 33 μέρες των μαχών που θα ακολουθούσαν δόθηκε την Κυριακή 3 του μηνός, στο μεγάλο συλλαλητήριο, σωστή λαοθάλασσα, που πλημμύρισε τους δρόμους της Αθήνας, όταν η Αστυνομία πυροβόλησε κατά του άοπλου λαού στην πλατεία Συντάγματος». Αυτή ήταν βεβαίως η αφορμή που ζητούσε το ΚΚΕ. Ο Γιάννης Ιωαννίδης στις «Αναμνήσεις» του ξεκαθάρισε ότι αυτή την εντύπωση είχε και ο ίδιος μέχρι που ενημερώθηκε ότι η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ είχε αποφασίσει τη σύγκρουση ήδη από την 1η Δεκεμβρίου, δηλαδή δύο ημέρες πριν το περιβόητο συλλαλητήριο. Γεγονός που σήμαινε, κατά τον Ιωαννίδη, ότι τα όσα συνέβησαν στο συλλαλητήριο ήταν ουσιαστικά η αφορμή που έψαχνε το Κόμμα και ο ΕΛΑΣ για να φουντώσει πάλι ο εμφύλιος. Επομένως, δια χειρός Ιωαννίδη τεκμηριώνεται ότι το ΚΚΕ είχε προαποφασίσει τον αιματηρό Δεκέμβρη, έχοντας και την ενίσχυση άλλων Βαλκάνιων συντρόφων.

 

Από την 6η Δεκεμβρίου 1944 μέχρι την 7η Ιανουαρίου 1945 οι αιματηρές συγκρούσεις ήταν αυξανόμενες. Ο ΕΛΑΣ ήλεγχε με διαφορά το μεγαλύτερο μέρος της Αθήνας. Είναι χαρακτηριστικό πως όλη αυτή την περίοδο δεν στράφηκε κατά των Βρετανών. Στράφηκε όμως με πάθος κατά των εθνικών και κυβερνητικών δυνάμεων. Η ΙΙΙ Ταξιαρχία έλαβε μέρος στις συγκρούσεις την 6η Δεκεμβρίου και μέχρι την 1η Ιανουαρίου του 45 και παρά τις δυσκολίες σε όλες τις μάχες ανάγκασε τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ σε άτακτη υποχώρηση. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο διοικητής της Ορεινής Ταξιαρχίας Συνταγματάρχης Τσακαλώτος κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών καθιέρωσε το «Σύνθημα: Ελλάς, παρασύνθημα: Οπίσω ποτέ» δείχνοντας με αυτό τον τρόπο την αποφασιστικότητα της Ταξιαρχίας. Εν τέλει, η αυτοθυσία των ανδρών μονάδων του στρατεύματος και των Σωμάτων Ασφαλείας σε συνδυασμό με την αναποφασιστικότητα της ηγεσίας του ΕΛΑΣ οδήγησαν στην ήττα του τελευταίου.

 

Το βιβλίο του Χρίστου Τάρταρη αποτελεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τη δράση και τη συνεισφορά της ΙΙΙης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας καθ’ όλη τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τη Μέση Ανατολή στην Ιταλία και κατά την επιστροφή της στην ελεύθερη Ελλάδα. Μια μελέτη πρωτότυπη, που για πρώτη φορά παρουσιάζει στη βιβλιογραφία μια ολοκληρωμένη εικόνα της δράσης της Ταξιαρχίας με ακρίβεια και χρονολογική σειρά. Επίσης, είναι αξιοσημείωτο το ότι ο συγγραφέας στη μακρά λίστα των πηγών του και της εκτεταμένης βιβλιογραφίας που παραθέτει χρησιμοποιεί το σύνολο των πηγών της ιταλικής βιβλιογραφίας που αφορούν την ίδια περίοδο και σχετίζονται με τη δράση της Ταξιαρχίας ολοκληρώνοντας έτσι την εικόνα του αντικειμένου που πραγματεύεται. Αξίζουν πολλά συγχαρητήρια στον συγγραφέα για τη μεθοδολογία του και το γενικότερο συγγραφικό του έργο όπως επίσης και στις εκδόσεις του περιοδικού Ενδοχώρα για την άρτια έκδοση.    

http://www.ioannis-athanasopoulos.gr/2026/05/blog-post.html?fbclid=IwY2xjawSDlKdleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0AU83tum6OK0tJ-BX4fXfuF7RZL1hHeyyJ1ru7JXgoQEJHvFse7ezBE_3DA_aem_cpilUXlUPtRewzbwxM4vHQ

Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗ ΨΑΡΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΑΣ ΣΤΙΣ 17 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1944

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

17 Απριλίου 1944, η αποφράδα ημέρα της Αντίστασης. Ο Συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός, ηγέτης του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων της ΕΚΚΑ, δημοκρατικότατος αξιωματικός βρίσκει οικτρό τέλος από τα χέρια του ΕΛΑΣίτη Θύμιου Ζούλα.

 

Λίγες μέρες πριν, στις 12 Απριλίου ο ΕΛΑΣ στέλνει τελεσίγραφο στον Ψαρρό να ενσωματωθεί στην οργάνωση του και να παραδώσει μερίδα αξιωματικών του, που αντιδρούσαν στην υποταγή στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Σημειωτέον, το 5/42 είχε υποστεί δύο φορές αφοπλισμό (Μάιος-Ιούνιος 1943) από τον ΕΛΑΣ, γιατί ο τελευταίος δεν θεωρούσε σωστό για τον αγώνα την ύπαρξη πολλών αντιστασιακών οργανώσεων, αφού στόχευε να καταλάβει την εξουσία με την απελευθέρωση. 

Στην επιστολή της η V Ταξιαρχία Αττικοβοιωτίας του ΕΛΑΣ ζητούσε να γίνουν αποδεκτοί οι όροι του μιλώντας εξ΄ ονόματος του ελληνικού λαού "του οποίου αποτελούμεν την ένοπλον δύναμιν" [ασχέτως αν ο ελληνικός λαός είχε άλλη γνώμη]. Η επιστολή έκλεινε με την απειλή: "Εις περίπτωσιν καθ' ήν δεν δεχθήτε τας ανωτέρω προτάσεις ή παρελκύσετε την άμεσον εκτέλεσιν των όρων τούτων θα φέρετε ακεραίαν την ευθύνην απέναντι του Ελληνικού Λαού και της ΠΕΕΑ διά τα επακόλουθα και τας συνέπειάς των".

Ο Ψαρρός δεν έδωσε θετική απάντηση αλλά προσπάθησε ανεπιτυχώς, παρά την αντίθεσή του στους σκοπούς του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, να διαπραγματευθεί την προσχώρηση του 5/42 όχι στον ΕΛΑΣ αλλά στην ΠΕΕΑ. Ο Ψαρρός τις τραγικές εκείνες ώρες, έγραψε: "[… Κατόπιν όλων τούτων, διά την διατήρησιν της τιμής των όπλων και το ακηλίδωτον του παρελθόντος της Οργανώσεως και του Συντάγματος, είναι αποφασισμένον μετά λύπης του δια το χυνόμενον αδελφικόν αίμα το Σύνταγμα να αγωνισθή δι’ όλων των μέσων κατά της ούτω εξυφανθείσης υπό του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ εναντίον του επιθέσεως". 

Την επίθεση ανέλαβε για άλλη μία φορά, ο πρωτοκαπετάνιος του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης. Με δύναμη περίπου 1.400 ανταρτών, αποφάσισε ότι θα συνέτριβε τους 500 περίπου άνδρες του Ψαρρού. Κάτι που συνέβη. Κατά την σύλληψη του αρχηγού του 5/42, ο Ταγματάρχης Ζούλας άρχιζε να προσβάλει τον Ψαρρό, ενώ πάνω στα νεύρα του εκτέλεσε τον ηρωικό αξιωματικό. Επρόκειτο βεβαίως για έγκλημα πολέμου, καθώς ο Ζούλας εκτέλεσε χωρίς λόγο και αιτία έναν αιχμάλωτό του. Η Αριστερά προσπάθησε να δικαιολογήσει τη δολοφονία και να αντιστρέψει την αλήθεια, λέγοντας αργότερα ότι ο Ψαρρός σκοτώθηκε κατά την επίθεση του ΕΛΑΣ, σε μάχη.

  

Μάλιστα,  ο Βελουχιώτης, σε σχετική έκθεσή του, δικαιολόγησε την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά "των καθαρμάτων του 5/42", λέγοντας ότι την έκανε επειδή ο "εθνοπροδότης" Ψαρρός έδειχνε “τάσιν παρελκύσεως της εκκρεμότητας ίνα ενισχυθή διά κινήσεως αναλόγων γερμανικών δυνάμεων” και καταλήγει: "Παραδέχομαι ότι επέδρασα εξαιρετικά και ερυμούλκησα την Ταξιαρχίαν προς γραμμήν τοιαύτης ταχείας και ανηλεούς εξοντώσεως. Πιστεύω, όμως, ότι ενήργησα απολύτως προς το συμφέρον του αγώνος και αναλαμβάνω ακεραίαν την ευθύνην".

Το συμφέρον του αγώνος δεν ήταν η καταπολέμηση του κατακτητή αλλά η μονοπώληση του αγώνα που θα οδηγούσε στην κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. Στο πτώμα του ηρωικού Συνταγματάρχη Ψαρρού τοποθετήθηκε χαρτόνι που έγραφε "προδότης της πατρίδας"...

 

Ο Ζούλας, φυσικός αυτουργός της ντροπιαστικής και ανέντιμης εκτέλεσης δεν τιμωρήθηκε ποτέ. Ο υπεύθυνος Τύπου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ και ιστορικός της οργάνωσης, Σόλωνας Γρηγοριάδης, υποστήριξε πως πάντοτε στο ΚΚΕ υπήρχε ανοχή των "αριστερών παρεκκλίσεων", δηλαδή των αριστερών εξτρεμιστών, αντίθετα με τις "δεξιές παρεκκλίσεις", αναφερόμενος στον φυσικό αυτουργό της δολοφονίας Ψαρρού και στην ατιμωρησία του από την οργάνωση και το κόμμα μετά την εγκληματική αυτή ενέργεια.

Η δολοφονία του Συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού αποτέλεσε την καλύτερη απόδειξη των πραγματικών διαθέσεων και προθέσεων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. 

Πηγές:

Σόλωνας Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Α΄, εκδόσεις Polaris.

Γρηγόρης Φαράκος, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, το αντάρτικο-στρατός για “τώρα” και για “μετά”, τόμος A΄,  εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα (γ΄ εκδ.), Αθήνα 2000.

Γρηγόρης Φαράκος, Άρης Βελουχιώτης, το χαμένο αρχείο. Άγνωστα κείμενα, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2018.

Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Κατοχικός Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα 1943-1944, εκδόσεις Πελασγός, (Β΄ έκδοση), Αθήνα 2020.

http://www.istorikaxronika.gr/2023/04/17-1944.html

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΘΗΣΕΙΟΥ : Η "Χ" ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΕΛΑΣ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ '44

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Η Χ ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1941 και σκοπός της, σύμφωνα με τον Γρίβα ήταν: «Τα στελέχη της οργάνωσης ήταν μόνιμοι και έφεδροι αξιωματικοί του βορειοηπειρωτικού έπους και των μακεδονικών οχυρών. Αποκλειστικός σκοπός της Χ: Η δια παντός μέσου εκδίωξη του κατακτητή από την πατρώα γή. Πίστευα ακράδαντα ότι νίκη των συμμάχων θα σήμαινε όχι μόνο απελευθέρωση της Ελλάδος, αλλά και ολοκλήρωση της εθνικής μας ελευθερίας, διά της ενσωμάτωσης της Κύπρου, της Δωδεκανήσου και της Βορείου Ηπείρου. Εδαφών τα οποία ιστορικά και εθνολογικά ανήκουν στην Ελλάδα».

Στην διάρκεια της κατοχής, η δράση της Χ αφορά την φυγάδευση Άγγλων αξιωματικών στη Μέση Ανατολή, την κατασκοπεία και τη συλλογή πληροφοριών για τις κινήσεις των Γερμανών. Ένοπλη δράση κατά των κατακτητών δεν μπορούσε να κάνει καθότι ήταν οργανωμένη εντός Αθηνών και καθόλου στην ύπαιθρο. Ωστόσο, η δυναμική της ήταν μεγάλη φτάνοντας να είναι ενταγμένοι στην οργάνωση 200 μόνιμοι αξιωματικοί και 4.000 μέλη.

Συνεργάστηκε με πολλές οργανώσεις στην πρωτεύουσα, όπως η ΠΕΑΝ,  η ΡΑΝ, η Στρατιωτική Ιεραρχία, ο Κόδρος, η Τρίαινα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στις αρχές του 1943 η ηγεσία της Χ έστειλε κατ' εντολή της, αγωνιστές της να ενταχθούν και να πολεμήσουν στα σώματα Ζέρβα και Ψαρρού. Η σημαντικότερη στιγμή της οργάνωσης έγκειται στο καλοκαίρι του 1942, όπου συνεργάστηκε με τον Ελληνοπολωνό σαμποτέρ Γιούρι Ιβάνωφ και ανατίναξε δεξαμενές καυσίμων στο αεροδρόμιο Τατοϊου.

Ιδεολογικά η Χ βασιζόταν στο τρίπτυχο «απελευθέρωση, Βασιλεία, αντικομουνισμός». Πίστευε στο θεσμό της Βασιλείας και λάτρευε τον Ιωάννη Μεταξά για τον τρόπο που προετοίμασε το στράτευμα παραμονές του Ελληνοιταλικού πολέμου. Βασικός επίσης, άξονας της οργάνωσης ήταν ο αντικομουνισμός. Μάλιστα όταν κατά το τέλος της κατοχής φάνηκε ότι σκοπός του ΕΑΜ ήταν η μονοπώληση του αγώνα και όχι η εκδίωξη του κατακτητή, η Χ αφοσιώθηκε αποκλειστικά και μόνο εναντίον του κομουνισμού. Το μίσος ανάμεσα στις δύο οργανώσεις ήταν άσβεστο και αυτό φαινόταν στην καθημερινότητα της κατοχής. Το ΚΚΕ σύμφωνα με τη γνωστή τακτική του, προσπάθησε να δελεάσει τον Γρίβα να ηγηθεί του ΕΛΑΣ το 1942 κατόπιν προτάσεως του τότε γενικού γραμματέα του Κόμματος Γεωργίου Σιάντου. Η άρνησή του σήμαινε την ταυτόχρονη ένοπλη επίθεση του ΕΛΑΣ και τη διασπορά φημών περί συνεργασίας του Γρίβα με τους Γερμανούς.

Η άποψη αυτή περί φιλογερμανικής τοποθέτησης της οργάνωσης αναιρείται από το γεγονός ότι πνευματικός καθοδηγητής του Γρίβα ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, ένας από τους πρώτους αντιστασιακούς, που αρνήθηκε να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση και γι' αυτό τον λόγο καθαιρέθηκε. Εντός Αθηνών λοιπόν, ο Γρίβας κυνηγήθηκε ανηλεώς από την Γκεστάπο και το ΚΚΕ. Παρά τον δεδηλωμένο αντικομουνισμό του ίδιου του Γρίβα και της οργάνωσής του, ο τρίτος κατοχικός πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης θα διατάξει τη σύλληψη του Γρίβα τον Ιούνιο του 1944 λόγω της αντίθεσής του στα Τάγματα Ασφαλείας και άρνησής των μελών της οργάνωσης να καταταγούν σ’ αυτά.

Ταυτόχρονα, παρόλο που η Χ διενεργούσε σαμποτάζ κατά των Γερμανών και έστελνε πληροφορίες στο Κάϊρο, οι Βρετανοί ποτέ δεν την πήραν στα σοβαρά και δεν την ενίσχυαν με οπλισμό. Γι' αυτό τον λόγο ο Γρίβας αποδέσμευσε μαχητές του για τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Για την στάση των Βρετανών ο ίδιος ο Γρίβας έγραψε: «Επανηλειμμένα απευθύνθηκα στο Γενικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής. Οι διάφοροι αργόσχολοι βρετανικοί σύνδεσμοι στην Αθήνα είχαν παράσχει την εμπιστοσύνη τους στις κομμουνιστικές δυνάμεις του ΕΑΜ, οι οποίες δεν ήταν διατεθειμένες να δεχθούν έξοδο εθνικιστικών ανταρτικών ομάδων εναντίον των Γερμανικών δυνάμεων. Παρά ταύτα, εσυνέχισα τις προσπάθειές μου για υπαγωγή της Χ στο Συμμαχικό Στρατηγείο». Ενώ λοιπόν, οι Βρετανοί επανειλημμένα αρνήθηκαν να βοηθήσουν την Χ, άρχισαν να την κατηγορούνε για αδράνεια. Ο Κρις Γουντχάουζ υποστήριξε ότι η οργάνωση του Γρίβα ήταν άγνωστη μέχρι το 1944 και ότι δεν ανέπτυξε αντιστασιακή δραστηριότητα, για να πάρει την απάντησή του από τον ίδιο τον αρχηγό της οργάνωσης: «Αν ο Γουντχάουζ αγνοούσε ποιοί είμαστε, σημαίνει ότι είχε πλήρη άγνοια της κατάστασης στην Ελλάδα, οπότε δεν ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση».

Μετά την απελευθέρωση και την επίσημη απόσυρση των γερμανικών δυνάμεων από την Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου 1944 και το πανηγυρικό κλίμα των πρώτων ημερών της ελευθερίας, τέθηκε φανερά πλέον το ζήτημα της εξουσίας. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν φροντίσει να δείξουν τους σκοπούς του ΚΚΕ-ΕΑΜ ήδη από τα χρόνια της κατοχής, εξαπολύοντας γενικό κατοχικό εμφύλιο πόλεμο κατά όσων αντιστασιακών οργανώσεων δεν επιθυμούσαν να ενσωματωθούν ή να υποταχθούν στα κελεύσματα της κομουνιστικής επανάστασης που θα μετέτρεπε τη χώρα σε Λαϊκή Δημοκρατία.

Στη συμφωνία της Καζέρτας, στις 26 Σεπτεμβρίου 1944, ο ΕΛΑΣ παρουσία του στρατιωτικού αρχηγού του Στέφανου Σαράφη θα δεχθεί οι δυνάμεις του να μείνουν εκτός της Περιφέρειας Αττικής, όταν θα αποσύρονταν οι Γερμανοί και θα απελευθερωνόταν η πόλη της Αθήνας. Έτσι ο ΕΛΑΣ είχε συμφωνήσει να μην επέμβει δυναμικά να υφαρπάξει την εξουσία που τόσο επιθυμούσε, εκμεταλλευόμενος το κενό πολιτικής εξουσίας που θα προέκυπτε μέχρι να επιστρέψει η εξόριστη κυβέρνηση. Βεβαίως, αυτό ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τους στόχους και τις ενέργειες του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ καθόλη τη διάρκεια της κατοχής, αλλά είχε γίνει αποδεκτό από το Κόμμα ελέω οδηγιών και πιέσεων των Σοβιετικών.

Παρόλ’ αυτά, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ έκαναν αισθητή τη παρουσία τους όταν προωθούνταν περιμετρικά του κέντρου των Αθηνών. Το Νοέμβριο του ’44, θα τεθεί θέμα αποστράτευσης των αντιστασιακών οργανώσεων με το σκεπτικό ότι πλέον δεν έχουν λόγο ύπαρξης. Η κυβέρνηση Παπανδρέου θα διαπραγματευθεί με το ΕΑΜ για το σχηματισμό ενιαίου Ελληνικού Στρατού. Η πρόταση για διάλυση του ΕΛΑΣ και ενσωμάτωσής του στο 50% της δύναμης του νέου Ελληνικού Στρατού θα προκαλέσει πανικό στο ΚΚΕ-ΕΑΜ. Οι κομουνιστές θα αθετήσουν, για μια ακόμη φορά, συμφωνίες, λόγους και υπογραφές (Λίβανο, Καζέρτα) και θα απαιτήσουν την διάλυση και τις 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας Ρίμινι, που είχε φτάσει στην Αθήνα ήδη από τις 9 Νοεμβρίου 1944. 

Οι κυβιστήσεις του ΚΚΕ θα οδηγήσουν τα πράγματα στα άκρα και στις 3 Δεκεμβρίου θα πραγματοποιηθεί το συλλαλητήριο του Κόμματος που θα αποτελέσει την έναρξη των Δεκεμβριανών. Ο ΕΛΑΣ χωρίς χρονοτριβές θα επιδιώξει να καταλάβει το Θησείο, τη μοναδική περιοχή που δεν ήλεγχε. Στο Θησείο βρισκόταν η έδρα της Χ, στην οικεία του Γρίβα στην οδό Νηλέως 6. Ο ΕΛΑΣ συνδύασε το συλλαλητήριο στη πλατεία Συντάγματος με την επίθεση στο Θησείο, που αποσκοπούσε στη διάλυση της Χ. Γράφει ο Γρίβας: «Η επίθεσις του ΕΛΑΣ κατά του Θησείου εξεδηλώθη εξ όλων των κατευθύνσεων, ήτοι Αστεροσκοπείου (ή και σοβαρωτέρα), Κάτω Πετραλώνων, Καμπά, Ψυρρή, Πλάκας. Ουσιαστικώς ήμεθα κυκλωμένοι πανταχώθεν. Την 3η Δεκεμβρίου συνεκρατήσαμεν απάσας τας λυσσώδεις επιθέσεις των κομμουνιστών, οι οποίοι εις την περιοχήν του Αστεροσκοπείου, όπου ελήφθη η σκληροτέρα μάχη, υπέστησαν λίαν βαρείας απωλείας. Ουδέν σημείον της αμύνης μας υπέκυψεν».

Το σπίτι του Γρίβα στο Θησείο

Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και την επομένη, 4η Δεκεμβρίου, ενώ ο ΕΛΑΣ ενισχύθηκε με νέες δυνάμεις από τη Καλλιθέα και τον Ταύρο. Ταυτόχρονες επιθέσεις ανταρτών του ΕΛΑΣ από Αστεροσκοπείο και γέφυρα Πουλόπουλου καθώς και από την περιοχή της Πλάκας προς τη πλατεία του Θησείου δημιουργούν μια ασφυκτική κατάσταση για τη Χ, που έχει σοβαρές απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες. Αν έπεφτε το Θησείο, θα έπεφτε και η Αθήνα. Οι Χίτες υποχώρησαν στο Θ’ Αστυνομικό Τμήμα ενώ σύντομα έφτασαν δυνάμεις Βρετανών με διαταγή του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπυ να σταματήσει η μάχη και να παραδώσουν οι Χίτες τα όπλα στους συμμάχους. Ο Γρίβας αποδέχθηκε την πρόταση με αντάλλαγμα να προστατευθούν από τους Βρετανούς οι εθνικόφρονες κάτοικοι της περιοχής. Τα βρετανικά τεθωρακισμένα οχήματα μετέφεραν τους μαχητές της Χ στα παλιά Ανάκτορα. Παρά τις εγγυήσεις των Βρετανών οι ΕΛΑΣίτες κατέστρεψαν και λεηλάτησαν τα σπίτια των Χιτών στο Θησείο.

Οι απώλειες για τη Χ έφτασαν τους 28 νεκρούς και πολλούς τραυματίες ενώ για τον ΕΛΑΣ οι νεκροί και οι τραυματίες υπερέβαιναν τους 200. Οι 28 νεκροί για την οργάνωση του Γρίβα ήταν οι ακόλουθοι, όπως τους διασώζει στη μελέτη του ο Φάνης Χαμόδρακας: Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Π. Αναγνωσταράς, Υπολοχαγός Δημήτριος Αστέρης, Διονύσιος Βαρβίας, Θεοφάνης Βασσάλος, Ιωάννης Γιαρίμογλου, Στυλιανός Γκούμας, Παύλος Δέδες, Δημήτριος Θεοδοσίου, Βασίλειος Θεολογίτης, Μιχαήλ Θεολογίτης, Θεοδόσιος Καλλίγερος, Παύλος Κονδύλης, Αθανάσιος Μιχαλόπουλος, Νικόλαος Οικονόμου, Γεώργιος Παναγιωτίδης, Αθανάσιος Παπαϊωάννου, Μιχαήλ Παραράς, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Πίσχος, Παντελής Πλακωτάρης, Φώτης Ροϊλός, Παντελής Σίμος, Νικόλαος Σολδάτος, Ανδρέας Στασινάκης, Γεώργιος Φουστάνος, Οδυσσέας Χαμόδρακας, Γεώργιος Λάσκαρης.

Μετά τη μάχη του Θησείου, ο Γρίβας διέλυσε την Χ και οι αξιωματικοί και τα μέλη της οργανώσεως εντάχθηκαν στο 143 Τάγμα Εθνοφυλακής. Μετά το 1946, ιδρύθηκε το Εθνικό Κόμμα Χιτών, που όμως δεν κατάφερε πολλά πράγματα στην πολιτική. Ενδεικτικά στις εκλογές του Μαρτίου του 1950 έλαβε μόλις το 0,84% και ακολούθως πέρασε στη λήθη.            

Πηγές:

Σπύρος Θ. Δημητρίου, Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, ο αρχηγός της ΕΟΚΑ, εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2017.

Φάνης Α. Χαμόδρακας, Από την Εθνική Αντίσταση στον «Κόκκινο Δεκέμβρη». Ο ρόλος της οργανώσεως «Χ» και ο Γρίβας, εκδόσεις Πελασγός, β’ έκδοση, Αθήνα 2016.

Ιάσων Χανδρινός, Η οργάνωση Χ στην Κατοχή και στα Δεκεμβριανά, σ.σ. 38-53, Ιστορικά Θέματα, τεύχος 112, Γνώμων Εκδοτική, Μάρτιος 2012.

Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, Έκθεσις επί των εθνικών σκοπών και του εθνικού έργου της οργανώσεως «Χ», εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2013.

Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, Απομνημονεύματα του Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959, εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2013.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα" στις 18.12.2021.

 

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Ο ΕΛΑΣ ΚΑΙ Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Το ζήτημα κατάληψης της εξουσίας ήταν από την πρώτη στιγμή προτεραιότητα για το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ήδη από την ίδρυσή του. Στο ιδρυτικό του ΕΑΜ δεν είναι τυχαίο πως ο τρίτος όρος έκανε λόγο για υποστήριξη των δικαιωμάτων του λαού και προστασία του από κάθε «αντιδραστική απόπειραν, ήτις θα τείνη να επιβάλη εις τον λαόν λύσεις αντιθέτους προς τας επιθυμίας του και η εκμηδένισις δι’ όλων των μέσων του ΕΑΜ και των οργάνων που το αποτελούν».

Το ΕΑΜ, μιλώντας εξ ονόματος του ελληνικού λαού, με δική του πρωτοβουλία, εξ αρχής αναφερόταν στις προθέσεις του, ασχέτως αν τότε δεν το αντιλήφθηκαν όλοι εγκαίρως. Η μονοπώληση της αντίστασης ήταν αυτοσκοπός, καθώς το ΚΚΕ αποσκοπούσε, από την πρώτη στιγμή, σε κατάληψη της πολιτικής εξουσίας μετά την φυγή των κατακτητών. Ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας έγινε από «σύμπτωση» συμφερόντων, όπως αναφέρει επί λέξη η 8^η Ολομέλεια του ΚΚΕ τον Ιανουάριο του 1942. Πρωταρχικός σκοπός κάθε κομμουνιστή μετά τον Ιούνιο του 1941, καθότι πριν ναζί και σοβιετικοί ήταν σύμμαχοι, ήταν η υπεράσπιση της Σοβιετικής Ένωσης από «τη ληστρική φασιστική επιδρομή». Και καταλήγει στην ουσία: «Το γεγονός ότι η χώρα μας βρίσκεται υποδουλωμένη και λεηλατείται από το ληστρικό φασιστικό άξονα κάνει ολοφάνερη τη σύμπτωση και ταυτότητα του εθνικο-απελευθερωτικού αγώνα του ελληνικού λαού με το γενικό εθνικο-απελευθερωτικό και προοδευτικό αγώνα της Σοβιετικής Ένωσης και αυτό δημιουργεί απεριόριστες δυνατότητες ενός πανελλαδικού συναγερμού και αγώνα για τη συντριβή των κατακτητών-ληστών μέσα στον τόπο μας».

Όπως ανέφερε ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ στην Κατοχή Γιώργης Σιάντος, ο άμεσος σκοπός του ΚΚΕ, δηλαδή η εκδίωξη των κατακτητών, θα οδηγούσε στην πραγμάτωση των «τελικών στρατηγικών σχεδίων» του Κόμματος, που δεν ήταν άλλος από την υφαρπαγή της πολιτικής εξουσίας (Δέκα χρόνια Αγώνα, 1935-1945, Κεντρική Επιτροπή ΚΚΕ). Το σχέδιο αυτό βέβαια δεν θα γινόταν με ειρηνικά μέσα.

Τον Δεκέμβριο του 1942, το ΚΚΕ και οι οργανώσεις του έχουν πεισθεί πως οι νίκες του Κόκκινου Στρατού την ίδια εποχή κατά των Γερμανών θα φέρουν σύντομα τη λήξη της κατοχής στην Ελλάδα, μέσω της απόβασης τμημάτων των συμμαχικών δυνάμεων. Δεν  είναι τυχαίο ότι τον ίδιο μήνα αποφασίζεται σε σύσκεψη του κόμματος στο Κουκάκι, που ονομάστηκε Β’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ, η μονοπώληση του αγώνα αντιστάσεως από τον ΕΛΑΣ. Όποιος ήθελε να πολεμήσει τον κοινό εχθρό έπρεπε να το κάνει εντασσόμενος στον ΕΛΑΣ, ειδάλλως θα είχε τρεις επιλογές: τον θάνατο, την αυτοδιάλυση ή να καταφύγει στους Γερμανούς και να γίνει όργανό τους. Η μονοπώληση αυτή θα έφερνε άμεσα, με τη λήξη της κατοχής, το ΚΚΕ στην εξουσία. Στην ίδια Συνδιάσκεψη, αποφασίσθηκε πως το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν υπήρχε πιθανότητα για γίνει όργανο των μακροπρόθεσμων σκοπών των Άγγλων. Πάνω σ’ αυτό το σκεπτικό, οι διαταγές των συμμάχων Άγγλων για διενέργεια επιθέσεων και σαμποτάζ αντιμετωπίσθηκαν από την ηγεσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ως αναγκαίες παραχωρήσεις στους Βρετανούς, με αντάλλαγμα την αναγνώρισή του ΕΛΑΣ ως συμμαχικού στρατού και την βρετανική ενίσχυση βεβαίως σε οπλισμό, πυρομαχικά και βρετανικές χρυσές λίρες. Όπως έγραψε σε σχετική έκθεσή του ο πολιτικός σύμβουλος του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, Ανδρέας Τζήμας οι επιθέσεις κατά των Γερμανών που ζητούσαν οι σύμμαχοι αντιμετωπίστηκαν από τους ίδιους ως «χαμάλικη δουλειά»!

Η εφαρμογή της απόφασης της Β’ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του ΚΚΕ ξεκίνησε λίγες μέρες μετά, στα τέλη Δεκεμβρίου του 1942, με την οργανωμένη προσπάθεια για αιφνιδιασμό του Ζέρβα και της οργάνωσής του. Όπως έγραψε σε αναμνήσεις του ο Νικηφόρος του ΕΛΑΣ, ο Βελουχιώτης σε μυστική σύσκεψη των σκληροπυρηνικών στελεχών αποφάσισε, κατόπιν εντολών του ΚΚΕ, να συλλάβει και να δολοφονήσει τον Ζέρβα. Τετρακόσιοι αντάρτες του ΕΛΑΣ εξόρμησαν στα λημέρια του ΕΔΕΣ με σκοπό να πραγματοποιήσουν το σχέδιο. Όπως αποκάλυψε ο Νίκος Χατζής, από τους μαχητές του Γοργοποτάμου αρχικά ενταγμένος στον ΕΛΑΣ, το Κόμμα είχε πλαστογραφήσει έγγραφα που «αποδείκνυαν» πως ο Ζέρβας ήταν συνεργάτης των Ιταλών. Με αυτά θα τον ανάγκαζαν είτε να δεχθεί να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ και να σβηστεί το δήθεν ένοχο παρελθόν του είτε θα τον οδηγούσαν σε «Λαϊκό δικαστήριο» και σε βέβαιο θάνατο.

Για το σχέδιο αυτό, εγκατέλειψαν κρυφά τον ΕΛΑΣ ο Χατζής, ο Κωστορίζος με τις ομάδες τους και θέλησαν να στραφούν προς τον Ζέρβα αλλά τελικά εντάχθηκαν στον ΕΣΑΠ του Ταγματάρχη Κωστόπουλου. Με την διάλυση του ΕΣΑΠ από τον ΕΛΑΣ αργότερα, ο Χατζής κατόρθωσε να διαφύγει και να φτάσει στον Ζέρβα, που του διηγήθηκε την ιστορία αλλά ο Κωστορίζος συνελήφθη και εκτελέστηκε σαν προδότης του ΕΛΑΣ.

Ο Ζέρβας δεν έπεσε στη φάκα και τα σχέδια του ΚΚΕ αχρηστεύθηκαν. Τότε ο Βελουχιώτης για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα υποστήριξε πως έφτασε για να διαπραγματευθεί με τον Ζέρβα την ένωση των δύο οργανώσεων. Οι συζητήσεις κατέληξαν στη σύνταξη ενός πρακτικού, το οποίο για να τεθεί σε ισχύ θα έπρεπε να εγκριθεί από τις Κεντρικές Επιτροπές των δύο οργανώσεων στην Αθήνα. Όπως ήταν αναμενόμενο αυτό δεν συνέβη ποτέ.

Ο ΕΛΑΣ όμως δεν σταμάτησε το σχέδιο του. Η μονοπώληση της αντίστασης συνεχίστηκε κανονικά και με θετικά αποτελέσματα. Τον Μάρτιο του 1943 ο ΕΛΑΣ αφοπλίζει με δόλο τον ΕΣΑΠ του Κωστόπουλου, αφού αρχικά είχε στείλει αντιπροσωπεία με στόχο τη συνεργασία. Ο Σαράφης, που ανήκε τότε στον ΕΣΑΠ παρά τους εξευτελισμούς που υπέστη, δέχθηκε να γίνει στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ, μια θέση που ουσιαστικά δεν είχε καμία ισχύ. Ο κατοχικός εμφύλιος ουσιαστικά κηρύχθηκε τότε.

Τον Μάιο του ’43, ο ΕΛΑΣ προβαίνει στη πρώτη διάλυση του 5/42 ΣΕ του Δημητρίου Ψαρρού, πάλι με δόλο αφού πάλι έστειλε αντιπροσωπεία που ζητούσε συνεργασία. Την ίδια περίοδο, αφόπλιζε δυνάμεις του ΕΔΕΣ στο Θέρμο και εκτελούσε τον αγωνιστή Αριστοτέλη Τσιτσέλη. Μετά, από αντιδράσεις της Βρετανικής Αποστολής και του λαού, ο ΕΛΑΣ επέστρεψε την επιστροφή του οπλισμού των παραπάνω οργανώσεων. Αλλά τον Ιούλιο τις αφόπλισε ξανά με διάφορες δικαιολογίες για δεύτερη φορά.

Παράλληλα, τον Απρίλιο του ‘43 στη Μακεδονία ο ΕΛΑΣ συλλαμβάνει και εκτελεί τους αξιωματικούς της ΠΑΟ Ταγματάρχη Πόρτη και Υπολοχαγό Μπουλογιάννη, ήρωες της μάχης του Φαρδύκαμπου κατά των Ιταλών τον Μάρτιο της ίδιας χρονιάς. Παρά την υπογραφή συμφωνητικού συνεργασίας με την ΠΑΟ και την Βρετανική Αποστολή τον Αύγουστο, ο ΕΛΑΣ θα εξαπολύσει νέα επίθεση τον Οκτώβριο με την ψευδή δικαιολογία πως η ΠΑΟ συνεργάζεται με τους κατακτητές. Είναι η εποχή που ο κατοχικός εμφύλιος πόλεμος γενικεύεται και ο ΕΛΑΣ επιτίθεται κατά πάντων επειδή οι τελευταίοι «συνεργάζονται με τους Γερμανούς»! Η δε ΠΑΟ συνεργαζόταν τόσο με τους Γερμανούς, ώστε όταν τον Ιανουάριο του 1944 εξέδωσε διαταγή διάλυσης προς τα τμήματά της κάλεσε τις διαθέσιμες δυνάμεις της να στραφούν προς ένταξη στον ΕΔΕΣ ή στις δυνάμεις του Τσαούς Αντών στην Ανατολική Μακεδονία. Προειδοποίησε πως «όποιος πάρει γερμανικό όπλο, έστω και για την αυτοάμυνά του, θα είναι εχθρός της ΠΑΟ».

Από τον Αύγουστο του 1943 στράφηκε προς τις οργανώσεις αντίστασης στην Πελοπόννησο. Επιθέσεις κατά του Ελληνικού Στρατού (ΕΣ) και των Εθνικών Ομάδων Αντίστασης (ΕΟΑ). Ίδια ακριβώς πολιτική. Επιθέσεις, υπογραφή συμφωνητικού συνεργασίας και λίγο αργότερα νέα επίθεση ολοκληρωτικής διάλυσης επειδή οι οργανώσεις αυτές ήταν «προδοτικές». Έτσι, τον Οκτώβριο του 1943 οι δυνάμεις του ΕΣ και των ΕΟΑ σαρώθηκαν και εκμηδενίστηκαν.

Η μεγαλύτερη και περισσότερο έντονη επίθεση του κατοχικού εμφυλίου, ωστόσο, έγινε κατά των Εθνικών Ομάδων του Ζέρβα τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς. Ο Ζέρβας και ο ΕΔΕΣ θεωρούνταν από το ΚΚΕ ως ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός στην κατεχόμενη Ελλάδα που έπρεπε να εξουδετερωθεί. Η δικαιολογία και αυτής της επίθεσης ήταν πως ο Ζέρβας συνεργαζόταν με τον εχθρό. Κάτι τέτοιο, παρά την προπαγάνδα ετών που εξακολουθεί μέχρι σήμερα, δεν ίσχυε (βλέπε αναλυτικά Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας, ιστορική βιογραφία (1891-1957), εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2020). Απλώς ήταν η εύκολη και πειστική δικαιολογία της εαμικής προπαγάνδας.

Πως όμως το ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ οδηγήθηκε στην συστηματική εξαπόλυση του κατοχικού εμφυλίου; Ήταν προσχεδιασμένη ή όχι; Σε πρώτη φάση είδαμε την αρχική απόφαση της Β’ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του κόμματος τον Δεκέμβριο του ’42. Επιπλέον, στις αρχές Αυγούστου του 1943 το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ αποφασίζει τη σύνταξη στρατιωτικού σχεδίου κατάληψης της πρωτεύουσας. Στόχος ήταν η κατάληψη του τριγώνου Μακρυγιάννη-Φιλοπάππου-Ακρόπολη. Το σχέδιο του Ταγματάρχη του ΕΛΑΣ, Θόδωρου Μακρίδη παραδίδεται τον Σεπτέμβριο. Την ίδια στιγμή στην πρωτεύουσα αρχίζουν οι δολοφονίες της ΟΠΛΑ και τα στελέχη της ΕΠΟΝ δεν κρύβουν πως το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στοχεύει στην κατάληψη της εξουσίας. Επικρατεί το φθινόπωρο του ’43 λανθασμένα η εντύπωση πως οι Γερμανοί ετοιμάζονται για αποχώρηση. Ο ΕΛΑΣ και οι λοιπές οργανώσεις του κόμματος θα φουντώσουν την προσπάθεια να βγάλουν από τη μέση κάθε εμπόδιο. Στην Αθήνα, παράλληλα με τον αγώνα στα βουνά, ο ΕΛΑΣ, ΟΠΛΑ και η ΕΠΟΝ θα εξαπολύσουν επιθέσεις κατά των λοιπών οργανώσεων. Αποκορύφωμα των εμφύλιων συγκρούσεων και της εαμικής βίας θα αποτελέσει η εν ψυχρώ δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου την 1^η Φεβρουαρίου 1944.

Τέλη Σεπτεμβρίου του 1943, το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ συνεδριάζει και αποφασίζει την κορύφωση του κατοχικού εμφυλίου στα βουνά. Ο Σιάντος θα ξεκινήσει για το βουνό την 1^η Οκτωβρίου για να δώσει το στίγμα της πολιτικής γραμμής. Στο στόχαστρο μπαίνει πρωτίστως ο Ζέρβας. Υπερζηλωτής πραγμάτωσης της απόφασης είναι, ολοψύχως, ο Άρης Βελουχιώτης. Οι διαταγές του ιδίου καθώς και του Σαράφη όλη την περίοδο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου αφορούν αποκλειστικά τη διάλυση του ΕΔΕΣ. Καλούσαν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ να αφήνουν στο απυρόβλητο τους Γερμανούς, καθότι εχθρός ήταν ο Ζέρβας! Οι Γερμανοί, σύμφωνα με δικό τους σχέδιο, θέριζαν ανεξαιρέτως τον ΕΔΕΣ και τον ΕΛΑΣ ανά την ελληνική επικράτεια και εκμεταλλεύονταν τον κατοχικό εμφύλιο. Στην Ήπειρο, όμως, ο ΕΛΑΣ απέφευγε τους Γερμανούς και συνεχώς ο Βελουχιώτης καλούσε τα τμήματά του να χτυπούν τον Ζέρβα.

Η αποχώρηση των Γερμανών δεν συνέβη ποτέ και το σχέδιο του ΕΛΑΣ αποκαλύφθηκε. Τον Ιανουάριο του 1944 και ενώ οι εκατέρωθεν επιθέσεις συνεχίζονταν ζήτησε ο ΕΛΑΣ συζητήσεις ειρήνευσης με τον ΕΔΕΣ κατόπιν επεμβάσεως των Βρετανών. Η συμφωνία Μυροφύλλου-Πλάκας υπεγράφη στα τέλη Φεβρουαρίου ’44 και υποτίθεται πως τερμάτιζε τον κατοχικό εμφύλιο. Παρόλα αυτά, σποραδικά μέχρι την απελευθέρωση υπήρξαν μερικές συγκρούσεις μεταξύ των δύο οργανώσεων. Τον Δεκέμβριο του 1944 συνεχίστηκαν στην Ήπειρο με τελική επικράτηση του ΕΛΑΣ, που του στέρησε όμως την Αθήνα.

Τον Απρίλιο του 1944, ο ΕΛΑΣ επιτίθεται για τρίτη και τελευταία φορά κατά του 5/42 και δολοφονεί εν ψυχρώ τον Συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό. Ο Βελουχιώτης θα αναλάβει την ευθύνη της επίθεσης δικαιολογώντας, στην επίσημη έκθεση του, την ενέργειά του λέγοντας πως ο Ψαρρός ήταν «εθνοπροδότης που συνεννοούνταν με τους Γερμανούς». Επιθέσεις αρχές του ’44 έγιναν και κατά των δυνάμεων του Τσαούς Αντών στην Ανατολική Μακεδονία αλλά οι δυνάμεις του άντεξαν και μαζί με αυτές του Ναπολέοντα Ζέρβα αποτέλεσαν τις μοναδικές σ’ όλη τη χώρα που δεν αφανίστηκαν από τον ΕΛΑΣ.

Πηγές:

Γρηγόρης Φαράκος, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, τόμοι 2, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2000.

Πέτρος Μακρής-Στάικος, Ο Άγγλος πρόξενος, ο υποπλοίαρχος Noel C. Ress και οι Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, Ελλάδα-Μέση Ανατολή (1939-1944), Ωκεανίδα, Αθήνα 2011.

Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Κατοχικός εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα 1943-1944. Η πρώτη προσπάθεια του ΚΚΕ για υφαρπαγή της εξουσίας, Πελασγός, Αθήνα 2020 [β’ έκδοση].

Πέτρος Μακρής-Στάικος, Κίτσος Μαλτέζος, ο αγαπημένος των Θεών, Εστία, Αθήνα 2019 [β’ έκδοση αναθεωρημένη].

Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας, ιστορική βιογραφία (1891-1957), Πελασγός, Αθήνα 2020.

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην “Ελεύθερη Ώρα” στις 30.10.2021.

https://ellhnikaxronika.wpcomstaging.com/2021/11/01/%ce%bf-%ce%b5%ce%bb%ce%b1%cf%83-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%bf-%ce%b5%ce%bc%cf%86%cf%8d%ce%bb%ce%b9%ce%bf%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%bf%cf%87%ce%ae/

ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΛΤΕΖΟΣ : ΗΤΑΝ 1η ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1944

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Το πρωινό της Τρίτης 1ης Φεβρουαρίου του 1944 ο Κίτσος Μακρυγιάννης Μαλτέζος πέφτει νεκρός από χέρι ελληνικό μπροστά στο άγαλμα του Βύρωνα. Οι εκτελεστές της ΟΠΛΑ έβγαλαν από την μέση τον «προδότη». Ήταν η εποχή που ο κατοχικός εμφύλιος είχε ήδη φουντώσει.

Η ΟΠΛΑ υπαγόταν -όπως και το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ- στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος. Εν μέσω κατοχής του Άξονα, είχε παρθεί η απόφαση στο Κόμμα όχι απλώς να μονοπωλήσει την αντίσταση ο ΕΛΑΣ αλλά να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με την «αντίδραση» και όχι με τους Γερμανούς. Όπου «αντίδραση» βεβαίως όσοι πατριώτες αρνούνταν να εισχωρήσουν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ σαν πρόσωπα ή σαν αντιστασιακές οργανώσεις.

Η πολιτική αυτή της εξόντωσης αγωνιστών άλλων οργανώσεων μόνο και μόνο γιατι δεν δέχονταν να υποταχθούν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ανάγκασε τον Κίτσο Μαλτέζο να εγκαταλείψει ήδη από τον Ιανουάριο του 1943 την ΟΚΝΕ. Σημειωτέον δεν είχε αρχίσει ακόμη έντονα ο κατοχικός εμφύλιος στα βουνά. Οι εξελίξεις θα δικαιώσουν σε απόλυτο βαθμό τον εικοσιδιάχρονο τότε Κίτσο.

Ο ίδιος δεν ήταν ένα απλό στέλεχος της Κομμουνιστικής Νεολαίας. Ήταν ηγετικό στέλεχος τόσο σημαντικό ώστε στους κόλπους της ΟΚΝΕ να τον ονομάσουν «Κόκκινο Τσάρο». Η φυγή του θα αποτελούσε σκάνδαλο καθώς γνώριζε πρόσωπα και πράγματα. Παρά τις προσπάθειες στελεχών του Κόμματος να τον μεταπείσουν, ο ίδιος είχε λάβει την οριστική του απόφαση. Έπρεπε όμως να δικαιολογηθεί στη βάση της νεολαίας και του φοιτητικού κόσμου η φυγή του Μαλτέζου. Διαδόθηκε μια φήμη πως οι Ιταλοί είχαν στα χέρια τους μια λίστα με ονόματα 25 στελεχών της Νεολαίας. Ο Κίτσος ήταν από τους λίγους που γνώριζαν πρόσωπα, γιάφκες, παράνομα τυπογραφεία της οργάνωσης οπότε έντεχνα το Κόμμα τον φωτογραφίζει σαν «προδότη». Έτσι τον «διαγράφει». Μ’ αυτόν τον τρόπο διέσωσε το κύρος της ΟΚΝΕ βαπτίζοντας προδότη το σημαντικότατο στέλεχος της νεολαίας. Η κατηγορία του προδότη άλλωστε αλλά και των φημών, των δήθεν ενοχοποιητικών στοιχείων για πρόσωπα που το ΚΚΕ ήθελε να βγάλει από τη μέση ήταν σύνηθες φαινόμενο και χρησιμοποιήθηκαν και για άλλες περιπτώσεις στο βουνό (βλέπε Σαράφη, Ζέρβα, Ψαρρό). Από τον Ιανουάριο του 1943 ο Κίτσος μπαίνει στο στόχαστρο κάτι που σήμαινε πως θα εκτελούνταν την κατάλληλη χρονική στιγμή.

Η κατάσταση αρχίζει να οξύνεται στο βουνό από τον Μάρτιο του 1943, όταν ο ΕΛΑΣ αφοπλίζει με δόλο τις δυνάμεις του Κωστόπουλου και του Σαράφη. Ο τελευταίος μάλιστα θα κατηγορηθεί σαν συνεργάτης των Ιταλών από τον παράνομο Τύπο του ΕΑΜ. Οι πλαστές κατηγορίες θα εξαφανισθούν με συνοπτικές διαδικασίες ένα μήνα μετά όταν ο Σαράφης θα δεχθεί να «εισχωρήσει» στον ΕΛΑΣ με αντάλλαγμα τη θέση του στρατιωτικού αρχηγού στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ.

Την ίδια περίοδο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ θα αρνηθεί να υπογράψει το συμφωνητικό του Μάγιερς για την ίδρυση Κοινού Γενικού Αρχηγείου των ανταρτικών οργανώσεων. Και αυτό γιατί οι όροι του ουσιαστικά αφορούσαν τον πόλεμο κατά των κατακτητών μέσα από ένα ενιαίο εθνικό αντάρτικο στρατό χωρίς πολιτικές σκοπιμότητες. Τον Μάιο-Ιούνιο του 1943 αφοπλίζει δύο φορές το 5/42 ΣΕ του Ψαρρού γιατί δεν ήθελε να υποταχθεί στον ΕΛΑΣ, όπως ο Σαράφης. Την ίδια περίοδο στρέφεται κατά των μονάδων του ΕΔΕΣ στο Θέρμο αλλά και των εθνικών οργανώσεων σε Πελοπόννησο και Μακεδονία.

Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς το ΚΚΕ αναθέτει στον «Έκτορα» (Θόδωρο Μακρίδη) την σύνταξη «στρατιωτικού σχεδίου» για κατάληψη της Αθήνας μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Στη σύσκεψη που αποφασίσθηκαν τα ανωτέρω συμμετείχαν πολλά ηγετικά στελέχη του Κόμματος. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονιστεί πως η εν λόγω σύσκεψη έλαβε χώρα πριν την αναχώρηση της αντιπροσωπείας του ΕΑΜ για το Κάιρο. Εκεί δεν κατάφερε να εξασφαλίσει τους όρους του για την μη επιστροφή του Βασιλιά πριν από δημοψήφισμα. Έτσι επιστρέφοντας στην κατεχόμενη Ελλάδα συνεχίζει από εκεί που είχε ήδη σταματήσει. Από τότε κορυφώνεται η ένταση του κατοχικού εμφυλίου. Στο στόχαστρο είναι ο σημαντικότερος αντίπαλος του ΕΛΑΣ στο βουνό: ο ΕΔΕΣ του Ζέρβα.

Ο Ζέρβας δέχθηκε την επίθεση του ΕΛΑΣ την ίδια σχεδόν στιγμή που οι Γερμανοί χτυπούσαν τις δυνάμεις του στην Ήπειρο. Η δικαιολογία του ΕΛΑΣ ήταν πως ο Ζέρβας συνεργαζόταν με τον εχθρό, λόγω κάποιων επαφών που είχε με επιτροπές του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Αυτές στέλνονταν με υπόδειξη των Γερμανών στον Ζέρβα αλλά και στον ΕΛΑΣ Ηπείρου. Σήμερα γνωρίζουμε με βεβαιότητα πως δεν υπήρξε προδοσία του Ζέρβα. Οι Γερμανοί περίμεναν πως οι Άγγλοι θα έκαναν απόβαση στα παράλια της βορειοδυτικής Ελλάδας και δη στην Πρέβεζα που ήλεγχε ο Ζέρβας. Παράλληλα, ετοίμασαν και πέτυχαν τη διχόνοια μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ με διασπορά φημών και «ντοκουμέντων» που «αποκάλυπταν» στον ΕΛΑΣ τη (δήθεν) συνεργασία τους με τον ΕΔΕΣ.

Η αντίσταση δοκιμάστηκε από τα πολλαπλά χτυπήματα του κατακτητή. Ταυτόχρονα όμως αποκαλύφθηκε και ο πραγματικός σκοπός του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που ήταν η κατάληψη της εξουσίας, πριν αποχωρήσουν οι Γερμανοί, μέσω της διάλυσης κάθε άλλης οργάνωσης.

Δεν είναι τυχαία μια έκθεση της Intelligence Service τον Ιανουάριο του 1944 που αναφέρει πως σκοπός του ΕΛΑΣ πέρα από τον πόλεμο κατά του κατακτητή ήταν «η εγκαθίδρυση λαϊκής δημοκρατίας, αν είναι αναγκαίο με τη χρήση βίας». Αυτό επιβεβαιώνεται και από σχετική έκθεση του Άρη Βελουχιώτη προς το Κόμμα στα τέλη Σεπτεμβρίου 1943, στην οποία ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ πρότεινε στο Κόμμα να διαλύσει βιαίως κάθε άλλη αντιστασιακή οργάνωση αν δεν ακολουθούσε το πρόγραμμα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Στην περίπτωση του Μαλτέζου η απόφαση για την δολοφονία του πραγματοποιήθηκε για έναν επιπλέον λόγο. Η φυγή του είχε προκαλέσει μαζικές αποχωρήσεις και άλλων μελών της ΟΚΝΕ, κάτι επιζήμιο για την κομμουνιστική νεολαία. Σύμφωνα με τον βιογράφο του, η γραμμή που δόθηκε στην ΕΠΟΝ ήταν η εξής: «Ο Μαλτέζος κατέδωσε δύο συντρόφους στην Ειδική. Οι προδότες τιμωρούνται». Υπεύθυνος για την δολοφονία του ορίζεται ο απόγονος της οικογένειας Κύρου, Άδωνις. Φυσικός αυτουργός ορίζεται ο Μικές Κουρουνιώτης, πρώην φίλος του Μαλτέζου.

Η πρώτη αποτυχημένη απόπειρα γίνεται την Κυριακή 30 Ιανουαρίου 1944, όταν ο Κίτσος επιστρέφει σπίτι του μετά από διασκέδαση. Γλιτώνει καθαρά από τύχη. Την επόμενη φορά θα τον εγκαταλείψει. Το πρωί της Τρίτης 1ης Φεβρουαρίου, ο Κίτσος Μαλτέζος γύρω στις 09.30 βγαίνει από το σπίτι του στη Λεωφόρο Συγγρού και κατευθύνεται στην Αμαλίας για να πάρει το τραμ. Φτάνοντας εκεί κοντοστέκεται στο άγαλμα του Βύρωνα για να επιβιβαστεί στο τραμ που φτάνει.

Δευτερόλεπτα μετά ακούει μια γνώριμη φωνή να τον φωνάζει. «Κίτσο»! Γυρίζει και δέχεται πυροβολισμούς στο κεφάλι και στο στήθος. Πέφτει νεκρός μπροστά από το άγαλμα του Βύρωνα ο τελευταίος απόγονος του στρατηγού Μακρυγιάννη, ο πρώην «Κόκκινος Τσάρος». Μετά από καταδίωξη από αστυφύλακες και άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας συλλαμβάνεται ο εκτελεστής του, Μικές Κουρουνιώτης. Οι άλλοι που συμμετείχαν ο αδερφός του Νόνος, ο Λεωνίδας Κύρκος και ο επιβλέπων Άδωνις Κύρου θα ξεφύγουν.

Ο Μικές Κουρουνιώτης θα ανακριθεί προσωπικά από τον Αστυνόμο Β΄ Νίκο Μπουραντά, στη Γενική Ασφάλεια. Μετά από βασανιστήρια αποκαλύπτει πως υπεύθυνος για την εκτέλεση του Μαλτέζου ήταν ο Άδωνις Κύρου αλλά δεν κατονομάζει τους υπόλοιπους που τον συντρόφευαν όταν πυροβόλησε. Το όνομα του Κύρου δεν δόθηκε τότε στον Τύπο μετά από διάφορες επαφές που έγιναν. Ο Αχιλλέας Κύρου, πατέρας του Αδώνιδος, κατόρθωσε να σώσει τον γιο του παραδίδοντας τον Μικέ Κουρουνιώτη στους Γερμανούς για να μην επαναλάβει ενώπιον της Δικαιοσύνης τα όσα ανέφερε ο Κουρουνιώτης, μεταξύ άλλων και το όνομα του υιού του.

Το ποιος ήταν ο υπεύθυνος για τη δολοφονία του Μαλτέζου όμως γίνεται ευρύτατα γνωστό και φίλοι του Κίτσου μαζί με όργανα της Ασφάλειας φτάνουν σπίτι του για να τον συλλάβουν. Μετά από συμπλοκή ο Άδωνις τραυματίζεται και τον σώζουν αστυνομικοί που είχαν ειδοποιηθεί από τη μητέρα του. Ο Αχιλλέας Κύρου για να σώσει τον γιο του απευθύνθηκε στον Ιωάννη Βουλπιώτη και μέσω αυτού στον Ιωάννη Ράλλη.

Μετά την δολοφονία του Κίτσου η ΕΠΟΝ έδωσε το σύνθημα «Ένας προδότης λιγότερο». Οι συνέπειες όμως για το κόμμα και τις οργανώσεις του δεν άργησαν να φανούν. Μαζικές αποχωρήσεις από την ΕΠΟΝ και αντιδράσεις για την εμφυλιοπολεμική πολιτική του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Το μεγαλύτερο πρόβλημα για το ΕΑΜ ήταν η αφύπνιση της αστικής τάξης. Επικράτησε η σκέψη ή αυτοί ή εμείς. Έτσι άλλοι στράφηκαν στα Τάγματα Ασφαλείας και άλλοι στον Βασιλιά. Με αυτή της την πολιτική η αριστερά, κατόρθωσε να επαναφέρει μετά την απελευθέρωση το σύστημα που ήθελε να ανατρέψει.

Πηγές:

1) Πέτρος Μακρής Στάϊκος, Κίτσος Μαλτέζος. Ο αγαπημένος των Θεών, Εστία, Β’ έκδοση, 2019.

2) Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Κατοχικός εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα 1943-1944. Η πρώτη προσπάθεια του ΚΚΕ για υφαρπαγή της εξουσίας, Πελασγός, 2017.

3) Πέτρος Μακρής Στάϊκος, «Ο Άγγλος πρόξενος». Ο υποπλοίαρχος Noel C. Ress και οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες Ελλάδα-Μέση Ανατολή 1939-1944, Ωκεανίδα, 2011.

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

ΓΟΡΓΟΠΟΤΑΜΟΣ : «ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΖΕΡΒΑ ΔΕΝ ΘΑ ΓΙΝΟΤΑΝΕ, ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΡΗ ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΤΥΧΑΙΝΕ»

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Η παραπάνω φράση του τίτλου ανήκει στον Κρις Μόνταγκιου Γουντχάουζ, υπαρχηγό της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής, που έπεσε στα βουνά της Γκιώνας το φθινόπωρο του 1942. Η αρχική δύναμη των 12 σαμποτέρ είχε διαταγές για το σαμποτάζ με πληροφορίες εκτός πραγματικότητας για όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα.

Ο αξιωματικός της SOE στο Κάιρο που υπέγραφε τη διαταγή ήταν ο συνταγματάρχης Keble. Στη διαταγή δεν γινόταν λόγος για ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, παρά μόνο για ομάδες ανταρτών υπό τη διοίκηση του Σεφεριάδη και του Ζέρβα. Το σχέδιο του Keble ήταν γεμάτο κενά και ανακρίβειες, με πρώτη και πλέον χτυπητή το γεγονός πως ανέφερε τον Σεφεριάδη ως ηγέτη αντιστασιακής ομάδας. Αξίζει να αναφερθεί πάντως πως ο Keble γνώριζε, λόγω προηγούμενης θέσης του, πως ο Ρόμελ δεν ανεφοδιαζόταν από τη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης – Αθηνών και τον Πειραιά από τον Αύγουστο του ’42. Ο ανεφοδιασμός του πλέον γινόταν μέσω Ιταλίας. Κι όμως, η επιχείρηση έγινε κανονικά, περισσότερο για να δικαιολογηθούν οι χιλιάδες χρυσές λίρες της SOE κυρίως προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Στις 28 Σεπτεμβρίου πέφτουν στην Γκιώνα οι δύο πρώτες ομάδες (4 ατόμων καθεμιά) των Μάγερς και Γουντχάουζ. Περίπου έναν μήνα μετά θα πέσει και η ομάδα του Θέμη Μαρίνου. Στα σημεία όπου έπεσαν οι πρώτες ομάδες θα έπρεπε -σύμφωνα με τις οδηγίες του Keble- να περιμένουν με φωτιές τους Βρετανούς Ελληνες αντάρτες του Σεφεριάδη, του Ζέρβα και του Καραλίβανου. Τίποτε από αυτά δεν συνέβη.

Ο Σεφεριάδης, που προωθούσε το ΕΑΜ, είχε συλληφθεί από τους Ιταλούς και ο Ζέρβας απλούστατα δεν βρισκόταν εκεί, αφού το αρχηγείο του δεν ήταν στον Τυμφρηστό, αλλά στο Σακαρέτσι της Ηπείρου. Οι άνθρωποι του Keble είχαν μπερδέψει το χωριό Πέρα Κράψη με το Σακαρέτσι. Ετσι, οι Βρετανοί βρήκαν μόνο τον Καραλίβανο. Ο τελευταίος ήταν λησταντάρτης της περιοχής, που όμως ανήκε στον ΕΛΑΣ. Αυτό δεν το γνώριζαν οι Βρετανοί και φρόντισε να μην το μάθουν ο ίδιος. Με την πάροδο των ημερών, ο Μάγερς άκουγε για την ύπαρξη κάποιου αρχηγού ανταρτών, του Αρη Βελουχιώτη, και ρώτησε για αυτόν. Ο Καραλίβανος υποκρίθηκε πως δεν ήξερε πού βρισκόταν. Ο ίδιος είχε δασκαλευτεί από τον Αρη.

Ετσι, οι Βρετανοί έψαχναν για τον ΕΛΑΣ και τον Βελουχιώτη, αλλά άκρη δεν έβγαζαν. Ο Χάμσον γράφει πως είχαν απογοητευθεί και νόμιζαν εν τέλει πως ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ ήταν μυθικό πρόσωπο, που είχαν δημιουργήσει οι χωρικοί των βουνών. Εάν ο Αρης ενδιαφερόταν για τους σκοπούς των Βρετανών, θα φρόντιζε να τους συναντήσει, αφού, μέσω του Καραλίβανου, ήξερε πού βρίσκονταν. Ο ίδιος όμως το απέφυγε, καθώς δεν έβλεπε με καλό μάτι την αποστολή των Βρετανών, τους οποίους πραγματικά μισούσε.

Ακόμη όμως και αν δεχθούμε το «επιχείρημα» μιας μερίδας ιστορικών και ερευνητών, πως «οι Βρετανοί απέφευγαν τον Βελουχιώτη», θα δυσκολευτούμε να δώσουμε απάντηση στο ερώτημα γιατί ο ίδιος δεν έδωσε άμεσα το «παρών» στο κρησφύγετο του Μάγερς, όταν στα τέλη Οκτωβρίου του 1942 η ομάδα του Θέμη Μαρίνου τυχαία συνάντησε τον ΕΛΑΣ. Απεναντίας, ο ίδιος, αν και ενημερώθηκε για το πού βρισκόταν ο Μάγερς και για τους σκοπούς του -σε περίπτωση που αφελώς δεχθούμε πως όντως μέχρι τότε δεν είχε γνώση για την ύπαρξη των Βρετανών στα βουνά της Ελλάδας-, αρχικά συνέλαβε τον Μαρίνο και τους υπόλοιπους, υποκρινόμενος πως ήταν Γερμανοί κατάσκοποι! Τελικά, τους απελευθέρωσε αλλά ακολούθησε πορεία αντίθετη από αυτήν που θα έπρεπε αν όντως επιθυμούσε να συναντήσει τον Μάγερς και να αναλάβει το σαμποτάζ.

Εν κατακλείδι, ο Βελουχιώτης αποφάσισε να κατευθυνθεί προς τους Βρετανούς μόνο όταν έμαθε πως οι τελευταίοι είχαν απευθυνθεί στον Ζέρβα. Ο αρχηγός του ΕΔΕΣ, χωρίς όρους και υποσημειώσεις, δέχθηκε να μεταφέρει τον κύριο όγκο των δυνάμεών του, που αναμετρούνταν την εποχή εκείνη στη Σκουληκαριά επιτυχώς με τους Ιταλούς, μόνο και μόνο γιατί αντιλήφθηκε τη σπουδαιότητα της επιχείρησης. Τότε μόνο ο Αρης Βελουχιώτης αποφάσισε να παρακούσει τις διαταγές του ΚΚΕ, που απαγόρευε στον ίδιο να συμμετάσχει στο σαμποτάζ, και προσφέρθηκε να βοηθήσει, για να μην καρπωθούν όλη τη δόξα ο Ζέρβας και ο ΕΔΕΣ.

Για τα γεγονότα της μάχης έχουν ειπωθεί πολλά και αντιφατικά από τους αγωνιστές των δύο οργανώσεων. Οι Βρετανοί που συμμετείχαν στο σαμποτάζ τονίζουν πως οι ομάδες υπό τον εδεσίτη Μυριδάκη τα κατάφεραν ιδανικά στην κατάληψη του νότιου βάθρου. Οι δυνάμεις αυτές βασίζονταν περισσότερο σε αντάρτες του ΕΛΑΣ και δευτερευόντως του ΕΔΕΣ. Στο βόρειο βάθρο, τα πράγματα δεν πήγαν αρχικά θετικά. Δυνάμεις του ΕΔΕΣ αιφνιδιάστηκαν από τις δυνάμεις των Ιταλών, που είχαν ενισχυθεί σημαντικά το προηγούμενο βράδυ. Εν τέλει, με την αποστολή της δυνάμεως εφεδρείας -της οποίας, σύμφωνα με τις πηγές του ΕΑΜ, ηγούνταν ο «Νικηφόρος» του ΕΛΑΣ, ενώ, σύμφωνα με τις πηγές του ΕΔΕΣ, ηγούνταν ο Πυρομάγλου-, η κατάληψη του βόρειου βάθρου επετεύχθη.

Ο Ζέρβας, εξαιτίας της αρχικής αποτυχίας των δυνάμεών του στο βόρειο βάθρο, ανησυχούσε έντονα για την έκβαση της επιχείρησης. Ο Βρετανός σαμποτέρ Ντένις Χάμσον στις αναμνήσεις του έγραψε πως δεν ήταν ο μόνος που ανησυχούσε, καθώς κάθε αντάρτης είχε περιορισμένο αριθμό πυρομαχικών. Ο Μάγερς σε σχετική έκθεσή του για τα γεγονότα έγραψε στους ανωτέρους του πως ο Βελουχιώτης ήταν καθ’ όλη τη διάρκεια της επιχείρησης περισσότερο ψύχραιμος από τον Ζέρβα και οι άντρες του πιο αποφασισμένοι, παρόλο που τόσο καιρό απέφευγε να συναντηθεί με τον Ζέρβα και τους Βρετανούς.

Ο Γοργοπόταμος αποτέλεσε την πρώτη και τελευταία κοινή επιχείρηση των δύο οργανώσεων κατά του κοινού εχθρού. Τον επόμενο μήνα, ο ΕΛΑΣ ξεκίνησε τον κατοχικό εμφύλιο με την ανεπιτυχή επίθεση του Βελουχιώτη κατά του Ζέρβα, που αποσκοπούσε στη διάλυση του ΕΔΕΣ και τη δολοφονία του αρχηγού του.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα “Κυριακάτικη Δημοκρατία” 22.11.2020.

Ιστορικά Χρονικά

ΕΙΣ ΟΙΩΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΣ ΑΜΥΝΕΣΘΑΙ ΠΕΡΙ ΠΑΤΡΗΣ;

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου
ιστορικού

Πτυχιούχου της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας, κατεύθυνση Ιστορίας.

Ο Όμηρος στην Ιλιάδα μας έμαθε πως η παραπάνω φράση (χωρίς βεβαίως το ερωτηματικό) -που αποδίδεται στον Έκτορα- αποτελεί αρετή και χρέος για κάθε άνθρωπο.

Σήμερα ωστόσο στην εποχή μας η υπεράσπιση της πατρίδας και κάθε μορφής φιλοπατρίας, ταυτίζεται κατά ένα περίεργο τρόπο με ακραία στοιχεία. Εδώ στέκει και το ερώτημα. Εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί Πάτρης;

Σε μια εποχή αναθεωρητισμού, εθνομηδενισμού και άκρατων παραχωρήσεων της πολιτικής τάξης σε εθνικά θέματα σε γείτονες αλλά και στους «εταίρους» μας, αξίζει να υπερασπίζεται κανείς την πατρίδα του;

Στις μέρες που πέρασαν και που περνούν η γειτονική Τουρκία προκαλεί συνεχώς και με έντονο τρόπο τη χώρα μας. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί αποτέλεσε τη μέγιστη προκλητική ενέργεια του καθεστώτος του Ερντογάν.

Η ενδοτική πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων όλα αυτά τα χρόνια θέριεψε την τουρκική προκλητικότητα. Αξιοσημείωτο όμως είναι το γεγονός πως ελληνικές κυβερνήσεις στα πλαίσια διερευνητικών συνομιλιών με τη γειτονική χώρα είχαν αποδεχθεί απίστευτες εθνικές παραχωρήσεις με αντάλλαγμα την «καλή γειτονία»!

Πριν λίγες μέρες, γράφτηκε στον Τύπο πως οι πρώην πρωθυπουργοί Κώστας Σημίτης και Γιώργος Παπανδρέου είχαν δεχθεί μειωμένη αιγιαλίτιδα ζώνη για τα νησιά του Αιγαίου αλλά και τη Θράκη! Στην ιστορική «Εστία» της 21ης Αυγούστου 2020 διαβάζουμε:

Επί κυβερνήσεως Κώστα Σημίτη είχε δεχθεί να συζητήσει πρόταση των Τούρκων για μειωμένη αιγιαλίτιδα ζώνη για την Θράκη(!!!), την Θάσο και την Σαμοθράκη! Επίσης συζητούσε την επιλεκτική διαφοροποίηση των χωρικών υδάτων νησιών του Αιγαίου ώστε αυτά να έχουν 12 μίλια στη Δυτική πλευρά τους και 8 ή 10 μίλια ανάλογα με την περίπτωση στην Ανατολική πλευρά τους, που «κοιτά» προς τα τουρκικά παράλια. Επίσης εγίνετο δεκτό πως νησιά που ευρίσκονται λίγες δεκάδες μέτρα από την απέναντι τουρκική ακτή θα είχαν χωρικά ύδατα έως το μέσον της γραμμής οριοθετήσεως.

Στο ίδιο δημοσίευμα αναφέρεται πως επί πρωθυπουργίας του Γεωργίου Παπανδρέου, ο τελευταίος πρότεινε στην γειτονική χώρα επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια για την ηπειρωτική χώρα και στα 6 για τα νησιά. Πρόταση που ομολογουμένως ενθουσίασε την Τουρκία.

Αντίστοιχη ενδοτική πολιτική εφάρμοσαν οι ελληνικές κυβερνήσεις για το θέμα της ονομασίας της Π.Γ.Δ.Μ. Μπορεί η επαίσχυντη και ανιστόρητη συμφωνία των Πρεσπών, που αναγνωρίζει «μακεδονική» γλώσσα και ιθαγένεια, να αποτελεί έργο της συγκυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, αλλά οφείλουμε να τονίσουμε πως για την διαδεχθείσα κυβέρνηση, αν και αρχικά ήταν «προδοτική», μετά τη νίκη της στις εκλογές έγινε μια προβληματική μεν συμφωνία που όμως «ενίσχυσε την εμπιστοσύνη των δύο χωρών», όπως δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών Ν. Δένδιας.

Η ουσία είναι πως η παραχώρηση του ονόματος της Μακεδονίας στο γειτονικό κρατίδιο των Σκοπίων ξεκίνησε από το καλοκαίρι του 1996, επί κυβερνήσεως Σημίτη. Τότε ο υπουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Πάγκαλος σε συνομιλία με τον τότε υπουργό Εξωτερικών του Καναδά Lloyd Axworthy είχε παραχωρήσει το όνομα της Μακεδονίας στα Σκόπια. Για την ακρίβεια σε αυστραλιανά έγγραφα του υπουργείου Εξωτερικών που αποχαρακτηρίστηκαν -μέρος των οποίων δημοσίευσε η εφημερίδα «δημοκρατία» στις 30 Ιουνίου 2020- γράφεται σε τηλεγράφημα του Καναδού διπλωμάτη Snider:

Ο Axworthy τον προηγούμενο μήνα έφτασε να συζητήσει το θέμα με τον Έλληνα ομόλογό του στο περιθώριο μιας Συνόδου του ΝΑΤΟ στο Βερολίνο. Ο Πάγκαλος μου είπε πως ό,τι κι αν αποφάσισε να κάνει ο Καναδάς με τη «Μακεδονία» (όρος του Πάγκαλου) είναι δική του υπόθεση. Είπε ότι το θέμα θα ήταν περισσότερο σημαντικό για την Ελληνική Διασπορά στον Καναδά παρά για την Αθήνα, ειδικά από τη στιγμή που η Ελλάδα είχε η ίδια αναγνωρίσει και αναπτύξει διπλωματικές σχέσεις με τα Σκόπια.

Μετά από όλα αυτά, κάποιοι σήμερα είτε εκ του πονηρού είτε από απογοήτευση θέτουν το ερώτημα «Για ποιον και γιατί να πολεμήσω αν χρειαστεί; Για τους πολιτικούς και τα συμφέροντά τους;».

Την απάντηση, κατά τον γράφοντα, την δίνει η ιστορία αυτού του τόπου. Αν σκέφτονταν έτσι οι Έλληνες στην αρχαιότητα δεν θα υπήρχε ο Μαραθώνας και οι Θερμοπύλες. Δεν θα υπήρχε η θυσία του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου τη νύχτα της Άλωσης ούτε τα δεκάδες επαναστατικά κινήματα πριν την Εθνεγερσία του 1821. Δεν θα υπήρχε η θυσία του Παύλου Μελά που με τη θυσία του αφύπνισε τον ελληνικό λαό και τον πολιτικό κόσμο και έτσι σώθηκε η Μακεδονία, για να μπορούν κάποιοι σήμερα να την παραχωρούν σε τεχνητά κρατίδια κατόπιν εντολών…

Για επίλογο:

«Οι Έλληνες ποτέ δεν έκαναν πολεμικές (ή στρατιωτικές) προσπάθειες περισσότερες παρ΄όσο χρειάζονταν για την αυτοσυντηρησία της φυλής. Αλλ’ αυτό πρέπει πάντα να το κάνουν… Οι Έλληνες δεν είναι κατακτητικοί. Πολιτική κυριαρχία επάνω σ’ άλλους λαούς δεν ζήτησαν ποτέ τους».

Ίων Δραγούμης

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ