Γράφει ο Βαθυκύανος Γλαυκῶψ
Ι. Εισαγωγή
Ο γνωστότατος Εθνικιστής ποιητής Κωστής Παλαμάς, είναι ενδεικτικό παράδειγμα εθνικής ποιήσεως. Ουκ ολίγες φορές για να μην πούμε πάντα, υμνεί το Ελληνικό Έθνος δηλαδή την καταγωγή του. Ενδεικτικά τα ποιήματά του, όπως «Ὁ Δωδεκάλογος τοῦ Γύφτου», «Ἡ Νίκη», «Στὴ Νεολαία μᾶς» τα οποία ανεβάζουν το ηθικό και την αυτοπεποίθηση εκάστου Έλληνος και εκάστης Ελληνίδος. Στο παρόν άρθρο, θα εξακριβωθεί εάν όντως ο εθνικός μας ποιητής ήταν Εθνικιστής ή το αντίθετο. Προς επίρρωση των ανωτέρω, θα χρησιμοποιηθούν ως πρώτιστη τεκμηριωτική βάση του άρθρα του ενδεικτικά με τον Εθνικισμό καθώς και λοιπές αναφορές. Ταυτοχρόνως θα δοθεί και ανάλογη απάντηση, εάν και τούτο το άρθρο γράφεται οκτώ έτη μετά ενός αντιστοίχου που το αντιπαραβάλλει.
Αρθρογράφος, υπεστήριξε προ οκταετίας, ότι η ρήση του Παλαμά «ὁ πατριωτισμός εἶναι ἔμφυτος καὶ ‘γῶ ἐθνικιστὴς» καθίσταται αναξιόπιστη, μολονότι αναφοράς που επιβεβαιώνει την ρήση. Φρονεί, ότι εξαιτίας άλλης αναφοράς του περί της απέχθειας και του ονόματος και της ετικέτας, εκείνος την αποστρέφεται. Τα πράγματα όμως δεν είναι έτσι, αλλά τωόντι περίπλοκα.
Αξίζει να γίνει μνεία ότι η παρούσα μελέτη έχει και εγκυκλοπαιδικό χαρακτήρα. Προς τούτο, πραγματοποιείται σημασιολογική ανάλυση πολιτειολογικών όρων, μνείες σε γεγονότα που ο ποιητής έζησε και διάφορες συγκρίσεις με άλλους διανοούμενους.
Προ του κυρίως μέρους της παρούσης μελέτης πρέπει να αναφερθεί ότι ο συγγραφεύς του ελεγκτικού άρθρου περί της αποκαλύψεως ψευδών ειδήσεων που θα απαντηθεί κάτωθι, ερωτήθη υπό φιλολόγου. Καίτοι, εδώ αντιφάσκει καθότι ο ίδιος αδυνατεί να βρει τεκμήρια για να οικοδομήσει την στοιχειοθεσία του, αφετέρου, διαπράττει την λογική πλάνη της επικλήσεως στην αυθεντία.
Δεύτερο λάθος κατά το οποίο καταπίπτει, είναι ότι αδυνατεί να καταφύγει σε συγκριτική ανάλυση και κριτική των πηγών. Κλυδωνιζόμενος στην σκέψη πως, όποια ευρισκόμενη αναφορά που αντίκειται του άλλου είναι αρκετή, δεν εμβαθύνει για να την ερμηνεύσει. Δεν ακολουθεί συνάμα μία κριτική των πηγών. Δεν συγκρίνει της πηγές πληροφόρησης των πολιτικών ισχυρισμών του Παλαμά με άλλες. Διότι όταν θέλει κάποιος να απαντήσει σε κάποιον ή κάποιους διαδίδοντες –που σε αυτήν την περίπτωση κάτι τέτοιο δεν ισχύει– ψεύδη, ο απαντών πρέπει να υπερέχει συντριπτικά του απαντώμενου.
Και εξαιτίας του ασυνήθιστα ογκώδους κειμένου που τυγχάνει στους αναγνώστες, μάλλον υπερέχει ο ανταπαντών στον απαντώντα που τυγχάνει εδώ να είναι και απαντώμενος. Ο οποίος αντί να ξεσκεπάζει την παραπληροφόρηση φαίνεται συνεργός αυτής.
ΙΙ. Τεκμηρίωση περί του αντιθέτου
Πρώτιστα, είναι αδύνατον ο Παλαμάς να κείται αντίπερα του Εθνικισμού, όταν τάσσεται πασιδήλως υπέρ του Ιταλού Εθνικιστή Γκαμπριέλε Ντ’αννούντσιο. Ο ίδιος διατείνεται ότι ο Ιταλός ιδεολόγος είναι «ἱερὸς ψάλτης τῆς πατριδολατρεῖας» αλλά και ότι είναι «διεκδηκητῆς» καθότι αξίζει «δικαῖως θέσιν μεταξῦ τῶν δικτατόρων τῆς ἱστορικῆς περιόδου τῆν ὁποίαν δὲν εξήλθομεν, ὁ ἐθνηργέτης τοῦ 1914, ὁ τολμητιας ἀεροπόρος τοῦ πολέμου, ὁ στρατηλάτης τοῦ Φιοῦμε»[1].
Δεδομένης της εκδηλώσεως θαυμασμού από τον Παλαμά στον Ντ’ αννούντσιο, δύναται να συγκαταταχθεί από το άρθρο του πρώτου, το αρχικό στοιχείο που συνηγορεί, ότι ο αξιόλογος Έλλην ποιητής ήταν Εθνικιστής. Ωστόσο, εκείνο είναι μόνον η αρχή της παρούσης στοιχειοθεσίας.
Αξιοπρόσεκτο, ότι ο Ντ’ Aννούντσιο, με έναν λόχο ανδρών εξεστράτευσε με δική του πρωτοβουλία και κατέλαβε στις 12.9.1919 το Φιούμε (σημερινή Ριέκα) εγκαθιδρύοντας ένα Ιταλικό κράτος, υπό καθεστώς δικτατορίας, προσαγορευμένο ως «Αντιβασιλεία του Καρράρο» εμποδίζοντας την προσάρτηση αυτής από το Βασίλειο των Σέρβων Κροατών και Σλοβενών και κυβέρνησε υπό ενός αυταρχικού συντεχνιανιστικού καθεστώτος, υπό της διακατεχομένης ενδογενούς ασωτείας. Κατά την ειρωνεία της ιστορικής τύχης, το κράτος αναγνωρίσθηκε μόνο από Μπολσεβικικό καθεστώς του Λένιν[2].
Έπεται το άρθρο που εξεδόθη στην Εφημερίδα Εμπρός την 2α Οκτωβρίου 1923. Στο τέλος της πρώτης παραγράφου γράφει:
«Ὁ Φασισμὸς εἶναι αἵρεσις μόνον τοῦ Νατιοναλισμοῦ, απλοῦν, εὔχυμον ἤ κακόχυμον, ὅπως κρίνετε παραβλάστραρον τοῦ δένδρου του λεγομένου ἐθνικισμοῦ»[3]
Ο συνταιριασμός του παρόντος εδαφίου συνυφαίνεται αρτίως με το πρότερο άρθρο όπερ μελετήθηκε ανωτέρω, καθότι η τελευταία του φράση του τι εστί φασισμός αποκαλύπτει περεταίρω πράγματα.
«Εἶνε το βάρβαρο ὅνομα τῆς πατριδολατρείας τὴν ὁποία εξήρεν ὁ Πλάτων»[4].
Τάδε έφη ο συγγραφεύς τέσσερις μήνες πριν (18.11.1922), σχεδόν αμέσως μετά της εκδηλώσεως της πορείας προς την Ρώμη. Ο Πρωτεργάτης της, Μπενίτο Μουσσολίνι κέρδισε την εξουσία (28.10.1922). Έχοντας υπόψη τα εν συνόλω γεγραμμένα αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι λέξεις πατριδολατρεία και Εθνικισμός δεν αντιτίθενται μεταξύ των, αλλά καθίστανται συνώνυμες. Πέραν τούτου, ευρίσκεται ο εθνικισμός σε αναντιστοιχία από τον φασισμό.
«Οἱ ἐθνικισταὶ, ἤ, ἄν θέλετε κατὰ τοὺς ὅρους τῆς παλαιὰς ἀπεριφράστου γλώσσης οἱ πατριῶται, διαφέρουν ἀπὸ τους φασίστας»[5].
Παρακάτω γίνεται κατάδηλη η διαφοροποίηση. Οι Εθνικιστές είναι αγνοί, μετέχοντες στον Ρωμαντισμό, σε αντιπαραβολή με τους Φασίστες ως μετέχοντες στον Μελλοντισμό.
«Διὰ τοῦτο, ὅπως καθῶς πληροφορούμεθα, οἱ εὐάριθμοι ἀλλὰ γνήσιοι ἀριστοκρατικοὶ τὸ φρόνημα, πατριδολάτριδες, δυσκόλως ὑποκρύπτουν κάποιο αἴσθημα… Ὅσάκις ἐνώπιὸν τῶν γίνεται λόγος περὶ τῶν φασιστῶν. Οἱ ἐθνικισταὶ εἰς τὴν Ἰταλίαν εἶναι ἰδεολόγοι. Ἔχουν πλήρη συνείδησιν μιᾶς μορφώσεως τὴν ὁποίαν ἐκπροσωποῦσιν, ἀρέσκονται εἰς τὰς συζητήσεις καὶ τὰς δι’ ἀφηρημένων ἰδεῶν ἀνεγέρσεις μαγικῶν παλατίων, ἱδρύουσι περιοδικὰ, εἶναι συνθέται πολιτειολογικῶν μελετημάτων. Ἀπευθύνονται εἰς καθηγητάς, εἰς σπουδαστάς, εἰς λογίους, εἰς διανοουμένους. Εἰς τὰς ἐφημερίδας των τηροῦσι, κατὰ κανόνα ἄψογον στάσιν ἀκόμη καὶ ὄτε δριμέως ἐπιτίθενται κατὰ τῶν ἀντιπάλων τῶν. Οἱ φασίσται πολύ περισσότερον σχετίζονται μὲ τοὺς φουτουριστάς. Δὲν εἶναι παράδοξον ἐὰν ἀκούσωμεν ὅτι ὁ Μουσσολίνι ἐκτιμᾶ ἰδιαζόντως τὸν Μαρινέττη τὸν φημισθέντα ἡγέτη τοῦ μελλοντισμοῦ, ἄν καὶ οὗτος δὲν ἔλαβεν ἐνεργόν μέρος εἰς τὰς τάξεις τοῦ μαχητικοῦ φασισμοῦ. Ἁπλὴ πνευματικὴ συγγένεια».
Εδώ λοιπόν έχουμε σαφή διαφοροποίηση από τον αγνό Εθνικισμό με τον υπερεθνικισμό των Φασιστών. Αφενός μεν οι Εθνικιστές συζευγνύουν την πνευματική καλλιέργεια με την ενέργεια είτε με τον βίο τους είτε με τον ακτιβισμό, αφετέρου δε στους φασίστες υπερέχει η πράξη άνευ πολλής ευθυκρισίας των πραγμάτων. Έτσι οι μετέχοντες τον Φασισμό καταπίπτουν σε αίσχιστες πράξεις, βίαιες άνευ στρατηγικής χαρακτηριζόμενες ως επισφαλείς. Οι ίδιοι ομοιάζουν μάλλον με συμμορία παρά με πνευματικό κοινωνικό και δραστικό κίνημα. Παραπαίουν στην πολιτισμική αδράνεια, αλλά λειτουργούν εμπράκτως. Σε άλλο του άρθρο ο συγγραφεύς τους κατονομάζει ως ομάδα μπράβων εξαιτίας της της σφοδρότητας της βίας τους[6].
Ας μην υπολανθάνει της προσοχής μας και μία νύξη περί του Μελλοντισμού ή Φουτουρισμού. Το φιλοσοφικό και καλλιτεχνικό κίνημα, που ήκμασε κατά το 1909 και συνεχίσθηκε καθ’ όλον τον περασμένο αιώνα, εστιάζει στα τεχνολογικά επιτεύγματα του ανθρώπου. Αντιστρατεύεται τον ρωμαντισμό και το επιμέρους χαρακτηριστικό αυτού της εξωτικότητας, το φυσικό περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένης της ζωής της υπαίθρου. Τα βίαια εγχειρήματα εξυψώνονται Ο εξωραϊσμός του ανθρωπογενούς, τεχνητές του κατασκευές και η τραχεία τη πράξει δράσεις, είναι το μείζον ενώ το φυσικό περιβάλλον το έλασσον[7].
Ο κανονικός εθνικισμός είναι αγνός διότι οι μετέχοντες αυτόν διακατέχονται υπό ρομαντική ιδιοσυστασία. Ιδιοσυστασία ιδεαλιστική, μάλλον ανθρωπιστικότερη των υπερεθνικιστών.
ΙΙΙ. Η συνωνυμία των λέξεων Εθνικισμός και πατριδολατρία και τα αίτια της της επιλογής της δεύτερης λέξης
Γιατί ωστόσο προτιμά στο 1931, την λέξη Πατριδολάτρης αντί της λέξεως Εθνικιστής;
Σε επιπρόσθετο άρθρο γράφει ηλίου φαεινότερα τον λόγο που προτιμά την λέξη πατριδολατρία ή φιλοπατρία.
, -«ἰδοῦ ὁ τολμητίας ἀξιοθαύμαστος φασισμὸς, ἂν τὸν ἐξετάσετε απὸ περιοπὴς καὶ ἀσχέστως πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν καθέκαστα ἐθνῶν, μας ὑπομιμνήσκει τὴν κατ’ἔξοχὴν ἀνάγκην ἕνὸς λαοῦ διὰ νὰ ζωογονηθεῖ, νὰ ἐπικρατήσηι, νὰ προκόψηi τὴν παλαιὰν καὶ τόσον περιφρονούμενην φιλοπατρίαν τὸ ἀπλούστατον φαεινότατον πατροπαράδοτον ἰδανικὸν τὸ ὁποίον βαρυθέντες νὰ προσλέπωμεν καὶ νὰ γευόμεθα ὠς ἄσπρο καλοψημένο ψωμὶ, μεταβάλλομεν εἰς ἀμφιβόλου ποιότητος καρύκευμα, εἰς αμφιβόλου ποιότητος λέξιν ποιότητας καὶ τὸ μετωνομάσαμεν ἐθνικισμὸν»[8]
Βάσει των αναγιγνωσκομένων τεκμηρίων φαίνεται ότι δεν καταδικάζει την εθνικιστική ιδεολογία. Απλούστατα διαφωνεί με την χρήση της λέξεως Εθνικισμός, καθότι ως λέξη αποτελεί όχι γνήσια ελληνική λέξη· τουναντίον αποτελεί σημασιολογικό δάνειο. Κατασκευάστηκε δηλαδή για να αποδώσει την γαλλική «νατσιοναλισμός (=nationalism) και δια τούτο την εξοβελίζει. Δεν αντιτίθεται αυτού, αλλά ενστερνίζεται αυτόν χρησιμοποιώντας μία άλλη λέξη κεκλειμένη ως πατριδολατρεία ή φιλοπατρία.
Έτερος λόγος που καθίσταται η λέξη ως αμφιβόλου ποιότητος είναι η σημασία της. Ο εις, εκ των μεγίστων των ποιητών, συγγραφεύς γράφει ότι σιχαίνεται την ετικέτα. Αντιπαραβάλλεται δηλαδή των λέξεων σε κατάληξη -ισμός, καθότι εκείνες επιμένουν να είναι δηλωτικές η κατάληξη είναι βαρβαρική και άρα ξενόφερτη. Τους επικολλάται, ό,τι δηλώνουν τα αυτά πρόσωπα[9]. Άλλοτε, επικολλάται η προσηγορία και από τρίτους αλλά όχι σε ανθρώπους που εμπράκτως και άρα σε προσωπικό επίπεδο πράττουν ότι δηλώνουν.
Ομοίως ο Παλαμάς απεχθάνεται και την λέξη πατριωτισμός εξαιτίας της βεβαρβαρισμένης στιγματικής καταλήξεώς της. Τούτο κατοπτρίζει είτε τους αυτοπροσδιοριζομένους είτε τους ετεροπροσδιορισμένους. Αμφότεροι υποπίπτουν στην φαυλότητα. Δεν καταλαβαίνουν ότι ο πατριωτισμός είναι μέρος και προστάδιο του Εθνικισμού. Δεν κατανοούν ότι το αίσθημα αυτό δεν χρήζει να καθίσταται ακαλλιέργητο καθότι, εάν δεν μεταβληθεί σε επαναλαμβανόμενη πράξη που συνταυτίζεται με την κατάληξη στο στάδιο του Εθνικισμού δεν θα επιτευχθούν οι εθνικές επιδιώξεις. Τουτέστιν, οι πράξεις των υποτιθέμενων πατριωτών δεν είναι δηλωτικά της ιδεολογίας τους, αλλά οι λόγοι τους αντιφάσκουν με τις πράξεις.
Τρίτος λόγος είναι ότι ο Παλαμάς θέλει να αποδείξει πως ο Εθνικισμός υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων, καθότι εκπηγάζεται από την φύση η εθνική συνείδηση. Προς τούτο, αποδίδει περιφραστικά και περιληπτικά τον εξωραϊσμό του Εθνικισμού υπό του Πλάτωνος[10], απορρίπτοντας ότι είναι τεχνητή κατασκευή υπό των Γάλλων. Ο Εθνικισμός δεν είναι σύστημα εξουσίας, αλλά πρότερο αίσθημα. Ύστερα εκδηλώνεται ατομικά με την εθνική ζωή, κοινωνικώς με την ομαδική δράση και τέλος με την κατάκτηση της εξουσίας και την δημιουργία ολοκληρωμένης και άρα τελειοποιημένης εθνικής κοινωνίας ενώνοντας τις τριγύρω εθνικές κοινότητες, δηλονότι την εθνική ενοποίηση. Ο Ελληνικός Εθνικισμός που ενστερνίζεται ο Παλαμάς εκδηλώνεται ως προς την κοινωνία, εμπράκτως, κατά το έθος, από κάτω προς τα πάνω. Δηλαδή υποστηρίζει, την ευσυνειδησία των Εθνών κατά την αρχαιότητα και τον δε Πλάτωνα τον ονομάζει εμμέσως πλην σαφώς Εθνικιστή, δηλαδή πατριδολάτρη (ή προς αποφυγήν του ιστορικού αναχρονισμού, για τους πιο αυστηρούς, ως έναν πρωτοεθνικιστή).
Στον αντίποδα, ο Εθνικισμός ο ξενικός δεν ελκύει τον ποιητή, διότι ως έννοια λανθασμένη, άνευ πραγματικής τεκμηριωτικής βάσης είναι μια τάση από πάνω καταλήγουσα προς τα κάτω, είναι φαύλος και δεν πηγάζει από τις τοπικές κοινοτικές ομάδες, εγκολπώνοντας κατ’ όνομα το άτομο τις εθνικές αξίες. Συνεκδοχικά ο φαύλος Εθνικισμός μεγάλης μερίδος ξένων θιασωτών του λογίζεται ότι το κράτος δημιουργεί Έθνος. Όσον αφορά τον Πατριωτισμό δεν κάνει χρήση της λέξεως ως συνώνυμη του Εθνικισμού επειδή ο πατριώτης προβάλλει παθητική αντίσταση στον ορατό κίνδυνό και μάλλον όταν αυτός είναι γενικευμένος. Στην καθημερινή του ζωή εμμένει μόνο στα λόγια, όχι στα έργα.
Κάτι τέτοιο υπεστήριζε και ο Δραγούμης άλλωστε. Η πεποίθηση του καθενός αποδεικνύεται εμπράκτως και όχι βάσει τα μεταβαλλόμενα λελεγμένα εκάστου και εκάστης.
Κατά τον εθνικιστή Ίωνα:
« -Τὶ πατριώτης, μπράβο σου.
-Σ’ εὐχαριστῶ, ἀλλὰ πατριώτης δὲν εἶμαι. Πολλοὶ με λὲν ἔτσι, καὶ ἄλλοι θὰ μὲ ὁνομάζουν ἴσως φιλόδοξο. Μὰ δὲν με μέλει. Ἂν πήγαινα τῶρα στὴ Μακεδονία νὰ παλέψω μὲ τοὺς Βουλγάρους θὰ ἔλεγε ὁ κόσμος: «Τὶ πατριώτης!». Ὅμως δὲ θα πήγαινα ἄπὸ φιλοπατρία στὴ Μακεδονία, καὶ εἶναι τόσο μπερδεμένες οἱ αἰτίες ποὺ μὲ ἀναγκάζουν νὰ ἐνεργῶ σὲ κάθε περίσταση ἔτσι ἢ ἀλλιῶς ποὺ δὲν μπορῶ νὰ ξεδιαλύνω, καὶ χαῖρομαι γι’ αυτὸ. Αἰσθάνομαι ὅλον τὸν πλοῦτο καὶ τὰ ἀκατανόητα και μπερδεμένα ἐλατήρια τῆς ζωῆς. Μ’ ἀρέσει νὰ μὴ δύνομαι νὰ ἐξηγήσω καλὰ καλὰ μιὰ πράξη μοῦ. Χάνεται ὁ πλοῦτος τῶν αἰτιῶν ὅταν προσπαθῶ να τὶς ἐξηγήσω. Τὶ φτωχῆ ποῦ εἶναι κάθε ἐξήγηση καὶ τὶ πλούσια ἡ ζωῆ! Καὶ δροσερὴ καὶ ζουμερὴ καὶ ἀνεάντλητη, καὶ άναρχη καὶ ατέλειωτη, ἀπεριόριτη, ανυπολόγιστη, μυτικὴ, τρισβαθὴ, ἀναρχικὴ, καὶ ἀνεξήγητη, γεμάτη μύθους καὶ προβλήματα, εἰρωνικὴ καὶ σκληρὴ, τρελλὴ καὶ μεγαλόδωρη καὶ αδιάφορη, ανοικτοχέρα καὶ κακὴ…»[11].
Τον ρωτά ο Φαρδύς, αφού η ζωή είναι γεμάτη μυστήριο και αντίφαση τότε γιατί πηγαίνει στην Μακεδονία.
Και ο Αλέξης (δηλαδή ο Δραγούμης) λέγει:
«Σὲ κάποιον κάμπο, τριγύρω κεκλισμένον μὲ συνορα ποῦ τον λὲν οἱ άνθρωποι πατρίδα, ἐκεὶ γεννήθηκα, ἐκεῖ εἶναι θαμμένοι ἄνθρωποι, ἐκεῖ ἀπὸ μικρὸς μεγάλωσα καὶ ανατράφηκα. Κάθε θύμηση τοῦ κάμπου αὐτοῦ, είναι η δική μοῦ ΄θύμηση. Τὰ νειάτα μοῦ εἶνιαι μία θύμηση βαθειὰ καὶ στερεὰ καὶ δυναμωνει, μέσα μοῦ τὴν πατρίδα. Στον καμπο αὐτὸν βρέθηκα καὶ μένω , πότε γέρος, καὶ πότε ἄρρωστος. Στὸν κάμπο αὐτὸν τρέχω, περιδιαβάζω, χαίρομαι, στεναχωριοῦμαι, ταράζομαι βαρυοῦμαι καὶ κοιμοῦμαι….».
Για οικονομία λέξεων ας παρατεθεί λοιπόν η ουσία του νοήματος της πατριδολατρίας, ήτοι του Ελληνικού Εθνικισμού.
«Τὸ νὰ ζῶ μέσα στὸ ἔθνος μοῦ δὲ θα πεῖ πῶς εἶμαι πατριώτης. Ζῶ, ὅχι γιὰ τὸ εθνος μοῦ ἄλλὰ μέσα στο έθνος μου. Γιατί να τα αφῆσω;»
Τούτων Λεχθέντων ο ισχυρισμός του Δραγούμη, συνταυτίζεται με εκείνον του Παλαμά. Ο πατριωτισμός είναι αίσθημα. Ο Εθνικισμός του κατά προς το Έθνος αίσθημα ζην. Είναι τρόπος ζωής. Είναι νοοτροπία άπτεται σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής ατομικώς, οικονομικώς, κοινωνικώς πολιτικώς. Είναι ενέργεια.
Μη λησμονητέα η ρήση:
«Ὁ ἐθνικισμὸς εἶναι μορφῆ τῆς ἐνέργειας. Ὁ Barres τιτλοφορεῖ τὰ βιβλία τοῦ μὲ τ’ ὄνομα τῶν μυθηστορημάτων τῆς ἐθνικῆς ἐνέργειας. Ἡ ὕπαρξις τοῦ ἔθνους εἶναι ἐνέργεια. Ἅμα παύση νὰ εἶναι ὅλη ἐνέργεια, χάνεται τὸ ἔθνος σιγᾶ σιγᾶ»[12]
ΙV. Επιλογή της σημασίας Πατριδολατρίας/Εθνικισμού αντί του Πατριωτισμού
Ούτως εχόντων των πραγμάτων οι Δραγούμης και Παλαμάς συμφωνούν στα σε ποικίλα. Ας αναλυθούν κάτωθι.
Πρώτιστα, ότι ο Εθνικιστής/πατριδολάτρης είναι πραγματικός πατριώτης συνολικός και ολοκληρωμένος από τον αυτοπροσδιοριζόμενο και νενομισμένο ως πατριώτη, καθότι ο μεν διακατέχεται από συνείδηση φαύλη τεχνητή, όχι φυσική, ως απόρροια διάθεσης η οποία δεν αποτυπώνεται στην πράξη. Ο πατριώτης, ενθυμείται την λέξη μόνο για να προβάλλει παθητική αντίσταση και όταν προβληθεί εν καιρώ απειλής εξωτερικής και ορατότατης, -εάν υπάρξει- και κλυδωνίζεται στην αδράνεια, επειδή δεν πολεμά υπέρ μιας εθνικής ζωής και δεν αντιμάχεται την παρακμή του έθνους και τον αόρατο πόλεμο κατά αυτού. Έχει ταλέντο στις δηλώσεις μα είναι ατάλαντος στις πράξεις.
Επιπροσθέτως, ότι ο εν λόγω Εθνικισμός/πατριδολατρία είναι μία καθολική έννοια σαφέστερη από την του πατριωτισμού σημασία. Το προς τι χαρακτηρίζει κάποιον ως πατριώτη είναι σχετικό. Η λέξη πατριωτισμός είναι ασαφής εκδήλωση και μάλλον επιμέρους όρος. Είναι εκδήλωση προς την ιδιαίτερή του πατρίδα την τοπική, το χωριό του; Την πόλη του; Ένα κράτος με ομοεθνείς κατοίκους που με το άλλο ομοεθνές κράτος διασταυρώνουν μανιωδώς με ένα άλλο τα ξίφη τους, όπως στην Αρχαία Ελλάδα ή με τον σημερινό Ρωσοουκρανικό πόλεμο; Αντιλαμβάνεται κάποιος ότι η έννοια αυτή είναι περισσότερο περιορισμένη και χαρακτηρίζεται με μειωμένη χωροταξική σημασία· νοείται ως κρατική και εξουσιαστική. Παρενθέτουμε επίσης ότι το κράτος μέσω μίας ομάδος από πρόσωπα του κατεστημένου πιθανόν να καταπιέζει το Έθνος που το τελευταίο έφτιαξε τούτο που το δημιούργησε ως μέσο για να ζει και να εκφράζεται ελεύθερο. Άρα ο πατριωτισμός ως η λέξη αποτελεί καταφύγιο της δημαγωγίας του πολιτικού αντεθνικού κατεστημένου. Άπτεται ή μάλλον ως επί το πλείστον άπτεται στις τρεις διαστάσεις, του βάθους του μήκους και του πλάτους.
Εν αντιθέσει του προειρημένου όρου, ο Εθνικισμός χωροταξικά αλλά και σημασιολογικά άπτεται σε ολόκληρο το Έθνος. Δηλονότι, σε δύο ή περισσότερα κράτη τα οποία αποτελούν την ίδια εθνικότητα. Ελλάς και Κύπρος, Γερμανία και Αυστρία, Ολλανδία και Φλάνδρα, Ρουμανία και Μολδαβία, Ρωσία, Λευκορωσία και Ουκρανία, Αρμενία και Ναγκόρνο Καραμπάχ, Γαλλία και Βαλλωνία, Σερβία και Κοσσυφοπέδιο.
Κάθε δύο ή τρία κράτη που είναι απότοκα ομοεθνών πληθυσμών αποτελούν ένα Έθνος. Είναι η μεγαλύτερη απόδειξη ότι τα Έθνη δεν είναι τεχνητά, αλλά φυσικά.
Τοιουτοτρόπως, καταλήγουμε στο τρίτο συμπέρασμα που θίγουν αμφότεροι οι συγγραφείς. Ότι ο Έθνικισμός αποτελεί αίσθημα εκ του φυσικού, απόρροια της ζωής, της κοινής εθνικής συνειδήσεως από αρχαιοτάτων χρόνων. Δεν είναι τυχαίο πως εισάγει την λέξη πατριδολατρία περισσότερο από την λέξη πατριωτισμός. Διότι εκείνη ενέχει το περιεχόμενο της λατρείας όπερ εστί η έμπρακτη εκδήλωση της αγάπης προς το Έθνος συνεχώς και αδιαλείπτως και εξ αρχής μέσα από την ατομική ζωή. Σημειοτέον ότι δεν εννοείται η ειδωλολατρική λατρεία, τουναντίον ως λατρεία λογίζεται ο φόρος τιμής. Ο Εθνικισμός εκδηλώνεται και καταλήγει από υποσυνείδητη ενέργεια και εκτυλίσσεται σε οργανωμένη ενέργεια συνειδητή ομαδική συσπείρωση πολιτική και κοινωνική τε.
Εάν παραθέσουμε ξανά τα λόγια του εκ των μεγίστων των Ελλήνων ποιητών: «Μα είναι άξιοι λόγου οι συγγραφείς αυτοί που αναφέρετε; Τον Λοτί βέβαια δεν μπορούσε κανείς να μην το λογαριάση. Αυτός με είχε κάνει να οργισθώ κάποτε πολύ εναντίον του. Και σ’ ένα μου δημοσίευμα στο «Εμπρός» τον είχα βρίσει σαν παληάνθρωπο. Έθεσα κατά μέρος όλο μου το θαυμασμό για το λογοτέχνη. Τι τα θέλετε… Ο πατριωτισμός μας είναι έμφυτος. Κι εγώ είμαι εθνικιστής, βέβαια εθνικιστής, είμαι ένας πατριδολάτρης…»[13]
Ο έμφυτος πατριωτισμός, ως αίσθημα, εκδηλώνεται με υποσυνείδηση και καταλήγει στην συνείδηση. Ο Παλαμάς εξακριβώνει με τις δύο τελευταίες προτάσεις ότι είναι σίγουρα Εθνικιστής και κάνει διευκρίνιση την φράσης του λέγοντας, ότι είναι πατριδολάτρης δηλαδή Εθνικιστής που η ιδεολογία του εκδηλώνεται ως εκδήλωση όχι κοινωνικής κατασκευής αλλά απορρέει από την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου, χρονικώς ορμώμενης από την αρχαιότητα.
Ο πατριωτισμός αποτελεί δήλωση απορρέουσα υπό του εθνικού αισθήματος. Ύστερα γίνεται Εθνικιστής ήγουν έμπρακτος πατριωτικός συναισθηματισμός[14]. Και είναι ο Εθνικισμός συνώνυμος της πατριδολατρίας καθώς εκείνος είναι η κατ’ εξακολούθηση τιμή της γης και των κεκοιμημένων προγόνων.
Ας μην παροράται η κατά το 1919 εγγραφή του Ίωνος Δραγούμη:
«Ἀπὸ στενὸς πατριώτης γίνομαι ἐθνικιστής, μὲ τὴ συνείδηση τοῦ ἔθνους καὶ ὅλων τῶν ἄλλων εθνῶν, γιατὶ οἱ διαφορὲς τῶν ἄλλων ἐθνῶν πάντα θὰ ὑπάρχουν, καὶ ἔχω τη συνείδησὴ τοὺς, καὶ χαίρομαι ποῦ ὑπάρχουν αὐτὲς οἱ διαφορές, ποὺ μὲ τὶς ἀντιθέσεις τοὺς, ὑψώνουν τὴν ἀνθρώπινη συνείδηση καὶ ἐνέργεια»[15].
Αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο πατριωτισμός είναι μέρος και προστάδιο του Εθνικισμού. Το να εμμένει κανείς στον πατριωτισμό του χωρίς να τελειοποιείται γενόμενος Εθνικιστής καταντά να μην πράττει και να αντιφάσκουν τα λόγια του με την παθητικότητα, την αδράνεια και ίσως και με τα προσκρουόμενα πεπραγμένα του.
V. Ο Εθνικισμός δεν καθίσταται έννοια διαφοροποιημένη ως ακραία σήμερα, αλλά συκοφαντημένη
Τέλος αυτοί που αντιτείνουν ότι ο Παλαμάς μετάνιωσε το 1931 επειδή ο Εθνικισμός εξισώθηκε με τον Ναζισμό και το Φασισμό αντιλέγουμε πρώτιστα ότι ο Ναζισμός δεν εξεδηλώθη στην πολιτική εξουσία παρά μόνο δύο χρόνια αργότερα. Και κατά δεύτερον ότι κατά την δεκαετία του ’30 υπήρχε ακραιφνής θαυμασμός ο οποίος θα φθάσει στο ναδίρ κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην ιδεολογία της σβάστικας και του δεσμοπελέκεως. Σημειοτέον, ότι κατά τις αρχές του Χίτλερ στην εξουσία η Φασιστική Ιταλία και η Ναζιστική Γερμανία είχαν όχι τις καλύτερες σχέσεις. Τούτο διαφαίνεται και στην περίπτωση της Συμμαχίας Αυστρίας του Ντόλφους, με την Ιταλία του Μουσσολίνι, και την Ουγγαρία του Μίλκας, εναντίων της Γερμανίας, της Αγγλίας και της Γαλλίας[16].
Η δαιμονοποίηση του όρου «Εθνικιστής» και «Εθνικισμού» μάλλον σκόπιμη ήταν και μάλλον εξεδηλώθη μεταπολεμικά κατά το δεύτερο ήμισυ του περασμένου αιώνος.
VI. Εκλεκτικές συγγένειες Γαλλικού Μπαρεσσισμού με αυτόν του Ελληνικού Εθνικισμού και η περίπτωση του Παλαμά
Στα ποιήματά του, διαφαίνεται η επιρροή του Παλαμά από τον Μπαρρεσικό Εθνικισμό. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μωρίς Μπαρρές, διατείνετο, ότι ο Εθνικισμός αποτελεί την κατεξοχήν τιμή της γης άρα άπτεται του χώρου και των νεκρών ήγουν την θέαση του Έθνους από την χρονική διάσταση. Αυτή η θέαση του Έθνους χωρικά και χρονικά υποβοηθείται υπό της παραδόσεως από προφορικότητα και των γραπτών πηγών, μέσω της ιστορίας. Τόσο η μία όσο η άλλη παράκεινται του παρόντος και τείνουν, να συντελέσουν, δηλαδή να εκπληρώσουν ένα ολοκληρωμένο και αισιόδοξο μέλλον τουτέστιν, την εκπλήρωση ενός συν-τελεσμένου μέλλοντος. Τόσο λοιπόν η γνώση του παρελθόντος μέσω της παραδόσεως κατά τα ήθη και κατά τα έθιμα, όσο και η Ιστορία είναι αναγκαία για το Έθνος, καθότι έχουν χρόνο παρακείμενο και χρόνο του συντελεσμένου μέλλοντος. Παράκεινται του τώρα και συντελούν προς το μέλλον[17]. Εννοείται δηλαδή ότι η διαχρονία που έθνους και των αξιών αυτού που η ιστορία και η παράδοση διδάσκει, αποτελεί την κλείδα για την συλλογική βάσει του Έθνους βελτίωση και την αρτιότητα της κοινωνίας[18]. Επισημαίνεται δε, ότι ο Εθνικισμός της Γαλλικής Επαναστάσεως με την θεώρηση ότι το κράτος δημιουργεί Έθνος, ο Μπαρρές δεν την ενστερνίζεται. Πολλώ μάλλον δε, το αντίστροφο.
Επόμενο κοινό χαρακτηριστικό με τον Μπαρρές, τον Παλαμά αλλά και άλλους Εθνικιστές και ιδίως τους Έλληνες, είναι η εγκόλπωση της αντιστρατεύσεως στην ξενομανία. Αντιμάχονται δηλονότι, την μίμηση ξένων πολιτισμικών προτύπων[19]. Η υιοθέτηση σε ακραίο βαθμό των ξένων τεχνών και καλλιτεχνικών ρευμάτων, παραδόσεων, εισαγόμενων προϊόντων, κοινωνικής συμπεριφοράς, ενδυμασίας και ούτω καθεξής. Έτσι ο Εθνικισμός ως φυσική απόρροια των πραγμάτων παίρνει από τις αντιλήψεις αρχικά από ότι ταιριάζει στην συλλογική ιστορική συμπεριφορά ενός Έθνους και κατά δεύτερος ότι δεν βρίσκεται σε συνάφεια με αυτό τα απορρίπτει. Τούτο εμφαίνεται και στην πολιτική φιλοσοφία. Ο Γάλλος και ο Έλληνας διαμορφώνουν τον Εθνικισμό τους εκάτεροι ανά τα εκάτερα πολιτισμικά σύμφυτα με το Έθνος πρότυπα και βάσει τούτων δημιουργείται και το εθνικιστικό τους φιλοσοφικό σύστημα.
Παρόμοια φαίνεται η εθνικιστική πολιτική ζωή του Γαλλικού και του Ελληνικού κράτους κατά το Β’ μισό του 19ου αιώνος και στην αρχή του 20ου. Τόσο η μία χώρα, όσο και η άλλη υπέστησαν σφοδρή ήττα, αλλά δοξάσθηκαν αργότερα, μετά την σφοδρή υποτροπίαση του εθνικιστικού ρεύματος. Η έκφραση των πεζογράφων και των ποιητών στην συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν σφόδρα εθνικιστικές[20]. Ο Παλαμάς φυσικά και δεν ήταν η εξαίρεση υπό του κανόνος. Τόσο η Γαλλία, όσο και η Ελλάς υπέστησαν ταπεινωτικές ήττες όπως επί παραδείγματα εκείνη του Γαλλοπρωσικού πολέμου το 1871 και προς δυσμάς τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Η ανορθωτική τάση, αίσθηση σε συνδυασμό με το νιτσεϊκό κίνημα έκανε τον Εθνικισμό σε εκάτερες τις χώρες να τις οδηγήσει σε αιτήματα προς την εθνική αναγέννηση όπερ και εγένετο. Ως προς την Γαλλία έχουμε την νίκη αυτής και των Άλλων συμμάχων κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως προς την Ελλάδα έχουμε τις Κρητικές επαναστάσεις, τον Μακεδονικό Αγώνα, τους Βαλκανικούς Πολέμους, την συμμετοχή της Ελλάδος στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, την Ουκρανική Εκστρατεία και την Μικρασιατική Εκστρατεία. Η Ελλάς μέσω του Εθνικισμού θριάμβευσε, για να ηττηθεί κατά την λήξη της Μικρασιατικής εκστρατείας και της ακραιφνώς βιαίας καταστροφής των Ελληνικών πληθυσμών εν Μικρά Ασία υπό των Τούρκων.
VII. Σύνοψη των ανωτέρω
Συγκεφαλαιώνοντας τα ειρημένα μας, έκαστος αντιλαμβάνεται, ότι ο Παλαμάς δεν αντιτίθετο στο Εθνικισμό, αλλά τον ενστερνιζόταν. Απλούστατα τον ονόμαζε «πατριδολατρία», καθώς η πρώτη λέξη αποτελεί σημασιολογικό δάνειο κατά τον εθνικό ποιητή. Σιχαίνεται το όνομα αλλά όχι την ιδεολογία. Σιχαίνεται την ετικέτα του. Ένας Εθνικιστής δεν αυτοπροσδιορίζεται πρώτιστα ως μία ιδεολογία με βάση την οικονομία, την κοινωνία και τα γνωστά φάσματα αυτών ή την αποτύπωση τους σε άξονες ούτε τεχνητή εκδήλωση. Πρώτιστα είναι αίσθημα, ύστερα ατομική και συλλογική εκδήλωση και αργότερα πολιτική. Για να πραγματοποιήσει, χρησιμοποιεί από όλο το πολιτικό φάσμα, ό,τι είναι σύμφυτο προς τον λόγο της φύσεως και την συλλογική συμπεριφορά αναλόγως εκάστου Έθνους στο οποίο το έκαστο άτομο κατάγεται. Στην ελληνική περίπτωση, πρέπει να υιοθετείται φιλοσοφικό ρεύμα ή μέρος αυτού σε ό,τι και εάν πρώτιστα συμφωνεί με την εθνική μας την Ελληνική Ιδέα να την συμβιβάζουμε τόσο με την ελληνική ανθρώπινη φύση, όσο και δογματικά με την, Ορθόδοξη Χριστιανική, γραπτή και προφορική τε, Παράδοση της Εκκλησίας και με αυτής των επτά, της πενθέκτης, συν των δύο Αγίων Οικουμενικών Συνόδων[21]. Ο Εθνικισμός είναι η ανώτερη και πραγματική φυσική και φυσιολογική ιδεολογία διότι υπάρχει με την ανώτερη εξελικτική βαθμίδα του ανθρώπου. Είναι η κοινωνία δύναται να ευτυχήσει και τα μέλη της που συνδέονται με τους δεσμούς που χαρακτηρίζουν το Έθνος να ευρίσκονται υπερταξικώς[22] υπό το καθεστώς της πραγματικής αλληλεγγύης. Δεν είναι άλλη από την αλληλεγγύη που εκπορεύεται από την εθνική συνείδηση
Τοιουτοτρόπως, ο Εθνικισμός είναι η μόνη πραγματική ιδεολογία γιατί ζωογονεί, δηλαδή είναι φορέας δημιουργικότητας και αυθεντικής πολιτισμικής δημιουργίας· συνδυάζει αρμονικά πλήθος ρευμάτων φιλοσοφικών και πολιτικών. Αποβάλλει τα αρνητικά των και πράττει συμφώνως προς την αυθεντικότητα της εθνοφυλής. Γι’ αυτό και δεν είναι ιδεολογία μονοδιάστατη ούτε υπάρχουν ετικέτες όπως τον λανθασμένο και πεπλασμένο εθνικισμό της δύσεως. Επέχει πολυφωνία. Διότι ο Ελληνικός εθνικισμός του Παλαμά όπως εκείνος του Δραγούμη, του Βεζανή και άλλων, είναι έμφυτος αυθύπαρκτος με τον άνθρωπο, καθότι μία από τις επιδιώξεις του Έθνους είναι η πολιτισμική δημιουργία. Συνάγεται λοιπόν ότι ο Εθνικιστής είθισται να είναι ελεύθερο πνεύμα.
Δεν είναι η πατριδολατρία πατριωτισμός. Η λέξη αυτή δεν συντείνει προς συνταύτιση. Ως πατριωτισμός εννοείται η έμφυτη κατάσταση της εθνικής διάθεσης. Εκείνη αναδύεται εμπράκτως με τον Εθνικισμό.
Εν τέλει, ο Παλαμάς δεν αντιτίθετο στον Εθνικισμό και το απόφθεγμά του είναι αυθεντικό. Ο Παλαμάς και εναργώς Εθνικιστής ήταν, και ήταν ένας από τους διαμορφωτές της αυτής ιδεολογίας, μέσω της ποιήσεώς του. Δυνάμεθα να τον προσθέσουμε ως έναν από τους διανοούμενους του Ελληνικού Εθνικισμού.
Τελειώνω με την παράθεση ποιήματος του Κωστή Παλαμά ο οποίος το αφιέρωσε στον Γκαμπριέλλε Ντ’ Αννούντσιο:
«Στὴ χῶρα τῆς ἡλιόκαλης μαρμαρωμένης
(Χαῖρε «κερὴ κορφὴ καὶ ἰοστέφανα πλάγια)!
Ἦρθες, Ὑπέρκαλε, κ’ ἐστάθης καὶ διαβαίνεις,
Καὶ ρίχνεις τὸ χρυσόβολογο ποῦ λεῖ τὰ μάγια.
Στο νικητήριον ἅρμα τοὺς βαρβάρους δένεις,
Μὲ νέα μοσχοβόλιὰ πἐρα, στὴ γῆ ταὴν ἅγια
Τοῦ Βιργιλίου τὰ κρίνα ταὰ γοργοανασταίνεις,
Καὶ ταὴν πολύτροπη Ὠμορφιὰ μ’ ἄφθαρτα βάγια
Στέφεις καὶ βουβὰ ὤ! Τὰ βύθη τῶν μνημάτων»[23].
[1] Κωστής Παλαμάς ,«Μουσολίνι» 18.11.1922, στο: Αλέξανδρος
Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή
Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 56.
[2] Σώτη Τριανταφύλλου, Φασισμός, Η ιστορία μίας ιδεολογίας, εκδ. Πατάκη, Αθήνα,2025, σ. 18.
[3] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεῦς» 2.10.1923 , στο:
Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του
Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 65.
[4] Κωστής Παλαμάς ,«Μουσολίνι» 18.11.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο
Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά,
Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 58.
[5] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεύς» 2.10.1923, στο:
Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του
Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 65.
[6] Κωστής Παλαμάς ,« Μουσολίνι» 18.10.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς,
Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά,
Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 57.
[7] John Hanson, «The Aesthetics of Futurism», στο: The Comparatist, τχ. 7, σ. 19–28, (1983).
[8] Κωστής Παλαμάς ,«Ὁ Μουσολίνι συγγραφεύς» 2.10.1923, στο:
Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του
Κωστή Παλαμά, Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 77.
[9] Κωστής Παλαμάς , Μουσολίνι» 18.10.1922, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο
Φασισμός ως φαινόμενο της εποχής του κι η ματιά του Κωστή Παλαμά,
Αθήνα, εκδ, Νέα γενεά, 2024, σ. 57
[10] Η αναφορά του Πλάτωνος περί της προασπίσεων των αξιών της
Πατρίδος και του Έθνους ανευρίσκονται στους διαλόγους «Κρίτων» και
Πολιτεία. Ενδεικτικά, Βλπ. Πλάτων, Άπαντα, τ. 1 «Απολογία Σωκράτους –
Κρίτων – Φαίδων, Αθήνα, εκδ. Κάκτος, 1992. Στον Μεν Κριτία υπονοείται η
προάρπιστη των συμφερόντων της Πατρίδας. Στην δε «Πολιτεία» απαντάται η
λέξη «Φιλέλλην». Στην δεύτερη περίπτωση ενυπάρχει η έννοια της
προασπίσεως των ζητημάτων του έθνος καθολικά. Δεν φαίνεται να κείται
μακρόθεν της έννοιας του Πανελληνισμού του Ισοκράτους. Βλπ. Πλάτων,
Άπαντα, τ. 5 «Πολιτεία», 470 d, Αθήνα, εκδ. Κάκτος, 1995.
[11] Ίων Δραγούμης, «Σαμοθράκη», σ. 203 στο: Άπαντα Ίωνος Δραγούμη, τ. 1, εκδ. Έκτωρ, Αθήνα, 2021.
[12] Ί. Δραγούμης, «Ὁ Ἑλληνισμὸς μοῦ καὶ οἱ Ἕλληννες», στο: Άπαντα Ίωνος Δραγούμη, Αθήνα 2021, τ. 2, σ. 384.
[13] Άπαντα Κωστή Παλαμά, τ. 14ος, Αθήνα, εκδ. Γκοβόστη, 1965, σ. 165.
[14] Δημήτρης Βεζανής, «Ἐθνικισμὸς» 1945, στο: Εθνικιστικός
Σύνδεσμος, ἄπαντα τὰ ἐκδοθέντα (1945 – 1964), εκδ. Πελασγός, Αθήνα,
2025.
[15] Ίων Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου, τ. 6, εκδ. Ερμής, Αθήνα, 1987, σ. 59.
[16] Gehard Boltz, «The Coming of the Dollfuss–Schuschnigg Regime
and the Stages of its Development», στο: Antonio Consta Pinto –
Aristotle Kallis, Rethinking Fascism and Dictatorship in Europe,
Pelgrave, 2014, σ. 136.
[17] Μωρίς Μπαρρές, Οι Γη και οι Νεκροί εκδ Νέα Γενεά, Αθήνα, 2018, σ. 13.
[18] Παρασκευάς Ματάλας, Κοσμοπολίτες εθνικιστές, Ο Μωρίς Μπαρές και οι μαθητές του ανά τον κόσμο. Αθήνα, εκδ. 2021, σ.21 – 25.
[19]Περισσότερα για την αντιπαραβολή του Μπαρρές σε ξενογενή
πολιτισμικά αγαθά βλπ: Μωρίς Μπαρρές, Οι Γη και οι Νεκροί, εκδ, σ. 48.
[20] Λυκούργος Κουρκουβέλας, Ο Κωστής Παλαμάς ως ανορθωτής του
Έθνους και της Φυλής (1897-1922) «Η πρόσληψη των νιτσεϊκών εννοιών ως
εθνικιστικές αξίες στο έργο του Κωστή Παλαμά» , Πανεπιστήμιο Κύπρου,
Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστημιακή εργασία,2019 στο:
«Ακαντέμια έντου/Academia edu». Πηγή:
https://www.academia.edu/42859043/%CE%9F_%CE%A5%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AC%CE%BD%
CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%
BF%CF%85_%CE%9A%CF%89%CF%83%CF%84%CE%AE_%CE%A0%
CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%BC%CE%AC_%CE%9C%CE%AC%CE%
B9%CE%BF%CF%82
[21] Εννοείται υπό του γράφοντος, η σύνοδος του 879 κεκλειμένη
ογδόη (Η΄) που συνεκάλεσε η Αυτοκράτειρα Θεοδώρα του Θεοφίλου. Σε
εκείνην κατεδικάσθη η αιρετική παπική προσθήκη στο σύμβολο της πίστεως
«και εκ του υιού το γνωστό «Φιλιόκβε» , και εκείνη του 1341 με
επικεφαλής τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά η κελειμένη ενάτη (Θ΄). Η
εκκλησία δογμάτισε σε ότι αφορά τα περί ακτίστης και κτιστής ουσίας και
κατεδίκασε τον Πλατωνικό μυστικισμό του Βαρλαάμ.
[22] Δηλαδή με την ύπαρξη των τάξεων αλλά όχι την κοινωνική
καταπίεση των κατώτερων τάξεων από τις ανώτερες. Η εξυγίανση της
κοινωνικοοικονομικής καταστάσεως θα πραγματοποιείται μέσω της
συνεργασίας των τάξεων μεταξύ των.
[23] Κωστης Παλαμάς, Χαιρετισμός προς τον Γαβριήλ Ντ’ Αννούνσιο, σ.
84 – 85, στο: Αλέξανδρος Καρράς, Ο Φασισμὀς ως Φαινόμενο της εποχής του
και η ματιά του Κωστή Παλαμά, Εκδ. Νέα Γενεά, Αθήνα 2024.
