ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΤΟΥ ΔΟΜΕΝΙΚΟΥ ΕΛΑΣΣΟΝΑΣ ΣΤΙΣ 16 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1943 - ΕΝΑ ΑΓΝΩΣΤΟ ΚΑΙ ΑΤΙΜΩΡΗΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΤΩΝ ΙΤΑΛΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ

To κείμενο συμπεριλαμβάνεται σε ειδική έκδοση του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδος περιόδου 1940-45 με τίτλο "Ελληνικά Ολοκαυτώματα 1940-1945"  

1943! Φεβρουαρίου 16, ημέρα Τρίτη. Η ώρα είναι 11 το βράδυ. Στον ουρανό πανσέληνος. Το Δομένικο είναι ακόμα γεμάτο καπνούς από τα σπίτια που έκαψαν το απόγευμα οι Ιταλοί. Μερικά, ακόμη και τώρα, βγάζουν πυκνούς καπνούς ανάμεσα από τις γκρεμισμένες σκεπές και τα ανοίγματα των παραθυριών. Στους δρόμους κανένας άνθρωπος. Σε κανένα παραθύρι δεν υπάρχει φως, παρά μόνο οι ανταύγειες από τα μισοσβησμένα δοκάρια Το χωριό μοιάζει εγκαταλελειμμένο. Αρνιά, πολλά αρνιά, άλλα στους δρόμους, άλλα στα μαντριά τους, βελάζουν δυνατά, έντονα! Βόδια μουγκρίζουν, αγελάδες φωνάζουν στα μοσχαράκια τους! Η νύχια αυτή είναι γεμάτη φωνές, έντονες, σπαραχτικές. Τα σκυλιά θρηνούν έξω από τα καμένα σπίτια των αφεντικών τους, ένα εδώ γαβγίζει δυνατά, κάποιο πιο ψηλά στο βουνό, λυπητερά, ήσυχα. Όλα τα ζώα αναζητούν τον αφέντη τους να τα ταΐσει, να τα ποτίσει, να τα αρμέξει, να τα ησυχάσει. Μα ο αφέντης απόψε, αυτή τη νύχτα, μακριά, γεμάτος από τη δική του αγωνία. Αυτή ακριβώς την ώρα, έντεκα το βράδυ, ένα ανθρώπινο κοπάδι τώρα, όλο αγωνία, βρίσκεται στο Καυκάκι. Είναι η ώρα που αρχίζουν οι εκτελέσεις. Εδώ δεν φωνάζει κανένας. Ο πόνος είναι τόσο μεγάλος, που έχει παγώσει το καθετί μέσα τους. Καμιά εικοσαριά σώματα, ζεστά ακόμη, βρίσκονται ξαπλωμένα πάνω στο λόφο.
Με αυτά τα λόγια και τις φράσεις περιγράφει ο δάσκαλος του χωριού μας Δημήτρης Καραμίντζας την εικόνα του χωριού τη μέρα εκείνη.
«Έμεινα μόνος μου να καρτερώ το θάνατο», διηγείται ένας επιζήσας αυτόπτης μάρτυρας της εκτέλεσης αυτής, αυτού του δράματος του Δομένικου, ο Γιώργος Κιάτος.
Λίγες μέρες πριν από τις 16 Φλεβάρη του 1943, στο αρχηγείο των ανταρτών του ΕΛΑΣ στην Οξιά έχει φτάσει η πληροφορία πως οι Ιταλοί από την Ελασσόνα μαζί με Ιταλούς από τη Λάρισα θα κάνουν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στον Όλυμπο.
Έτσι παίρνεται η απόφαση από τους αντάρτες να τοποθετηθούν στο δημόσιο δρόμο και να χτυπήσουν με ενέδρα τους Ιταλούς στη θέση Μαυρίτσα μεταξύ Δομένικου και Μυλόγουστας.
Τρία τμήματα ανταρτών συγκεντρώθηκαν και πήραν θέση στη Μαυρίτσα.
Λίγο πριν από το μεσημέρι, ιταλική φάλαγγα 6 αυτοκινήτων και δύο προπορευόμενων μοτοσικλετιστών με 130 περίπου Ιταλούς εμφανίστηκε κινούμενη προς Ελασσόνα. Η μάχη άρχισε και με τα πρώτα πυρά ο ένας μοτοσικλετιστής σκοτώνεται επιτόπου, ενώ ο άλλος κατόρθωσε να διαφύγει προς τον Τύρναβο, όπου ειδοποίησε για ενισχύσεις. Σε λίγο εμφανίστηκαν ιταλικά αεροπλάνα, που από χαμηλό ύψος πολυβολούσαν τους αντάρτες αναγκάζοντάς τους να αποχωρήσουν και να συμπτυχθούν προς τα ορεινά. Οι απώλειες των Ιταλών, όπως γράφει ο Θόδωρος Καριπίδης στο βιβλίο του Εαμική Εθνική Αντίσταση, ήταν 9 νεκροί, μεταξύ των οποίων ένας αξιωματικός που υπέκυψε στα τραύματά του στη Λάρισα το ίδιο απόγευμα, ενώ οι αντάρτες είχαν 2 τραυματίες, που τους πήραν μαζί τους. Στη συνέχεια οι Ιταλοί, ειδοποιημένοι από το μοτοσικλετιστή και ενισχυμένοι από τον Τύρναβο και την Ελασσόνα, κινήθηκαν προς το Δομένικο από όλες τις πλευρές.
Σαράντα αυτοκίνητα στρατός έφτασε στη Μαυρίτσα. Χωρίστηκε σε 3 φάλαγγες και μπήκε στο χωριό αφού το χώρισαν σε 3 τομείς, ενώ ένας άλλος λόχος το υπερφαλάγγισε από την πλευρά του Προφήτη Ηλία. Μέχρι που να μπουν στο χωριό, όποιον βρίσκανε τον εκτελούσαν επί τόπου. Η πρώτη φάλαγγα βρέθηκε στο σπίτι του Γιάννη Καραγιάννη και του 'βαλε φωτιά. Αυτό ήταν και το σύνθημα. Σε λίγο όλο το χωριό καιγότανε.
Οι Δομενικιώτες, πιστεύοντας τα λόγια του τότε διορισμένου από τη Λεγεώνα προέδρου
του χωριού Νίκου Χώτου ότι δεν κινδυνεύουν, συγκεντρώθηκαν στην πλατεία και με την απειλή των πολυβόλων οδηγήθηκαν στον τόπο της συμπλοκής στη Μαυρίτσα. Εκεί άρχισαν να ξεχωρίζουν τους άνδρες από 14 χρόνων και πάνω μέχρι τους πολύ γέρους, αφήνοντας μόνο αυτούς που δεν είχαν κανένα δόντι στο στόμα τους. Κατόπιν διέταξαν τα γυναικόπαιδα να βαδίσουν προς το διπλανό χωριό Αμούρι, λέγοντας ότι τους άνδρες θα τους πήγαιναν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Λάρισα.
Αμέσως μετά, με ονομαστική κατάσταση που τους είχε παραδώσει ο δωσίλογος Χώτος, εκτέλεσαν 20 περίπου συμπατριώτες μας και οδήγησαν τους υπόλοιπους στην τοποθεσία Καυκάκι.
Καθ' οδόν προς τη Μυλόγουστα, σημερινό Μεσοχώρι, καίνε και εκεί άλλα 40 σπίτια και σκοτώνουν όσους συνάντησαν, ανύποπτους περαστικούς ή εργαζόμενους στα κτήματά τους, 1 κάτοικο Αμουρίου, 12 κατοίκους Μεσοχωρίου, 5 κατοίκους Δαμασίου.
Είχε ήδη βραδιάσει και ένα ολόγιομο φεγγάρι φώτιζε τους συμπατριώτες μας όταν ήρθε η διαταγή για την εκτέλεση από τον εγκληματία πολέμου αιμοβόρο φασίστα διοικητή της μεραρχίας Πινορέλο αντιστράτηγο Μπενέλι. Τον παπα Δημήτρη, που ως την τελευταία στιγμή παρέμεινε θαρραλέος εμψυχώνοντας το ποίμνιο του, τον εκτέλεσαν με ξεχωριστό τρόπο. Του κάψανε πρώτα τα γένια και αποκαλώντας τον «Ρήγκα Φεραίο - Ρήγκα Φεραίο», αφού διασκέδασαν με το μαρτύριο του, τον αποτελείωσαν στη συνέχεια.
Χωρισμένοι σε επτάδες, οι ηρωικοί συμπατριώτες μας άρχισαν να εκτελούνται και να βάφουν με το αίμα τους το χώμα του Καυκακιού, ποτίζοντας έτσι το δέντρο της Λευτεριάς και γράφοντας μια καινούρια σελίδα δόξας και τιμής στην Ιστορία της Πατρίδας μας.
Μέσα σ' αυτή τη συμφορά 6 μόνο είχαν την τύχη να σωθούν, κάτω από το σωρό των πτωμάτων, ζώντας έτσι όλη τη φρίκη των άλλων εκτελέσεων, των βογκητών και των επιθανάτιων ρόγχων των άλλων εκτελεσθέντων. Οι θρασύδειλοι Ιταλοί φασίστες, παραβιάζοντας κάθε έννοια Διεθνούς Δικαίου και χωρίς ίχνος εθνικής αξιοπρέπειας και συνέπειας στη στρατιωτική τους αποστολή, στράφηκαν στη δολοφονία αθώου άμαχου πληθυσμού, αντί να καταδιώξουν τους αντάρτες που τους επιτέθηκαν.
Σε αντίθεση μ' αυτούς, η θυσία των συμπατριωτών μας έδωσε την αφορμή για να αναδείξει την ηρωική του μορφή και το γιγάντιο ανάστημά του ο εξαίρετος Έλληνας αξιωματικός Νικόλαος Μπάμπαλης, μοίραρχος, διοικητής της Υποδιεύθυνσης Χωροφυλακής Ελασσόνας διαμαρτυρήθηκε έντονα στους κατακτητές και λόγω της στάσης του αυτής συνελήφθη, φυλακίστηκε, καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά γλίτωσε την εκτέλεση και στάλθηκε όμηρος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Ιταλία, από όπου επέστρεψε μετά την απελευθέρωση. Οι επίσημες αναφορές, κατά κοινή αναγνώριση, ήταν και είναι και τέτοιες θα παραμείνουν στους αιώνες, δυο παλικαρίσια χαστούκια στα μούτρα των Ιταλών κατακτητών. Επίσης, αποτέλεσαν τα ιστορικά και αδιάσειστα ντοκουμέντα πάνω στα οποία στηρίχτηκε η αναγνώριση του Δομένικου ως Μαρτυρικής Κοινότητας από το επίσημο ελληνικό κράτος με το υπ αριθμόν 399/7-12-1998 Προεδρικό Διάταγμα.
ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ ΠΡΩΤΗ Τηλεγράφημα Ελασσόνα 19/2/1943
Προς Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, Υπουργείο Εσωτερικών, Αρχηγείο Χωροφυλακής
Αριθμός 16/41/19α/19/2/43
Από παρελθούσης Τρίτης κωμόπολις Δομενίκου δεν υπάρχει. Στρατός κατοχής με επικεφαλής αξιωματικούς, εξ αφορμής μιας επιθέσεως, ενεργηθείσης κατ αυτού υπό 50δος ενόπλων ανταρτών και ενισχυθείς εκ Λαρίσης, Τυρνάβου και Ελάσσονος με στρατόν και αεροπορίαν, δεν επεδόθη εις δίωξιν των ανταρτών, αλλά μετά λύσσης επεδόθη εις εύκολον ηρωισμόν, δηλαδή σύλληψιν και φόνον αθώων, διαρπαγήν και πυρπόλησιν οικιών. Εκτός των συλληφθέντων εντός κωμοπόλεως, συνέλαβον εν υπαίθρω και πάντα ασχολούμενον εις γεωργικός εργασίας και τους εφόνευσαν. Μέχρι στιγμής αριθμός εκτελεσθέντων υπερβαίνει 150, χωρίον Μυλόγουστα 15, Αμούρι 5. Πυρποληθείσαι οικίαι 200. Δομένικον θρήνοι, οδυρμοί και κραυγαί απελπισίας ακούγονται και συγκινητικαί σκηναί εκτυλίσσονται. Απορφανισθείσαι οικογένειαι στερούνται τροφής, στέγης και παντός χρειώδους.
Διοικητής Υποδιευθύνσεως Ελάσσονος Νικ. Μπάμπαλης, Μοίραρχος
ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ ΛΕΥΤΕΡΗ
Αριθ. 16/41/19β Ελασσών 19/2/43
Προς το Ιταλικόν Φρονραρχείον Ελάσσονος. Ελασσόνα
Διαμαρτύρομαι με όλιν την δύναμιν της ψυχής μου ως αξιωματικός και ως άνθρωπος διά τα αποτρόπαια εγκλήματα τα οποία την παρελθούσαν Τρίτην δεκάτη έκτην τρέχοντος μηνός διέπραξεν εις Δομένικον ο στρατός σας, έχων δυστυχώς αξιωματικούς επικεφαλής, διά θανατώσεως 150 αθώων και αόπλων πολιτών Δομενίκου, απορχρανίσας ισαρίθμους οικογενείας και ρίψας εις την δυστυχίαν και θλίψιν αρκετάς εκατοντάδας αθώων γυναικόπαιδων και πυρπολήσας υπερδιακοσίας οικίας μετά των υπαρχόντων των και αφού προηγουμένως οι αξιωματικοί και στρατιώται σας αφήρεσαν ό,τι πολύτιμον αντικείμενον εν- ρον.
Εναντίον του στρατού σας επετέθησαν ένοπλοι και πιθανόν να εφόνευσαν στρατιώτας σας. Ενισχυθείς όμως ο στρατός σας από τον Τύρναβον και την Αάρισα από ξηράς και αέρος, και καταστάς ασυγκρίτως ισχυρότερος, είχε υποχρέωση να επιδοθεί εις την καταδίωξην των ενόπλων εκείνων και όχι να στραφεί εναντίον αθώων ανθρώπων οι οποίοι πεισθέντες εις τας επισήμους υποσχέσεις σας ότι ως, οσάκις μεταβαίνωσιν Ιταλοί στρατιώται, να παραμένωσιν εις τα χωρία των μη διατρέχοντες κανένα κίνδυνον και βασιζόμενοι εις την αθωότητά των παρέμειναν εκεί διά να εύρωσιν οικτρότατον θάνατον και να εγκαταλείψωσιν εις την θλίψιν και απόγνωσιν συζύγους και παιδιά. Δεν σας είναι βεβαίως άγνωστον ότι τον άμαχον πλυθυσμόν προστατεύουν διεθνείς νόμοι και συνθήκαι, τας οποίας ούτε ετηρήσατε, ούτε εσεβάσθητε, εν αντιθέσει προς ημάς, οι οποίοι κατά τον μεταξύ μας πόλεμο εν Αλβανία ετηρήσαμεν. Εν τούτοις ισχυρίζεσθε ότι είσθε το πλέον πεπολιτισμένον Κράτος της Ευρώπης και όμως παρόμοια κακουργήματα δεν τα διαπράττουν παρά μόνο βάρβαροι. Και άλλοτε στρατιώται σας και αξιωματικοί διέπραξαν εγκλήματα φονεύσαντες αθώους πολίτας και επιχειρήσατε να συγκαλύψετε τα εγκλήματα αυτά και δεν εδίστασαν οι αξιωματικοί σας να αποδώσουν τους χρόνους εις Έλληνας περιβληθέντας δήθεν στολάς Ιταλών και επιχείρησαν να με εκβιάσουν να υποβάλω αναφοράν αναιρούσαν προηγουμένην διά της οποίας κατήγγειλα τους γόνους αυτούς. Τώρα ποίαν δικαολογίαν θα προβάλητε; Ημείς στηριζόμενοι εις τα γεγονότα τον Δομενίκον θα πιστεύωμεν ακραδάντως ότι όλοι οι γόνοι των Ελλήνων είναι έργον σας.
Ο Διοικητής της Υποδιευθύνσεως Ελάσσονος Ν. Μπάμπαλης, Μοίραρχος.
Αρκετά χρόνια μετά, περίπου το 1965, στη θέση «Καυκάκι» στήθηκε Μνημείο Εκτελεσθέντων, έργο των κατοίκων του Δομένικου σε συνεργασία με το Γενικό Επιτελείο Στρατού, όπου είναι αναγραμμένα τα ονόματα των εκτελεσθέντων. Ύστατη τιμή για τους ήρωες νεκρούς μας υπήρξε η καθιέρωση της 16ης Φεβρουαρίου ως δημόσιας εορτής τοπικής σημασίας για το Δήμο Ποταμιάς, επονομαζόμενης «Καυκάκεια», με το υπ αριθμ. 190/2009 (ΦΕΚ 224/Α/18.11.2009) Προεδρικό Διάταγμα.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

Ο ΝΙΚΟΛΑΚΗ ΕΦΕΝΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ (21 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1913)

Ο Νικολάκη Εφέντης, του οποίου το πραγματικό όνομα, κατά πάσα πιθανότητα, ήταν Νικόλαος Μιζαντζιόγλου, ανήκε στους πολλούς ομογενείς μας αξιωματικούς του Τουρκικού Στρατού στα Ιωάννινα και υπηρετούσε ως Λοχαγός (κατ΄ άλλους ως Υπολοχαγός) του Μηχανικού, και ήταν συνεργάτης του Γκολτς Πασά κατά την κατασκευή των Οχυρών Μπιζανίου και μετά του ανετέθη η συντήρησή τους. Όταν περί τα τέλη Ιανουαρίου του 1913 ο Ελληνικός Στρατός αποφάσισε, ύστερα από πολλές δυσκολίες, πολλές αποτυχίες και πολλές θυσίες, να κάνει την οριστική γενική επίθεση για την πτώση του Μπιζανίου και την απελευθέρωση της πόλεως των Ιωαννίνων, είχε ένα μεγάλο πρόβλημα, σχετικά με τα μέχρι τότε απόρθητα οχυρά του Μπιζανίου και ειδικότερα του οχυρού «ΣΚΥΛΛΑ», διότι δεν είχαν καθόλου πληροφορίες περί αυτών.

Θα έπρεπε, λοιπόν, οι Μυστικές Ελληνικές Υπηρεσίες στα σκλαβωμένα Ιωάννινα να πληροφορηθούν την ακριβή θέση, την κατασκευή, την επάνδρωση και τον εξοπλισμό των οχυρών αυτών, για να μπορέσουν να σχεδιάσουν και να πετύχουν την κατάληψη της πόλεως των Ιωαννίνων.

Κατά την περίοδο εκείνη άμεσα υπεύθυνος των Μυστικών μας Υπηρεσιών, έναντι του Ελληνικού Στρατού ήταν ο Έλληνας υποπρόξενος στα Ιωάννινα Νικ. Χαντέλης, του οποίου η καταγωγή ήταν από τα Κάτω Πεδινά Ζαγορίου Ιωαννίνων. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού, οργανώθηκε μια ιδιαίτερα μυστική σύσκεψη στη Μητρόπολη των Ιωαννίνων, υπό του τότε Μητροπολίτη Γεβράσιου, στην οποία συμμετείχαν ο Νικόλαος Χαντέλης και ο Αθανάσιος Τσεκούρας.

Κατά την σύσκεψη αυτή αποφασίστηκε να εντοπισθεί, κατά τον πλέον μυστικό τρόπο, ο γνωστός ομογενής αξιωματικός του Τουρκικού Στρατού στα Ιωάννινα Νικολάκη Εφέντης, που ήταν ο αρμόδιος συντηρητής των οχυρών και επομένως γνώριζε αυτά πολύ καλά και με κάθε λεπτομέρεια..

Την αποστολή αυτή ανέλαβε ο Αθ. Τσεκούρας, ο οποίος αφού, με άκρα μυστικότητα, συναντήθηκε με αυτόν, του ζήτησε να συνδεθεί με τον Μητροπολίτη, το οποίο και πέτυχε. Θα πρέπει εδώ να επισημανθεί ότι από τα κορυφαία στελέχη, κατά την πολεμική εκείνη περίοδο, των Μυστικών μας Υπηρεσιών στα Ιωάννινα ήταν ο Ιωάννης Λάππας, το σπίτι του οποίου είχε μετατραπεί σε κέντρο κρυπτογραφικών εγκαταστάσεων του αγώνα.

Ο Μητροπολίτης ζήτησε από τον Νικολάκη Εφέντη, αφού του υπογράμμισε την ελληνική καταγωγή του και του επεσήμανε την σπουδαιότητα, την ιερότητα, και την κρισιμότητα του αγώνα, να του δώσει πλήρη αντίγραφα των σχεδίων των οχυρών του Μπιζανίου και ιδιαίτερα του ονομαζόμενου οχυρού «ΣΚΥΛΛΑ». Πράγματι ο Νικολάκη Εφέντης, υπακούοντας στη φωνή της πατρογονικής ελληνικής καταγωγής του πείστηκε και μέσα στο σπίτι του Ιωάννη Λάππα σχεδίασε κρυφά και επί δύο συνεχείς νύχτες τα οχυρά και τα παρέδωσε σ΄ αυτόν, ο οποίος στη συνέχεια, μέσω ενός χωρικού αγγελιοφόρου, τα έστειλε στο Ελληνικό Στρατηγείο στο Εμίν Αγά, και ακολούθησε την 21η Φεβρουαρίου η, ύστερα από 500 χρόνια σκλαβιά, απελευθέρωση της πόλεως των Ιωαννίνων. Αυτό φαίνεται από πολλά στοιχεία και αναφορές του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Με την υπ. αριθμ. 192 πολεμική έκθεση του ΓΕΣ αναφέρεται ως "ο ομογενής αξιωματικός". Η μεταβίβαση κάθε πληροφορίας γινόταν αποκλειστικά στο Ελληνικό Κομιτάτο Ιωαννίνων και διαβιβαζόταν στο Ελληνικό στρατηγείο. Η υπ. αριθμ. 877/31-12-1912 πληροφορία από τα Ιωάννινα αναφέρονται: Αριθμοί και είδη πυροβόλων ανά τοποθεσία, πληροφορεί ότι αν δεν υποχωρούσε ο στρατός το Μπιζάνι θα παρεδίδετο και μεταξύ άλλων συμβουλεύει η έφοδος δεν πρέπει να γίνει ημέρα αλλά "μετά δύο νυχθημερών βροχή οβίδων"...

Η υπ. αριθμ. 1100/12-1-1913 πληροφορία από το Ιωάννινα ενημερώνει ότι 100 στρατιώτες "νύκτωρ καταγίνονται δι' επισκευήν". Με την υπ. αριθμ. 1314/4-2-1913 πληροφορία από τα Ιωάννινα παραθέτει τον αριθμό των τηλεβόλων του Μπιζανίου με λεπτομερή περιγραφή βεληνεκούς, ταχυβολίας, δ/νση βολής κ.λπ. στοιχεία. Ο Β. Λάππας αφηγείται: "Ο Ν. Μιζαντζιόγλου επεσήμανε την αστοχία του Ελληνικού πυροβολικού και παρεκλήθηκε να στείλει ακριβείς θέσεις των πυροβολείων και ιδιαίτερα του πυροβολείου "Σκύλλα". Τα ανωτέρω επιβεβαιώνονται από την Πολεμική Έκθεση Νο 879/3-1-1913.
Όσα υπέδειξε ο Νικολάκης Εφέντης ήταν και ακριβή και αν κανείς διαβάσει την εξέλιξη της μάχης του Μπιζανίου θα παρατηρήσει ότι μετά δύο νυχθημερών βροχή οβίδων κατελήφθη αυτή η οχυρά θέση και στην συνέχεια απελευθερώθηκαν τα Ιωάννινα συνελληφθηκαν δε αιχμάλωτοι 30.000 Τούρκοι, 1.000 Τούρκοι αξιωματικοί και πλήθος εφοδίων. Η μεγάλη σημασία της ηρωικής αυτής πράξεως του Νικολάκη Εφέντη είναι ανυπολόγιστη και είναι άγνωστο εάν κατά την περίοδο εκείνη χωρίς αυτόν θα είχε επιτευχθεί η πτώση του Μπιζανίου, και η απελευθέρωση των Ιωαννίνων. Όμως, το τέλος του Νικολάκη Εφέντη και της οικογένειάς του ήταν τραγική, Όταν συνελήφθη, ως αιχμάλωτος, από το Ελληνικό Στρατό και τον παρουσίασαν στον Αρχιστράτηγο Διάδοχο, αυτός τον ρώτησε τι θα ήθελε ως αντάλλαγμα για την μεγάλη του προσφορά. 

Εκείνος του απάντησε απολύτως τίποτε, παρά μόνο να μείνει απολύτως μυστική η ηρωική του πράξη και δια της ανταλλαγής των αιχμαλώτων να επιστρέψει στη Σμύρνη, όπου ήταν η οικογένειά του.Δυστυχώς, όμως, λόγω κάποιου επιπόλαιου και αφελούς ενθουσιώδους δημοσιογράφου, που δημοσίευσε στην εφημερίδα του το γεγονός, το πληροφορήθηκαν οι Τούρκοι, και όταν αποβιβάστηκε, με τους άλλους ανταλλαγέντες αιχμαλώτους στην Σμύρνη κρατήθηκε αμέσως από τις τοπικές αρχές και, ύστερα από φρικτά βασανιστήρια, εκτελέστηκε.

 

Πηγές

http://mikrokellari.blogspot.com/

http://www.e-grammes.gr/

http://21february1913.blogspot.com/

http://www.istorikathemata.com/2012/02/21-1913.html

ΟΜΑΔΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΑΜΑΧΩΝ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ ΛΕΓΟΜΕΝΟΥ ΔΣΕ ΣΤΙΣ 10 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1947

Του Ιωάννη Μπουγά
 

Το συγκεκριμένο χωριό είναι στον νομό Πέλλας και πολύ κοντά στα Ελληνο-Γιουγκοσλαβικά σύνορα, και το 1947 κατοικείτο αποκλειστικά από Πόντιους πρόσφυγεςι. Στις 7 Φεβρουαρίου 1947 μιά σχετικά μικρή ομάδα ανταρτών επιχείρησε να μπεί στο χωριό για πλιάτσικο τροφών και στρατολογία, αλλά οι πολιτοφύλακες (Μ.Α.Υ.) του χωριού τους απέκρουσαν και τους έδιωξαν.
Στις 10 Φεβρουαρίου, δύο μεγάλα συγκροτήματα ανταρτών από τα βουνά Πάϊκο και Καϊμακτσαλάν επιτέθηκαν στην Κωνσταντία για να τιμωρήσουν τους κατοίκους. Εύκολα κατέβαλαν τους 80-100 πολιτοφύλακες και μπήκαν στο χωριό. Ακολούθησε άγριο πλιάτσικο, φωτιά σε 57 σπίτια, βασανιστήρια, κάποιοι βιασμοί, και σφαγή ενός αριθμού κατοίκων του χωριού. Η ιστοσελίδα του Δήμου της περιοχής αναφέρει ότι ο αριθμός των εκτελεσθέντων ήταν 34. Η Διοίκηση Ασφαλείας Κεντρικής Μακεδονίας σε αναφορά της στο υπουργείο στην Αθήνα, την 26ην Φεβρουρίου 1947, αναγράφει τα ονόματα 27 νεκρών αμάχων και 15 τραυματιών. Τις επόμενες ημέρες, το χωριό ερήμωσε. Οι κάτοικοί του έφυγαν στην Αριδαία και τη Θεσσαλονίκη.
Ενδιαφέρον έχει η λίστα με τα στοιχεία των 27 νεκρών, η οποία περιέχει:
- 7 γυναίκες ηλικίας μεταξύ 17 και 75 ετών (!)
-2 κορίτσια, το ένα μωρό 18 μηνών και το άλλο 10 ετών (!), και
-18 άνδρες μεταξύ 15 και 80 ετών (!). (Για τον 15ετή Στέργιο Δημ. Συρκόγλου, αναφέρει ότι εκτελέστηκε από τους αντάρτες με ΣΚΕΠΑΡΝΙ (!).

Την έκθεση την βρήκα στην: «ΜΗΝΙΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΙΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΣΠΟΥΔΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ», Απίλιος-Μάϊος 1976. (Το περιοδικό περιέχει και πολλές φωτογραφίες που πήρε ο Στρατός που έφθασε στο χωριό και κυνήγησε τους αντάρτες. Η μία εδώ είναι του Σάββα Κοτζαμάνη και της μικρής κορούλας του Ελένης που την στραγγάλισαν, και η άλλη του μικρού Στέργιου, και η άλλη από την ομαδική ταφή) .

Περισσότερα για την ιστορία του χωριού, και μιά σύντομη αναφορά στα γεγονότα του Φεβρουαρίου 1947, εδώ:
http://www.dimosalmopias.gov.gr/index.php…

ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

ΠΑΤΡΙΩΤΕΣ ΣΕ ΑΝΤΙΠΑΤΡΙΩΤΙΚΟ ΚΟΜΜΑ

Από τον Παναγιώτη Λιάκο 

Το ΚΚΕ προσπαθεί να καπηλευτεί την ηθική υπεραξία από τις φωτογραφίες των Ελλήνων πατριωτών που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, πολλοί εκ των οποίων ήταν κομμουνιστές, που κρατούνταν στις φυλακές της Ακροναυπλίας και μετήχθησαν στο στρατόπεδο κρατουμένων Χαϊδαρίου από όπου και κατέληξαν στην Καισαριανή για να εκτελεστούν. 

Την προσπάθεια καπηλείας ακυρώνουν πολλοί συγγραφείς που έζησαν τα γεγονότα ή απέκτησαν πρόσβαση στις πηγές και μίλησαν με πρωταγωνιστές. Ενας εξ αυτών ο Αγις Στίνας (1900-1987) [πραγματικό όνομα Σπύρος Πρίφτης (βλ. κεντρική φωτό)]. Οπως αναφέρθηκε και στη χθεσινή στήλη, ο Στίνας πριν από την Κατοχή ήταν σημαίνον στέλεχος του ΚΚΕ.

Επειτα διέρρηξε τις σχέσεις του με το κόμμα κι έγινε τροτσκιστής. Για την κατάληξη των κομμουνιστών της Ακροναυπλίας στα νύχια των Γερμανών ρίχνει το φταίξιμο στο ΚΚΕ. Αξίζει να σημειωθεί ότι όσα γράφει στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του με τίτλο «Αναμνήσεις» δεν του τα είπαν. Τα έζησε. Ηταν κι αυτός κρατούμενος στην Ακροναυπλία.

Το περιστατικό που αφηγείται (τόμος Β’, σελ. 23-24, εκδόσεις Βέργος) λαμβάνει χώρα τον Απρίλιο του 1941 και δείχνει πως το ΚΚΕ στους πλανημένους, φυλακισμένους οπαδούς του παρουσίαζε Βούλγαρους εθνικιστές σαν… κομμουνιστές! Οι «σλαβομακεδόνες» (βλ. Βούλγαροι) εθνικιστές που συνεργάζονταν με το ΚΚΕ (με απώτερο στόχο να πάρουν τη Μακεδονία μας) απελευθερώθηκαν από τους Γερμανούς.

Μεσολάβησε γαρ και η βουλγαρική πρεσβεία γι’ αυτό. Φυσιολογική εξέλιξη. Η Βουλγαρία είχε προσχωρήσει στον Αξονα. Οι Ελληνες κομμουνιστές, που πίστευαν τα ψέματα που τους έλεγε το κόμμα τους, περίμεναν κι αυτοί να ελευθερωθούν και τελικά τουφεκίστηκαν.

Διαβάστε προσεκτικά το απόσπασμα που ακολουθεί: «Ἡ μάζα τῶν σταλινικῶν κρατουμένων γιὰ λίγες μέρες φαινόταν δυσαρεστημένη καὶ ἀγανακτισμένη ἐναντίον τῶν ἀρχηγῶν της, ποὺ ἦταν τόσο φανερὸ ὅτι αὐτοὶ ἦταν ὑπεύθυνοι γιὰ τὴν παράδοσή τους στοὺς γερμανούς. ᾿Αλλὰ μόνον γιὰ λίγες μέρες. Γρήγορα ἡ ἡγεσία τους τοὺς ἔπεισε ὅτι οἱ γερμανοὶ ὁπωσδήποτε θὰ τοὺς ἄφηναν ἐλεύθερους. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι αὐτοὶ τὸ πιστεύανε.

Στὶς ἀρχὲς τοῦ Μάη, δηλαδὴ λίγες μέρες μετὰ τὴν παράδοσή μας στοὺς γερμανούς, δύο γερμανοὶ ἀξιωματικοὶ καὶ ἕνας ἀξιωματούχος τῆς Βουλγαρικῆς Πρεσβείας μπαίνουν στὸ Στρατόπεδο μὲ ἕναν ὀνομαστικό κατάλογο 27 “σλαυομακεδόνων” καὶ τοὺς ἀφήνουν ἐλεύθερους. Ἐμεῖς καὶ ὅλοι οἱ κρατούμενοι αὐτοὺς τοὺς 27 τοὺς ξέραμε γιὰ κομμουνιστές. Τώρα αὐτοὶ ποὺ καταρτήσανε τὸν κατάλογο, δηλαδὴ ἡ Βουλγαρική Πρεσβεία ἢ πιὸ σωστὰ ἡ Βουλγαρική ᾿Ασφάλεια, βεβαιώνουν τοὺς γερμανοὺς ὅτι δὲν πρόκειται γιὰ κομμουνιστές, ἀλλὰ γιὰ σλαυομακεδόνες ἐθνικιστές. Καὶ μ᾿ αὐτὴ τὴν βεβαίωση καὶ τὴν ἐγγύηση τῆς Βουλγαρικής Πρεσβείας οἱ γερμανοὶ τοὺς ἀφήνουν ἐλεύθερους.

Ἡ σταλινικὴ ἡγεσία ὄχι μόνον δὲν αἰσθάνθηκε τὴν ἀνάγκη νὰ δώσει μία πολιτικὴ ἐξήγηση γι᾿ αὐτὸ τὸ ἀρκετὰ περίεργο γεγονός, ἀλλὰ ἀντίθετα τὸ χαιρέτισε καὶ τὸ πρόβαλε στὴ μάζα τῶν κρατουμένων σὰν ἀπόδειξη τῶν καλῶν προθέσεων τῶν γερμανῶν ἀπέναντί τους. Ήταν πλέον βέβαιοι γιὰ τὴν ἀπόλυσή τους καὶ εἶχαν ἀρχίσει νὰ προετοιμάζονται. Κι ἀκόμα γίνονταν κάθε μέρα ὅλο καὶ περισσότερο ἐπιθετικοὶ καὶ προκλητικοὶ ἐναντίον μας. Ἐμᾶς δὲν ἐπρόκειτο νὰ μᾶς ἀφήσουν ἐλεύθερους οἱ χιτλερικοὶ φίλοι τους καὶ σύμμαχοί τους.

Ἐμεῖς ὅλοι προοριζόμαστε γιὰ τὸ ἐκτελεστικὸ ἀπόσπασμα. Συμπεριφέρονταν καὶ μιλοῦσαν σὰν νὰ ἦταν αὐτοὶ πλέον κύριοι ἢ συγκύριοι μὲ τοὺς γερμανοὺς τῆς κατάστασης. Αὐτοὶ ποὺ διαβάζουν αὐτὲς τὶς γραμμές πρέπει νὰ πιστέψουν ὅτι δὲν ὑπάρχει καμία ὑπερβολὴ σ᾽ αὐτά». Εν κατακλείδι: Σαφέστατα υπάρχουν πατριώτες, ήρωες και παλικάρια στο ΚΚΕ. Το κόμμα δεν είναι πατριωτικό.

https://www.dimokratia.gr/parapolitika/659659/patriotes-se-antipatriotiko-komma/

Ο ΣΠΥΡΟΣ ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ ΚΗΡΥΤΤΕΙ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΧΙΜΑΡΑ ΣΤΙΣ 9 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1914

«Αν δεν έχομεν όπλα, θα έχωµεν τσεκούρια, δόντια και νύχια. Εγώ πάντως μοναχός µε τους Χειμαρραίους θα πολεμήσω και θα νικήσω!»

Τα φλογερά λόγια του Σπυρομήλιου στη σύσκεψη των αρχηγών και ο ζωτικός ρόλος του στον ξεσηκωμό των απανταχού Ελλήνων.

Η Αυτόνομη Βόρειος Ήπειρος - Πρώτη φάση του αγώνα

Οι Βορειοηπειρώτες από καιρό διαισθάνονταν, μαθαίνοντας και τις διεθνείς εξελίξεις ότι οι «Μεγάλοι» της εποχής τους επιφύλασσαν δυσάρεστες εκπλήξεις. Η «Μητέρα Ελλάδα» ήταν φανερό, δεν μπορούσε να βοηθήσει. Αυτό, το οποίο έμενε ήταν να πάρουν την τύχη τους στα χέρια τους. Να πολεμήσουν δηλαδή, ουσιαστικά εναντίον όλων. Άρχισαν λοιπόν να σχηματίζονται στρατιωτικά τμήματα, οι λεγόμενοι «Ιεροί Λόχοι» και να οργανώνονται οι υπηρεσίες επιμελητείας. Τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα, αφού ούτε και το ελληνικό κράτος θα μπορούσε να προσφέρει επισήμως βοήθεια. Πολλοί ήταν εκείνοι, και όχι άδικα ίσως, οι οποίοι συνέστηναν υπομονή και αυτοσυγκράτηση, μήπως και έλθουν καλύτερες ημέρες. Μεταξύ αυτών και ο μετέπειτα πολιτικός ηγέτης της Αυτόνομης Βορείου Ηπείρου Γεώργιος Ζωγράφος.

Όμως όπως είπε και ο Σπυρομήλιος σε σύσκεψη των παραγόντων της μαρτυρικής περιοχής:

«Πρέπει να ξέρετε αδελφοί ότι η λογική δεν συμβαδίζει µε τας επαναστάσεις. Εάν έπαιρναν έτσι τα πράγματα και οι Πατέρες µας, ουδέποτε θα έπαιρναν τα άρματα, ούτε και το 1821 ακόμα για να κτυπήσουν τους Τούρκους. Το ίδιο και ο Κουντουριώτης. Εάν συζητούσε µε τον εαυτό του τα υπέρ και τα κατά και μετρούσε πόσα είναι τα καράβια του και πόσα των Τούρκων στα Στενά, δεν θα είχαμε τον θρίαμβο της 'Έλλης.

Λέτε και ίσως να έχετε δίκιο, ότι τα όπλα που διαθέτομεν δεν είναι αρκετά. Μη ξεχνάτε όμως πως κοντά µας είναι αι αποθήκαι του Ελληνικού Στρατού, θα πάμε να τα πάρωμεν. Εάν µας κτυπήσουν, θα δεχθούμε και το αδελφικό βόλι, µια φορά θα τα πάρωμεν.

Κατόπιν λέτε πως χρειάζεται επιμελητεία, να όλος ο κάμπος είναι δικός µας και από αυτόν μπορούμε να έχωμεν ότι θέλοµεν, άλλωστε τα βουνά είναι γεμάτα κοπάδια. Θα φθάσουν να µας θρέψουν κι αν πάλι δεν µας φθάσουν, ας θυμηθούμε τους προγόνους µας στο Μεσολόγγι, που τρώγανε γάτες και ποντικούς.

Δεν χωρεί αδέλφια δισταγμός και να ζήσωμεν θα μπορέσουμεν και να πολεµήσωµεν θα κατωρθώσωµεν, ακόμη και στην περίπτωση που δεν έχομεν πολλά όπλα, θα έχωµεν τσεκούρια, δόντια και νύχια. Εγώ πάντως μοναχός µε τους Χειμαρραίους θα πολεμήσω και θα νικήσω».

Τα λόγια του φλογερού Έλληνα συνεπήραν και τους υπόλοιπους. Έτσι στις 17 Φεβρουαρίου 1914 ανακηρύχθηκε η Αυτόνομη Βορειοηπειρωτική Πολιτεία.

Από τις 9 Φεβρουαρίου πάντως, ο Σπυρομήλιος, επιστρέφοντας στην Χιµάρα είχε υψώσει την Σημαία της Ανεξαρτησίας. Οι ξένοι δημοσιογράφοι, οι οποίοι ευρίσκονταν στην περιοχή δεν επίστευαν στα µάτια τους. Όλη την Βόρειο Ήπειρο συνέπαιρνε ένας ιερός ενθουσιασμός. Όλοι οι άνδρες, που μπορούσαν να κρατήσουν όπλο θα έτασσαν τους εαυτούς τους στην διάθεση της πατρίδας, αλλά και οι γυναίκες δεν θα έμεναν πίσω. Ο σκοπός ήταν ιερός και η προσπάθεια τιτάνια. Κανείς δεν περίσσευε. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν τον ενθουσιασμό στην ελεύθερη Ελλάδα. Ενθουσιασμός, που πολύ γλαφυρά αποτυπώνεται στο συγκλονιστικό ποίημα του Κωστή Παλαμά «Χειμάρρα - Οι Λύκοι».
Πηγή: Himara.gr | Ειδήσεις απ' την Βόρειο Ήπειρο

HIMARA

Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΝΩΝ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΣΤΙΣ 14 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1897 - 500 ΚΡΗΤΙΚΟΙ «ΠΕΛΕΚΗΣΑΝ» 20.000 ΤΟΥΡΚΟΥΣ

Οι Αρχάνες υπήρξαν το σημαντικότερο επαναστατικό κέντρο της Ανατολικής Κρήτης κατά την Επανάσταση του 1897 υπήρξε η κωμόπολη των Αρχανών. Οι Αρχάνες ήταν το μέρος εκείνο, όπου οργανώθηκε από τον Φεβρουάριο του 1897 η «επί της Αμύνης Επιτροπή των Αρχανών», η οποία ανέλαβε το βάρος του συντονισμού των πολεμικών επιχειρήσεων στην ευρύτερη περιοχή και στην Ανατολική Κρήτη και αντιμετώπισε με αξιοθαύμαστη γενναιότητα τις λυσσώδεις επιθέσεις των Τουρκοκρητικών και του τακτικού Τουρκικού Στράτου. Η γεωλογική θέση της ιστορικής κωμόπολης αποτέλεσε φυσικό οχυρό και έγινε επίκεντρο αγωνιστών της ευρύτερης περιοχής. 

Οι Μεγάλες Δυνάμεις προγραμματίζουν να προβούν σε διεθνή κατοχή της Κρήτης. Η Ελληνική Κυβέρνηση στέλνει 1.500 άνδρες για να κηρύξει την Ένωση.  Διεξάγονται μεγάλες μάχες σε όλη τη Κρήτη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απαγορεύουν στους επαναστάτες να πλησιάσουν περισσότερο από 6 χιλιόμετρα από τα Χανιά Ήδη στην ευρύτερη περιοχή είχαν συγκεντρωθεί πάνω από 2000 άτακτοι Οθωμανοί, πυροβολικό και  στρατός. Οι Τούρκοι είχαν σαν ορμητήρια τους όλα τα γύρω χωριά από τον Γιούχτα . Τα γυναικόπαιδα που είχαν συγκεντρωθεί στις Αρχάνες ήταν περίπου 6000 ψυχές.Οι οπλοφόροι Αρχανιώτες δεν ξεπερνούσαν τους 500 και ο οπλισμός τους ήταν μάλλον πρόχειρος. Είχαν καταφέρει όμως μ αυτές τις μη ιδανικές συνθήκες να κρατήσουν μακριά τους Τούρκους που αριθμούσαν πάνω από 20.000. Εκείνοι  είχαν εκπαιδευτεί κατάλληλα γιατί γνώριζαν πως τούτο το μέρος ήταν πολύ ισχυρό και πως θα τους δημιουργούσε αρκετά θέματα. 

O Γεώργιος Καπετανάκης 

Η επιτροπή Αμύνης που δημιούργησαν ήταν: Πρόεδρος ο Γεώργιος Καπετανάκης, Μέλη ο Μ. Καλοχριστιανάκης, ο Χ.Γ.Λυδάκης,ο Ιωαν. Καλπαδάκης,ο Χ. Χαιρέτης,ο Ζ.Κανάκης,ο Μιχ. Ψαλτάκης, ο Δ.Ψαραδάκης,Ο Χ.Ν. Λυδάκης,ο Μιχ. Καλυβιανάκηςπου έγινε και Πρόεδρος της ίδιας επιτροπής λίγο αργότερα, ο Ι.Ψαραδάκης και ο Χριστ. Κυριακάκης. Επίσης ο Εμμ. Αρνογιαννάκης,ο Δ.Ευτυχής,και σαν Γενικός Γραμματέας ήταν ο Γ.Ανδρουλάκης. Είχαν εγκαταστήσει φρουρά στην κορυφή του Γιούχτα και παρατηρούσαν τις κινήσεις των Τούρκων. Το χαρακτηριστικό σύνθημα συναγερμού για οποιαδήποτε ε κίνησή τους ήταν τρεις βολές πυροβόλου . 

Ο Μιχαήλ Καλυβιανάκης 

Στο βιβλίο του κ. Νίκου Χριστινίδη « Οι Αρχάνες στην Επανάσταση του 1897 – 98 » Αναφέρεται το εξής γεγονός από την πρώτη εκείνη μάχη των Αρχανιωτών . «…Το πρωί της 3ης Φεβρουαρίου, οι Φρουροί ειδοποίησαν, ότι πλήθος τούρκων ενόπλων ενεμφανίσθησαν  στα « Σπήλια » και κατευθύνονταν προς τις Αρχάνες μοιρασμένοι σε ομάδες. Η είδηση δημιούργησε σύγχυση και πανικό. Η ψυχραιμία όμως του Γεωργίου Καπετανάκη  και η σύνεση του υπέροχου αρχηγού του Μονοφατσίου Ιωάννου Αϊνικολιώτου, διέλυσε τους φόβους. Γρήγορα οι δύο αρχηγοί συγκέντρωσαν  700 οπλοφόρους χριστιανούς και τους σκόρπισαν στα υψώματα « Φουρνί », «Τζε», «Μάζα» και « Πετροκέφαλο» και περίμεναν την επίθεση. Ο εχθρός δεν άργησε να φανεί . Η μάχη άρχισε σκληρή και επί οκτώ ώρες με ηρωισμό και από τα δύο μέρη. Ο ιερομόναχος του Επανωσήφη Μισαήλ φονεύεται και η κεφαλή του αποκομμένη μεταφέρεται στο Ηράκλειο για χλευασμό. Σε λίγο τραυματίζεται σοβαρά  και ο οπλαρχηγός του Μονοφατσίου Γιάννης Μαρής. Για μια στιγμή κλίνει με το μέρος του εχθρού. Αλλά την ώρα αυτή τη δύσκολη καταφθάνουν οι οπλαρχηγοί της Μεσαράς Ματθαίος Πρεκατσούνης και Νικόλαος Μαρής με πολλούς άνδρες και έτσι ο εχθρός υποχωρεί άτακτα στο Σκαλάνι, αφήνοντας 30 νεκρούς και 60 τραυματίες. Από τους Χριστιανούς σκοτώθηκαν εκτός από τον παραπάνω καλόγερο, οι Αρχανιώτες Νικ. Στραταριδάκης και ο Γ. Εμμ. Παχάκης. Τραυματίστηκαν άλλοι 7…» Οι μάχες συνεχίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους στις 21 του ίδιου μήνα και στις 15 Μαρτίου  με την πιο πολύνεκρη μάχη που έγινε τότε στην μικρή κωμόπολη που έκλεισε πάλι με νίκη των Χριστιανών.

πηγές Ιστορία της Κρήτης, Θεοχάρη Δετοράκη, Ηράκλειο 1990 

Οι Αρχάνες δια μέσου των Αιώνων, Νίκου Χριστινίδη- Μανώλη Μπουνάκη, 1970 

Οι Αρχάνες στην επανάσταση του 1897 – 98, Νίκου Χριστινίδη, 1997 

Το Ημερολογιο του Ταγματος των επιλεκτων Κρητων, Ηλια Βουτιεριδη ...

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Η ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΙΣ 10 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1947 ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ

Της Φωτεινής Τομαή-Κωνσταντοπούλου Ιστορικού, Προϊσταμένης της Υπηρεσίας Διπλωματικού & Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου των Εξωτερικών

Με τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη νίκη των Συμμάχων σε βάρος των δυνάμεων του άξονα, η μικρή Ελλάδα με τη μεγαλειώδη αντίσταση, που έκανε το πρόσωπο-σύμβολο της νίκης Winston Churchill ν’ αναφωνήσει τη μνημειώδη φράση «πολέμησαν ως ήρωες, πολέμησαν ως Έλληνες!», μετρούσε απώλειες παντός είδους: σε άμαχο πληθυσμό, σε νεκρούς στα μέτωπα, σε φυσικό πλούτο και εγκαταστάσεις κοινής ωφέλειας.

Μόνη ελπίδα από τη μοιρασιά της λείας του πολέμου δεν φαινόταν άλλη -όπως και έγινε- από την εκπλήρωση του αιώνιου πόθου των Δωδεκανησίων για την Ένωση των νήσων τους με τη Μητέρα Ελλάδα.

Η ιταλική ανακωχή του 1943, η παράδοση των νησιών από τους Γερμανούς στα συμμαχικά στρατεύματα στις 8 Μαΐου 1945, η απόφαση των νικητών του Πολέμου να αποδοθούν τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα, η αγγλική στρατιωτική κατοχή μέχρι την 31η Μαρτίου 1947 και η υπογραφή στις 10 Φεβρουαρίου 1947 στο Παρίσι της Συνθήκης Ειρήνης μεταξύ των Συμμάχων και συνασπισμένων δυνάμεων (μεταξύ αυτών και της Ελλάδας), και της Ιταλίας από την άλλη, αποτέλεσαν μία αλυσίδα γεγονότων που κατέληξαν στο αίσιο για τη Δωδεκάνησο τέρμα, της επανενσωμάτωσής τους στην Ελλάδα με το Ν.518/9.1.1948 που ψήφισε η Βουλή των Ελλήνων με συμβολική ημερομηνία έναρξης ισχύος την 28η Οκτωβρίου 1947. Και η 7η Μαρτίου ορίσθηκε πλέον ως ημέρα του πανηγυρικού εορτασμού της Ενσωμάτωσης.
Με το παράδοξο όνομα Δωδεκάνησος, αφού ουσιαστικά πρόκειται για σύμπλεγμα δεκατεσσάρων μεγάλων νησιών (αναφερόμαστε στη Ρόδο, την Αστυπάλαια, την Κάλυμνο, την Κάρπαθο, την Κάσο, την Κω, τη Λέρο, τη Νίσυρο, την Πάτμο, τη Σύμη, την Τήλο, τη Χάλκη, το Καστελόριζο και τους Λειψούς), καθώς και πολυάριθμες αραιοκατοικημένες ή ακατοίκητες νησίδες και βραχονησίδες στο νοτιοανατολικό Αιγαίο, με επιφάνεια 2.681 τ.χ. και πληθυσμό 163.476 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 1991.

Πίσω στην Ιστορία

Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν τα νησιά Σποράδες, καθώς φαίνονται άτακτα σπαρμένα κατά μήκος της μικρασιατικής ακτής, σε αντίθεση με τις Κυκλάδες, που μοιάζουν να σχηματίζουν κύκλο γύρω από το ιερό νησί της Δήλου. Η Δωδεκάνησος με την εξαιρετική της θέση στην ανατολική Μεσόγειο δεσπόζει στις θαλάσσιες οδούς ανάμεσα στην Ευρώπη, τον Εύξεινο Πόντο, τη Συρία και την Αίγυπτο. Το κλίμα της, το ωραιότερο της Μεσογείου και τις φυσικές τους καλλονές ύμνησαν Έλληνες και Λατίνοι συγγραφείς και ποιητές. Οι αρχές της δωδεκανησιακής ιστορίας χάνονται μέσα στο ημίφως της προϊστορίας και της μυθολογίας. Οι αρχαίοι μύθοι θέλουν τη Ρόδο να αναδύεται από τους βυθούς του Αιγαίου για να γίνει δώρο στον Απόλλωνα. Πρώιμοι κάτοικοι της Ρόδου και των άλλων νησιών αναφέρονται οι μυθικοί Τελχίνες, οι Κάρες, οι Φοίνικες, οι Αχαιοί, και άλλοι κατά τη νεολιθική, μινωική και μυκηναϊκή περίοδο. Ο Όμηρος αναφέρει τη συμμετοχή των νησιών στην πανελλήνια τρωική εκστρατεία. Η άλωση της Τροίας, πλήττοντας το εμπόριο και τις πειρατικές κινήσεις των Λυκίων, έδωσε τη θαλασσοκρατορία στη Ρόδο. Αργότερα Δωριείς άποικοι εγκαθίστανται στα νησιά και επιβάλλουν τη γλώσσα τους. Η θαλασσοκρατορία των Ροδίων συντελεί στην αύξηση και ευημερία του πληθυσμού και την ίδρυση ανθηρότατων αποικιών στη δυτική Μεσόγειο. Το πλήθος των αρχαιολογικών ευρημάτων αυτής της εποχής στα νησιά, μαρτυρούν την οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της νησιωτικής περιοχής, που αποτέλεσε (ιδιαίτερα η Ρόδος) μεγάλο εμπορικό και ναυτικό κέντρο και εστία ελληνικού πολιτισμού. Λίγο πριν από τους περσικούς πολέμους τα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου κατελήφθησαν από τους Πέρσες. Μετά τη νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα ο αθηναϊκός στόλος ελευθέρωσε όλα τα νησιά, που έγιναν στη συνέχεια μέλη της Α’ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Γύρω στα 480 π.Χ. η Κάμειρος, η Ιαλυσός και η Λίνδος της Ρόδου, η Κως και μικρασιατικές δωρικές πόλεις της Κνίδου και της Αλικαρνασσού σχημάτισαν πολιτική ομοσπονδία, τη Δωρική Εξάπολη.

Το 480 π.Χ. οι τρεις παλιές πόλεις της νήσου, η Λίνδος, η Ιαλυσός και η Κάμιρος συνενώθηκαν σε ένα νέο συνοικισμό που από τότε αποτελεί το ένδοξο άστυ της Ρόδου. Η πόλη, κτισμένη αμφιθεατρικά γύρω από τα πέντε λιμάνια της, δίκαια ονομάσθηκε, για την λαμπρότητα των κτηρίων και των μνημείων της, πόλη του Θεού Ήλιου. Στα Ελληνιστικά χρόνια η Ρόδος βρίσκεται στον Κολοφώνα της ακμής της. Οι Ρόδιοι, με την προσφιλή τους πολιτική της ουδετερότητας στη διαμάχη μεταξύ των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, προκαλούν την οργή του ισχυρού Αντιγόνου και ο γιος του, ο περίφημος Δημήτριος ο Πολιορκητής, πολιορκεί τη Ρόδο το 305-304 π. Χ. χωρίς να πετύχει την κατάληψη της. Σε ανάμνηση της ηρωικής τους άμυνας οι Ρόδιοι έστησαν τον περίφημο Κολοσσό, τεράστιο άγαλμα του θεού Ήλιου και ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, που έπεσε στον καταστρεπτικό για τη Ρόδο και τα γύρω νησιά σεισμό του 227 π.Χ. Όταν η Ρώμη υπέταξε τις ελληνικές χώρες, κυριάρχησε και στα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου εκτός από τη Ρόδο. Και παρά τη Συμμαχία ανάμεσα στη Ρόδο και στη Ρώμη, διάφοροι Ρωμαίοι στρατηγοί, κατά καιρούς, την παραβίασαν και λεηλάτησαν τα πλούτη της Ρόδου. Ο Μάρκος Αντώνιος αποκατέστησε την ελευθερία της Ρόδου που απέκτησε και πάλι την παλιά της ακμή και έγινε ξανά κέντρο των επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών. Η Δωδεκάνησος κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Από την Ρόδο κατάγονται ο Κλεόβουλος, ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας, οι ποιητές Πείσανδρος, Τιμοκρέων, Απολλώνιος, Ανταγόρας, οι γραμματικοί Καλλίξενος, Ευαγόρας, Τιμαχίδας, οι ιστορικοί Διονύσιος, Ζήνων, οι φιλόσοφοι Παναίτιος, Εκάτων, Ανδρόνικος, οι γεωγράφοι Εύδοξος και Τιμοσθένης και άλλοι πολλοί. Παράλληλα, διάσημοι πνευματικοί άνθρωποι του αρχαίου κόσμου, φιλόσοφοι, φιλόλογοι, ρήτορες,αστρονόμοι δίδαξαν στις ξακουστές σχολές της Ρόδου, ιδιαίτερα στη ρητορική σχολή που ίδρυσε ο εξόριστος στη Ρόδο Αθηναίος ρήτορας Αισχίνης και άκμασε στους ελληνιστικούς και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Η πόλη Κως, από τις ωραιότερες παράλιες πόλεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου, είναι η πατρίδα του πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη, του ποιητή Φιλητά, του κωμωδιογράφου Επίχαρμου και άλλων. Από τη Λέρο κατάγεται ο Φερεκύδης, ο πρώτος Έλληνας λογογράφος, και στην Τήλο γεννήθηκε η ποιήτρια Ήριννα, σύγχρονη της Σαπφούς, που οι στίχοι θεωρήθηκαν ισότιμοι με τους στίχους του Ομήρου. Εξ ίσου σημαντική υπήρξε και η ανάπτυξη των τεχνών. Από τους Ροδίους ξεχωρίζει ο Χάρης ο Λίνδιος, ο δημιουργός του Κολοσσού, και οι Πολύδωρος και Αθηνόδωρος, δημιουργοί του περίφημου συμπλέγματος του Λαοκόοντος. Η Ρόδος, τέλος, ανέδειξε ονομαστούς αθλητές ολυμπιονίκες, όπως ο Διαγόρας, οι γιοι του Δαμάγητος, Ακουσίλαος και Δωριεύς και οι εγγονοί του Ευκλής και Πεισίροδος. Οι Ρόδιοι, κατ’ εξοχήν ναυτικός λαός, κατάρτισαν ιδιαίτερο ναυτικό και εμπορικό δίκαιο, γνωστόως «Νόμος Ροδίων Ναυτικός», για τον οποίο ο αυτοκράτορας Αντωνίνος είπε: «Εγώ μεν του κόσμου κύριος, ο δε Ρόδιος νόμος της θαλάσσης». Στην αυγή του Χριστιανισμού Ήδη από τον Ιο μ.Χ. αιώνα ο Χριστιανισμός διαδίδεται στη Δωδεκάνησο. Στην Πάτμο ο εξόριστος Ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει την «Αποκάλυψη» του. Ο Απόστολος Παύλος περνώντας από την Κω και τη Λίνδο της Ρόδου διδάσκει τη νέα θρησκεία της αγάπης. Στα επόμενα χρόνια τα νησιά της Δωδεκανήσου αποτελούν τμήμα βυζαντινής αυτοκρατορίας και συμβάλλουν σημαντικά στην αύξηση της ναυτικής της δύναμης.

Οι Ενετοί

Τα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου εξ αιτίας της γεωγραφικής θέσης τους, στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, εκεί όπου συναντήθηκαν και συγκρούστηκαν λαοί και πολιτισμοί, δέχτηκαν τις καταστροφικές επιδρομές πρώτα των Περσών και στη συνέχεια των Αράβων, των Σελτζούκων Τούρκων και των Σταυροφόρων της Δύσης. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους (1204) η Ρόδος και τα γειτονικά της νησιά κυβερνώνται, ως ανεξάρτητη Ηγεμονία, από τον Έλληνα ευγενή Λέοντα Γαβαλά που έλαβε τον τίτλο του Καίσαρα και Αυθέντη των Κυκλάδων. Την Αστυπάλαια κυβέρνησε από το 1207 ο ενετικός οίκος των Κουερίνι. Βενετοί κατέλαβαν και την Πάτμο. Στα 1306 τα νησιά Κάρπαθος και Κάσος κατελήφθησαν από τον κρητικό ευπατρίδη Ανδρέα Κορνάρο, ενώ στα 1309 οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννου κατέλαβαν τη Ρόδο και λίγο αργότερα τα νησιά Χάλκη, Σύμη, Τήλο, Κω, Λέρο και Κάλυμνο. Οι Ιππότες ήταν χωρισμένοι σε εθνότητες που η κάθε μία μιλούσε τη δική της γλώσσα: Προβηγκίας, Ωβέρνης, Γαλλίας, Ιταλίας, Αραγώνας, Αγγλίας και Γερμανίας (αργότερα και της Καστίλλης). Κατά τη διάρκεια της κατοχής της Ρόδου από τους Ιππότες, υπάρχει άνθιση των γραμμάτων και των τεχνών, όπως σε όλες της μη τουρκοκρατούμενες ελληνικές περιοχές.

Οι Οθωμανοί

Κατά το έτος 1480 ο Σουλτάνος Μωάμεθ ο Πορθητής δοκίμασε να καταλάβει με το στόλο του τη Δωδεκάνησο. Οι Ιππότες, με τη βοήθεια του ομόθρησκου ελληνικού πληθυσμού, κατόρθωσαν να αποκρούσουν τους Τούρκους. Όμως, το 1522 ο Σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Α’ ο Μεγαλοπρεπής πολιόρκησε και πάλι τη Ρόδο, που παραδόθηκε μετά από ηρωική αντίσταση, την 1η Ιανουαρίου 1523, ενώ την τύχη της είχε μετά από ένα χρόνο και η Κως. Από δε το 1537 όλα τα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου αποτελούν πλέον τμήμα της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Στον Αγώνα της Εθνικής Παλιγγενεσίας το 1821, η Δωδεκάνησος βρέθηκε αλληλέγγυα στο μαχόμενο Έθνος. Η Κως υπέστη τις σφαγές των Οθωμανών, ενώ η Κάσος που με τον στόλο της πρόσφερε σημαντικότατες υπηρεσίες στον Αγώνα, καταστράφηκε ολοσχερώς μετά από ηρωική άμυνα, τον Μάιο του 1824. Τα περισσότερα από τα προνομιούχα νησιά, αρχικά τμήμα του πρώτου ελληνικού κράτους, με κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια, ξαναδόθηκαν στην Τουρκία με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, με το οποίο ιδρύθηκε το νεοελληνικό κράτος. Την άνοιξη του 1912 η Ιταλία, που πολεμούσε με την Τουρκία για την Κυρηναϊκή, κατέλαβε τα νησιά για να πιέσει τους Τούρκους να υποχωρήσουν, δημιουργώντας στον ελληνικό πληθυσμό των νησιών την ψευδαίσθηση της επικείμενης απελευθέρωσης του, με υποσχέσεις για Αυτονομία και Αυτοδιοίκηση.

Η Ιταλοκρατία

Με την κήρυξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, τον Οκτώβρη του 1912, η Ιταλία, υπαναχώρησε από την αρχική της θέση και υπέγραψε Συνθήκη Ειρήνης με την Τουρκία, σύμφωνα με την οποία η Ιταλία θα έπαιρνε τη Λιβύη και η Τουρκία θα επανακτούσε τη Δωδεκάνησο. Η Ιταλία, όμως,εξακολούθησε να παραμένει στα νησιά με πρόσχημα την πλήρη εφαρμογή από την Τουρκία των όρων της Συνθήκης. Με τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ελλάδα ζήτησε επίσημα τη Δωδεκάνησο από την Ιταλία, επικαλούμενη λόγους εθνικοϊστορικούς. Η Ιταλία, εκμεταλλευόμενη τη Μικρασιατική Καταστροφή, πέτυχε την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης στις 24.7.1923, με την οποία η Τουρκία παραιτήθηκε επισήμως των δικαιωμάτων της στη Δωδεκάνησο που έγινε πλέον ιταλική κτήση με ειδική νομοθετική αυτονομία. Τα Δωδεκάνησα ονομάστηκαν «Ιταλικά νησιά του Αιγαίου» και υπέστησαν τη σκληρότερη ίσως πολιτική που επέβαλε ποτέ η Ιταλία σε κυριαρχούμενη από αυτή ξένη κτήση. Με μία σειρά αλλεπάλληλων διαταγμάτων, τη δήμευση περιουσιών, την ίδρυση Καθολικής Αρχιεπισκοπής, τον έλεγχο της εκπαίδευσης, την επιβολή της ιταλικής ιθαγένειας καθώς και μία σειρά κατασταλτικών μέτρων που οδήγησαν ακόμα και σε αιματηρές συγκρούσεις με τον δωδεκανησιακό λαό, τόσο ο πρώτος όσο και ο δεύτερος Ιταλός κυβερνήτης, ο Mario Lago και ο Duce De Vecchi αντίστοιχα που τον διαδέχθηκε το 1936, κυβέρνησαν με στρατιωτικό νόμο και ιδιαίτερα σκληρά μέτρα. Σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε ότι, κατά την περίοδο που κατείχαν τη Δωδεκάνησο, οι Ιταλοί εργάστηκαν μεθοδικά για τον αφελληνισμό του ντόπιου πληθυσμού με την ιταλοποίηση της Παιδείας, έπληξαν την Ορθόδοξη Εκκλησία, χτύπησαν τη γεωργία, εμπόδισαν την ανάπτυξη της αλιείας, δεν βοήθησαν την ανάπτυξη βιομηχανίας, ούτε για την επεξεργασία γεωργικών προϊόντων, εγκατέλειψαν τα χωριά σε μεσαιωνικές συνθήκες υγιεινής, πήραν τα πλουσιότερα χωράφια από τις ελληνικές κοινότητες και τα έδωσαν σε ιταλούς εποίκους υπό μορφή δύο μεγάλων γεωργικών συνεταιρισμών, και προσπάθησαν να απομακρύνουν τους Έλληνες κατοίκους των νησιών από τη διοίκηση του τόπου τους. Δηλαδή με χαρακτηριστικά έργα βιτρίνας προσπάθησαν να επιβάλλουν έναν ιταλικό χαρακτήρα στα νησιά, αδιαφορώντας για την υποδομή και την ουσιαστική ανάπτυξη τους. Για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Ταξίαρχου Χ. Τσιγάντε, αρχηγού της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου και ιδρυτή του Ιερού Λόχου που απελευθέρωσε τα Δωδεκάνησα το 1944-45: «έχτισαν άχρηστα παλάτια οι Ιταλοί και υπόγειες αποθήκες και πυροβολεία και η Ρόδος δεν έχει λιμάνι. Και μες στην πόλη τα ελληνόπουλα κάνουν μάθημα ξυπόλητα στον νάρθηκα των Αγίων Αναργύρων». Το αποτέλεσμα ήταν δεκάδες χιλιάδες Δωδεκανησίων να πάρουν το δρόμο της εξορίας και να εγκατασταθούν στην Αυστραλία, την Αίγυπτο, την ελεύθερη Ελλάδα, τις Η.Π.Α, τη Νότια Αμερική, την Αιθιοπία και αλλού.

Η Τουρκία

Η Τουρκία, παρά την παραίτηση της από τη Δωδεκάνησο με τη Συνθήκη της Λωζάνης, δεν βγήκε ποτέ οριστικά από το παιχνίδι. Το γεγονός ότι «δεν υπήρχαν τουρκικά ίχνη στα νησιά παρά τους αιώνες τουρκικής κατοχής» δεν εμπόδισε τους Τούρκους. Αιτία η στρατηγική θέση της Δωδεκανήσου και η εγγύτητα της στις μικρασιατικές ακτές. Η αρχή έγινε με τη διατύπωση αμφισβητήσεων για τα ακριβή όρια ανάμεσα στην ιταλοκρατούμενη Δωδεκάνησο και την τουρκική επικράτεια. Στις 4.1.1932 υπογράφηκε στην Αγκυρα ιταλοτουρκική σύμβαση που οριοθετούσε ορισμένα σημεία στη θαλάσσια περιοχή του Καστελόριζου. Τα δύο μέρη αντήλλαξαν επιστολές, δια των οποίων ανέλαβαν την υποχρέωση να καθορίσουν και το υπόλοιπο τμήμα των ιταλοτουρκικών θαλασσίων συνόρων στην περιοχή της Δωδεκανήσου. Ο καθορισμός επισημοποιήθηκε με το πρακτικό που υπογράφηκε στην Αγκυρα την 28.12.1932. Με τη συμφωνία αυτή προσδιορίστηκε πού ανήκουν όλα τα νησαία εδάφη της περιοχής, τα οποία «ουδεμίας αμφισβητήσεως αποτελούν αντικείμενον». Αφορμή για καινούρια εμπλοκή της Τουρκίας ήταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος που ώθησε την Αγγλία και τη Γαλλία να ζητήσουν τη βοήθεια της. Οι διαπραγματεύσεις οδήγησαν στην υπογραφή της Συνθήκης αμοιβαίας βοήθειας Γαλλίας-Αγγλίας-Τουρκίας στις 19/10/1939. Η Συνθήκη αυτή προέβλεπε ότι η Τουρκία θα έδινε κάθε δυνατή βοήθεια στους εταίρους της σε περίπτωση επιθετικής ενέργειας μίας ευρωπαϊκής δύναμης που θα οδηγούσε σε πόλεμο στη Μεσόγειο. Θα βοηθούσε επίσης τους εταίρους της αν αυτοί εμπλέκονταν σε πόλεμο εξαιτίας των εγγυήσεων που έδωσαν στην Ελλάδα και τη Ρουμανία τον Απρίλιο του 1939. Οι Αγγλογάλλοι με τη σειρά τους θα βοηθούσαν την Τουρκία αν έπεφτε θύμα επιθετικής ενέργειας εκ μέρους ευρωπαϊκού κράτους, ή αν εμπλεκόταν στον πόλεμο εξαιτίας των υποχρεώσεων που απέρρεαν από το Βαλκανικό Σύμφωνο.

Στη Συνθήκη αυτή υπήρχε συνημμένη στρατιωτική σύμβαση, της οποίας το άρθρο 3 προέβλεπε ότι σε ενδεχόμενη επιχείρηση κατάληψης της Δωδεκανήσου, θα χρησιμοποιούνταν τουρκικές κυρίως δυνάμεις σε συνεργασία με όσες βρετανικές θα υπήρχαν διαθέσιμες εκείνη τη στιγμή. Αυτό ήταν το συμμαχικό δόλωμα για να κερδίσουν τη συμμετοχή της Τουρκίας στον πόλεμο και στο πλευρό τους. Οι Τούρκοι όμως δεν ήταν διατεθειμένοι να σπάσουν το βολικότατο καθεστώς της ουδετερότητας. Μάλιστα μετά την υπογραφή της Συμφωνίας αυτής φρόντισαν να μην της δώσουν μεγάλη δημοσιότητα, αποφεύγοντας ταυτόχρονα οποιαδήποτε κριτική στη γερμανική πολιτική. Έτσι ήλπιζαν να καθησυχάσουν και τις ανησυχίες αυτής της πλευράς. Παρ’ όλα αυτά άρπαξαν την ευκαιρία στο πλαίσιο των συνεχών διαπραγματεύσεων τους με τους συμμάχους να τονίσουν το ενδιαφέρον τους για τη Δωδεκάνησο, τη βουλγαρική Θράκη και την Αλβανία εντός της σφαίρας επιρροής της Τουρκίας. Το θέμα έμεινε στάσιμο τότε, γιατί η Τουρκία δεν βοήθησε τελικά την Ελλάδα στον πόλεμο.

Το διπλωματικό παρασκήνιο

Η μελέτη των αρχείων δείχνει καθαρά ότι η Δωδεκάνησος βρισκόταν εν μέσω γενικού παζαρέματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ στο διπλωματικό επίπεδο, το φθινόπωρο του 1945 το Συμβούλιο των υπουργών Εξωτερικών στο Λονδίνο αναγνώριζε ότι η Δωδεκάνησος έπρεπε να δοθεί στην Ελλάδα, έως τον Ιούνιο του επόμενου έτους οι Βρετανοί, συμφωνώντας με την αμερικανική πρόταση, παζάρευαν το Καστελόριζο και συζητούσαν να δοθεί στην Τουρκία ενώ δεν υπήρχε, επίσημα τουλάχιστον, κανένα τουρκικό αίτημα. Ξαφνικά άρχισαν να κυκλοφορούν φήμες ότι τα Δωδεκάνησα θα συνδυαστούν με την τύχη των Στενών. Την άλλη μέρα η Ε.Σ.Σ.Δ συγκατατέθηκε σε μια αιφνίδια μεταστροφή της στην επίλυση του Δωδεκανησιακού, καταπλήσσοντας τους πάντες. Πιθανότατα η Ε.Σ.Σ.Δ έχασε τις ελπίδες της να κερδίσει κάτι από τη νομή των ιταλικών αποικιών, ή τις στρατιωτικές βάσεις στο Αιγαίο που τόσο πολύ επιθυμούσε, και αποφάσισε να υποστηρίξει αυτό που έως πριν θεωρούσε ως αντιδραστικό και σωβινιστικό αίτημα της Ελλάδας (στα εθνικά αιτήματα της χώρας εντασσόταν και η επαναχάραξη της ελληνοβουλγαρικής μεθορίου, κάτι που ήταν οδυνηρό για τη Σοβιετική Ένωση και τις σχέσεις της με το εγκαταστημένο πια στην εξουσία φίλο, κομμουνιστικό κόμμα της Βουλγαρίας). Συναινώντας άλλωστε στην παραχώρηση της Δωδεκανήσου διευκόλυνε πολιτικά τη θέση του ΚΚΕ απέναντι στον ελληνικό λαό.

Αντίθετα, πάντως, με την τακτική της Σοβιετικής Ένωσης, ο ρόλος των Βρετανών αποδείχτηκε τελικά, παρά τη διφορούμενη στάση τους, πολύ χρησιμότερος για τα ελληνικά συμφέροντα. Πρέπει να επισημάνομε ότι η διφορούμενη στάση των Βρετανών δεν παρεξηγήθηκε μόνον από τους Έλληνες αλλά και από τους Ιταλούς της Δωδεκανήσου, οι οποίοι νόμιζαν ότι είχαν κερδίσει τη συμπάθεια και το ενδιαφέρον της βρετανικής κυβέρνησης. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο να σκεφθούν οι Ιταλοί ότι η Βρετανία ετοιμάζει ένα ιδιόμορφο, και πάντως ελεγχόμενο από αυτούς, καθεστώς για τη Δωδεκάνησο. Η έρευνα όμως του αρχειακού υλικού των βρετανικών αρχείων αποκαλύπτει ότι στην πραγματικότητα οι Βρετανοί δεν είχαν καμία επιφύλαξη για την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Εκτός από την αναμφισβήτητη ελληνικότητα των νησιών, ένας λόγος παραπάνω ήταν ότι τα άλλα εδαφικά αιτήματα της Ελλάδας ήταν πιο δύσκολο να πραγματωθούν και η ελληνική κυβέρνηση είχε ανάγκη μιας επιτυχίας για να αποκτήσει ένα πλεονέκτημα στον αγώνα της με την Αριστερά. Η αλήθεια είναι λοιπόν ότι οι Βρετανοί είχαν αγωνία να προσφέρουν μια τέτοια επιτυχία στην ελληνική κυβέρνηση. Ήταν απλώς η στάση των Αμερικανών αλλά και ο φόβος της Ε.Σ.Σ.Δ που τους εμπόδιζαν να κάνουν βιαστικές κινήσεις. «Αν αποτύχομε να δώσομε τα νησιά στην Ελλάδα, ενώ τα ελέγχομε, θα γελοιοποιηθούμε διεθνώς, τη στιγμή που η Ρωσία μοιράζει εχθρικά εδάφη στους δορυφόρους της», υπογράμμιζε ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Ernest Bevin το Σεπτέμβρη του 1945 σε σχετικό υπόμνημα του. Πρέπει να σημειωθεί τέλος ότι υπήρχε και μια βασική διαφορά νοοτροπίας ανάμεσα στους Έλληνες και τους Βρετανούς που δημιουργούσε παρεξηγήσεις. Το παραδοσιακό βρετανικό φλέγμα ήταν που τους εμπόδιζε να κατανοήσουν γιατί επείγονται τόσο πολύ οι Έλληνες Δωδεκανήσιοι να ενωθούν με την Ελλάδα. «Επιθυμούν τόσο πολύ την ένωση που τους έγινε νεύρωση!» σημείωνε στις 2.7.1946 ο Βρετανός πρέσβυς Reilly. Η οπτική του βρετανικού υπουργείου των Εξωτερικών είναι αλήθεια ότι ήταν σαφής ήδη από το Μάρτη του 1943. Δηλαδή οι Βρετανοί (α) έβλεπαν ευνοϊκά το θέμα παραχώρησης των Νήσων στην Ελλάδα αν και δήλωναν «όχι από τώρα δεσμεύσεις», (β) στο ζήτημα της συμμετοχής του ελληνικού στρατού σε μελλοντικές επιχειρήσεις στη Δωδεκάνησο απαντούσαν «είναι στρατιωτικό θέμα. Εμείς πάντως θα εισηγηθούμε ευνοϊκά», (γ) για τη συμμετοχή Ελλήνων στη μελλοντική διοίκηση της Δωδεκανήσου τα πράγματα ήταν ακόμα πιο περίπλοκα. Το βρετανικό υπόμνημα κατέληγε στην ευχή να μη χρειαστεί η συμμετοχή της Τουρκίας στη μελλοντική δωδεκανησιακή επιχείρηση, γιατί η Τουρκία θα ζητούσε σίγουρα ανταλλάγματα που θα περιέπλεκαν τρομερά την κατάσταση. Με βάση αυτό το σκεπτικό απάντησε ο Eden στο τηλεγράφημα του Churchill που πρότεινε να ζητήσουν βοήθεια από τους Τούρκους, δηλαδή αεροπορικές διευκολύνσεις, με αντάλλαγμα τη Ρόδο. Η εμπειρία όμως του Eden από συζητήσεις του στο Κάιρο, αμέσως μετά τη διάσκεψη της Μόσχας, με τον Τούρκο ΥΠΈΞ Νουμέν Μενεμετζίογλου το Νοέμβριο του ίδιου χρόνου ήταν πέρα για πέρα αρνητική. «Κανένας δεν είναι τόσο κουφός, όσο ένας Τούρκος που δεν θέλει να πεισθεί»,έγραφε ο Eden στον Churchill. Ο Eden πίστευε ότι οι Τούρκοι πάλι δεν θα αναλάμβαναν τις ευθύνες τους και το μόνο αποτέλεσμα θα ήταν η παράβαση του δόγματος «καμμία εδαφική συζήτηση πριν από τον πόλεμο» και η αγανάκτηση των Ελλήνων συμμάχων τους.

Μετά την αλλαγή της στάσης της Ε.Σ.Σ.Δ που τάχθηκε υπέρ της παράδοσης της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα γνωστοποιήθηκε από το βρετανικό ΥΠΈΞ στις ελληνικές αρχές ότι τα νησιά θα παραδοθούν μόλις υπογραφεί η ιταλική συνθήκη ειρήνης και ότι το ίδιο θα ερχόταν σε επαφή με τους Αμερικανούς για να ρυθμιστούν οι λεπτομέρειες της μεταβίβασης αυτής. Τον Ιούλιο του 1946 ο έλληνας πρωθυπουργός Κ. Τσαλδάρης επισκέπτεται το Λονδίνο για επείγουσες συνομιλίες με τον αμερικανό υπουργό των Εξωτερικών James Byrnes και τον βρετανό ομόλογο του Ε. Bevin. Εκμεταλλευόμενος την ευκαιρία, ζητά από τον Bevin να επιτραπεί η αποστολή μερικών ελλήνων αξιωματούχων για να μετάσχουν στη διοίκηση των Νησιών, μαζί με τους Βρετανούς. Ο Bevin, όπως και οι Αμερικανοί λίγο αργότερα, συμφώνησε υπό την αίρεση ότι αυτό θα γίνει σιωπηρά για να μη δώσει λαβή για σχόλια. Το εντυπωσιακό είναι ότι τόνισε στον έλληνα πρωθυπουργό ότι παραχώρησε και το Καστελόριζο στην Ελλάδα, αν και η κυβέρνηση του το είχε υποσχεθεί αρχικά στην Τουρκία λόγω εγγύτητας. Η Ελλάδα έπρεπε να υποσχεθεί τώρα ότι
δεν θα υπέθαλπε τις φήμες που κυκλοφορούσαν για διεκδίκηση, ή αυτονομία της Ίμβρου και της Τενέδου, γιατί η Τουρκία είχε ανησυχήσει. Ο Κ. Τσαλδάρης τον διαβεβαίωσε ότι η Ελλάδα έχει τις καλύτερες διαθέσεις απέναντι στην Τουρκία και δεν υπήρχε λόγος ανησυχίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Bevin είχε χρησιμοποιήσει και ένα άλλο δυνατό επιχείρημα για να προλάβει πιθανές αντιρρήσεις των Τούρκων: κάθε προβολή διεκδίκησης του Καστελόριζου και της Σύμης από την Τουρκία θα ενθάρρυνε τους Σοβιετικούς να πιέσουν για αναθεώρηση του καθεστώτος των Στενών. Αυτό ήταν ικανό φόβητρο, δεδομένης της τουρκοσοβιετικής έντασης που επικρατούσε εκείνη την εποχή. Τελικά η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου εγκρίθηκε ομόφωνα στις 21.9.1946 από την πολιτική και εδαφική επιτροπή για τη συνθήκη ειρήνης με την Ιταλία. Ο προσδιορισμός όμως των ορίων της εκχωρούμενης περιοχής δεν ήταν σαφής. Η διατύπωση της πρώτης παραγράφου του άρθρου 12 του σχεδίου ήταν ότι «η Ιταλία εκχωρεί στην Ελλάδα κατά πλήρη κυριαρχίαν τας νήσους της Δωδεκανήσου» χωρίς να τις κατονομάζει. Σημειωτέον ότι, όταν παραχωρήθηκαν από την Τουρκία στην Ιταλία με τη Συνθήκη της Λωζάνης, τα νησιά είχαν απαριθμηθεί και προσαρτήθηκε και σχετικός χάρτης. Τελικά με τη μεσολάβηση του Ιωάννη Πολίτη, στο κείμενο της Συνθήκης ενσωματώθηκε απαρίθμηση των δεκατεσσάρων μεγαλύτερων νησιών και μνεία ότι παραχωρούνται επίσης και οι νησίδες και βραχονησίδες οι παρακείμενες των νησιών. Η ελληνική κυβέρνηση κατά την ημέρα της υπογραφής της Συνθήκης, δηλαδή στις 10.2.1947, διευκρίνισε με τις παρατηρήσεις της ότι οι μνημονευόμενες, παρακείμενες των νησιών νησίδες και βραχονησίδες είναι αυτές που ευρίσκοντο υπό ιταλική κυριαρχία, όταν εισήλθε η Ιταλία στον πόλεμο. Σήμερα, η τόνωση της εθνικής μνήμης με τον εορτασμό της επετείου της 10ης Φεβρουαρίου έχει διπλό στόχο μετά την εκδήλωση της τουρκικής αδιαλλαξίας στο Αιγαίο και την έγερση επιχειρημάτων περί υπάρξεως «γκρίζων ζωνών». Στο συνημμένο τηλεγράφημα no 198 με ημερομηνία 2.2.1933 της Ιταλικής Διοικήσεως των Νήσων του Αιγαίου χάρτη που απευθύνεται σε όλες τις στρατιωτικές βάσεις της Ιταλίας στα νησιά, καθορίζονται τα όρια της ιταλικής κυριαρχίας στα ιταλοτουρκικά χωρικά ύδατα, όπως αυτά ορίσθηκαν στο πρακτικό του Δεκεμβρίου του 1932.

Ο χάρτης, χαραγμένος δια χειρός, σε χαρτί σχεδιαστηρίου, υπογράφεται από τον Ιταλό ναύαρχο Soldati και τον Τούρκο αξιωματικό του ναυτικού Erugrul Bey. Μετά την κρίση σταΊμια, που είναι δύο από τις βραχονησίδες που ανήκουνστο δωδεκανησιακό σύμπλεγμα στο Αιγαίο, η δημοσιοποίηση του εγγράφου αυτού από την Υπηρεσία Διπλωματικού Αρχείου του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών το 1997 στον τόμο «Δωδεκάνησος-Η μακρά πορεία προς την ενσωμάτωση» (εκδ. Καστανιώτης) αποκτά ιδιαίτερη σημασία και βαρύτητα. Η ανάληψη της διοίκησης των νησιών από την Ελλάδα έγινε στις 31 Μαρτίου 1947 με την παράδοση από τους Βρετανούς στον Έλληνα στρατιωτικό διοικητή Αντιναύαρχο Π. Ιωαννίδη, ένα μήνα σχεδόν μετά την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης. Οι Βρετανοί ζήτησαν αρχικά να τους καταβληθούν τα έξοδα της στρατιωτικής διοικήσεως της Δωδεκανήσου πριν αποχωρήσουν, αλλά εν συνεχεία και μετά από πιέσεις του ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών, απέσυραν το αίτημα. Η περίοδος της ελληνικής στρατιωτικής διοικήσεως αποτέλεσε το τελευταίο και προπαρασκευαστικό στάδιο πριν από την επίσημη προσάρτηση των νησιών στην Ελλάδα, η οποία πραγματοποιήθηκε με την επικύρωση της Συνθήκης Ειρήνης. Η χαρά και ο πόνος των Δωδεκανησίων για την Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα μπορεί ναπεριγραφεί με ένα χαρακτηριστικό γεγονός που έχει παραμείνει ολοζώντανο στη μνήμη των Καλυμνίων. Μετά την υποστολή της αγγλικής σημαίας και την ανύψωση της ελληνικής, οι Καλύμνιοι αποχώρησαν σκυφτοί και η πλατεία του νησιού άδειασε. Τότε, ο άγγλος αξιωματικός, ξαφνιασμένος, ρώτησε τον έλληνα συνάδελφο του ταγματάρχη Ζαχαράκη γιατί έφυγε τόσο γρήγορα όλος ο κόσμος. Διερωτήθηκε μάλιστα μήπως είχαν δυσαρεστηθεί από τη μετάβαση της εξουσίας από τους Αγγλους στους Έλληνες. Ο μετέπειτα στρατηγός Ζαχαράκης, χωρίς να πει τίποτε, οδήγησε τον άγγλο αξιωματικό στο νεκροταφείο του νησιού. Εκεί ήταν μαζεμένοι όλοι οι Καλύμνιοι. Είχαν πάει στο νεκροταφείο να αναγγείλουν στους προγόνους τους ότι η Κάλυμνος ξαναγινόταν ελληνική. Γιατί είχε γίνει έθιμο, όσοι πέθαιναν να αφήνουν ευχή και κατάρα να τους το πουν μόλις η Κάλυμνος ξαναγινόταν ελληνική.

«Τότε είπε και γεννήθηκε η θάλασσα…Και στη μέση της έσπειρε κόσμους μικρούς»,έγραψε ο Έλληνας ποιητής, κάτοχος του βραβείου Νόμπελ, Οδυσσέας Ελύτης. Φαίνεται ότι οι θεοί επέδειξαν, περισσή επιμέλεια και υπομονή όταν φιλοτεχνούσαν αυτόν τον τόπο. Και αναγκάσθηκαν να κάνουν πολλές δοκιμές, κι ας ήταν θεοί, για να συνταιριάξουν τόσο καλά στεριά, βράχους και θάλασσα. Αυτό είναι το Αιγαίο.

Αναπόσπαστο τμήμα του ελληνισμού που για 6 χιλιάδες χρόνια, λόγω της γεωγραφικής του θέσης και της φυσικής του διαμόρφωσης με τις εκατοντάδες μικρά και μεγάλα νησιά μετέφερε μηνύματα από τη μια ήπειρο στην άλλη. Κοιτίδα πολιτισμού και πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Στο Αιγαίο όλα είναι ουσιώδη, τίποτε περιττό. Το τοπίο, σαν αρχαίος ναός, αποτυπώνει αβίαστα και απλά την αιωνιότητα. Η ελιά, η συκιά και η άμπελος ήταν το στολίδικαι ηδόξα του τόπου. Το νερό, λίγο και ακριβό. Ο άνθρωπος χρειάστηκε με υπομονή να σκάψει τον βράχο για να κάνει δυνατή την επιβίωση του, να παράγει, να δημιουργήσει, να χτίσει ναούς, κάστρα και γεφύρια, δρόμους. Πέρασαν κατακτητές, ληστές και πειρατές. Οι άνθρωποι δεν κουράστηκαν γιατί η γη ήταν λίγη, μα ο ουρανός απέραντος «για να διαβάζει μόνος του την απεραντοσύνη» όπως έγραψε ο νομπελίστας ποιητής, Οδυσσέας Ελύτης.

yannisk.wordpress.com
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ