ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ : ΥΣΤΑΤΟ ΧΑΙΡΕ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΣΑΜΠΟΤΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

Πριν λίγες μέρες έφυγε από κοντά μας ο Θέμης Μαρίνος, η τελευταία μεγάλη προσωπικότητα της Εθνικής Αντίστασης, που δημιούργησε τον θρύλο του στα πεδία των μαχών χωρίς κομματικές «ευλογίες» και περγαμηνές. Ίσως έτσι εξηγείται γιατί η παρηκμασμένη πολιτεία ξέχασε να αναφερθεί με αφορμή το θάνατό του, έστω και τυπικά, στον μεγάλο αυτό Έλληνα!  

Ο, γεννηθείς το 1917 στη Ζάκυνθο, Θέμης Μαρίνος άφησε το στίγμα του στην ιστορία της δεκαετίας του 1940. Πολέμησε το 1940 στον ελληνοιταλικό πόλεμο στα βουνά της Βορείου Ηπείρου και ακολούθως στη μάχη της Κρήτης τον Μάιο του 1941. Ακολούθως συνελήφθη από τους Γερμανούς αλλά κατόρθωσε να δραπετεύσει στη Μέση Ανατολή και εντάχθηκε αρχικά στην 1^η Ελληνική Ταξιαρχία. Κατόπιν εκπαιδεύτηκε από τους συμμάχους στο Βρετανικό Κέντρο Ειδικής Εκπαίδευσης στην Παλαιστίνη.

Η συμμετοχή στον Γοργοπόταμο

Το φθινόπωρο του 1942 εστάλη στα ελληνικά βουνά μαζί με άλλους 11 σαμποτέρ και αξιωματικούς για να πραγματοποιήσουν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Αυτή η ομάδα αποτέλεσε την πρώτη παρουσία μελών της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής στη χώρα μας. Ο Μαρίνος υπήρξε ο μοναδικός Έλληνας. Η Αποστολή μάταια έψαχνε να έρθει σε επαφή με τους Έλληνες αντάρτες. Όπως γράφει και ο ίδιος στο βιβλίο του «Αποστολή Harling 1942 – η επιχείρηση Γοργοποτάμου», (εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 1994) οι πληροφορίες που είχαν οι Βρετανοί για την κατάσταση και το αντάρτικο στην Ελλάδα ήταν εκτός τόπου και χρόνου. Οι Βρετανοί γνώριζαν μόνο για «αντάρτες του Ζέρβα» δηλαδή του ΕΔΕΣ και «του Σεφεριάδη» (ΕΑΜ). Κανέναν δεν βρήκαν όμως, στην περίπτωση του Ζέρβα η SOE είχε ενημερώσει τα μέλη της Αποστολής πως βρισκόταν στο χωριό Πέρα Κράψη αν και ο ίδιος ήταν στο Σακαρέτσι της Ηπείρου! Η χιλιομετρική απόσταση στο χάρτη υπολογιζόταν σε 100 χιλιόμετρα, πρακτικά όμως ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Ο Σεφεριάδης, που θεωρούνταν λανθασμένα ο ηγέτης του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ –στην πραγματικότητα αυτός είχε φροντίσει να ενισχύσει με βρετανικές χρυσές λίρες και οπλισμό τους πρώτους αντάρτες του Άρη Βελουχιώτη-, είχε συλληφθεί από τους Ιταλούς.

Όσο για τον Βελουχιώτη οι Βρετανοί αφού έπεσαν με αλεξίπτωτα στα βουνά της Ελλάδας έμαθαν για την ύπαρξή του αλλά αυτός δεν απαντούσε στα μηνύματα που του έστελναν μέσω χωρικών. Έτσι άρχισαν να πιστεύουν πως επρόκειτο για μυθικό πρόσωπο, δημιούργημα των χωρικών των βουνών, κατά τον σαμποτέρ Ντένυς Χάμσον! Ο πρώτος της Αποστολής ωστόσο που ήρθε κατά τύχη σε επαφή με τον Άρη ήταν ο Θέμης Μαρίνος. Συμπτωματικά η μέρα συνάντησης ήταν η 28^η Οκτωβρίου 1942. Γράφει ο Μαρίνος:

«Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος, ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…» και συνεχίζει: «Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε». 

Όλα άλλαξαν όταν ο Ζέρβας χωρίς όρους και αστερίσκους αφού ενημερώθηκε ότι τον έψαχναν οι Βρετανοί δέχτηκε άμεσα και αποφασιστικά να συναντηθεί με τον Γουντχάουζ και τον Μάγιερς και να ξεκινήσει για το σαμποτάζ. Κατά τον Θέμη Μαρίνο η συνάντηση Ζέρβα-Κρις αποτέλεσε «σταθμό στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας». Πράγματι αφενός οδήγησε στη πραγμάτωση του μεγαλύτερου τότε σαμποτάζ στο Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, που χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και αφετέρου άλλαξε τη μοίρα του αντάρτικουκαθώς χωρίς την βρετανική ενίσχυση δεν θα μπορούσε να προσφέρει κάτι παραπάνω από ασύνδετες ανταρτοομάδες που δεν θα αποτελούσαν απειλή με κανένα τρόπο για τον Άξονα.   Για τον Βελουχιώτη όμως οι Βρετανοί σαμποτέρ αρχικά ήταν «κατάσκοποι των Γερμανών». Σήμερα είναι αποδεδειγμένο πως η άποψη αυτή αποτελούσε δικαιολογία για να καθυστερήσει όσο μπορούσε το σαμποτάζ. Αν αναλογιστεί κανείς και τις συζητήσεις του Άρη με τον Νικηφόρο και αργότερα με τον Ζέρβα, οι Βρετανοί ήταν «πράκτορες που ήρθαν να ρίξουν κανα γεφύρι αλλά προπαντώς να μας βάλλουν να φαγωθούμε για να μας ζέψουν πάλι στο πλευρό τους» θα διαπιστώσει πως το πρόβλημα ήταν πως έφτασαν πρώτοι στην Ελλάδα – ή νοιάστηκαν αν θέλετε (πάντα και μόνο για τα δικά τους συμφέροντα βέβαια)- οι «Βρετανοί καπιταλιστές» και όχι οι αγαπημένοι, για κάθε κομμουνιστή, Σοβιετικοί. Αργότερα μέσα στο 1943 θα πέσουν οι μάσκες και ο Άρης θα το παραδεχτεί μπροστά στον αιμόφυρτο αιχμάλωτό του Θέμη Μαρίνο, όπως θα δούμε παρακάτω.

Επιχείρηση Animals

Τον Μάρτιο του 1943 ο Θέμης Μαρίνος θα αναλάβει σύνδεσμος της Αποστολής στο Γενικό Αρχηγείο των Εθνικών Ομάδων του Ζέρβα, αντικαθιστώντας τον Κρις Γουντχάουζ που θα αναλάμβανε το αξίωμα του υπαρχηγού της Συμμαχικής Αποστολής. Από τότε οργανώνει και εκγυμνάζει τις αντάρτικες ομάδες ιδιαίτερα στη δυτική Στερεά και πρωτίστως στις επαρχίες Βάλτου, Τριχωνίδας και Ξηρομέρου. Τα αποτελέσματα στην περιοχή θα φανούν κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Animals το καλοκαίρι του ’43. Ο ΕΔΕΣ θα ξεχωρίσει με αποκορύφωμα τη μάχη του Μακρυνόρους όπου δυνάμεις των ΕΟΕΑ Βάλτου υπό τους Χούτα και Παντελίδη θα ακινητοποιήσουν την επίλεκτη ιταλική Μεραρχία Μπρένερο και θα ανθέξουν στις επιθέσεις της γερμανικής Εντελβάις, που μόλις είχε έρθει από το Ανατολικό Μέτωπο. Από την περίοδο εκείνη οι Γερμανοί θα θέσουν ως υπ’ αριθμόν ένα εχθρό τον ΕΔΕΣ του Ζέρβα λόγω της μαχητικότητάς του αλλά και της θέσης του που ήλεγχε τις δυτικές ακτές της δυτικής και βορειοδυτικής Ελλάδας, στις οποίες οι Γερμανοί είχαν πεισθεί ότι θα έκαναν απόβαση οι σύμμαχοι. Χωρίς την παρουσία του Θέμη Μαρίνου στην Αιτωλοακαρνανία και του Τομ Μπαρνς στην Ήπειρο τα αποτελέσματα στην Animals θα ήταν διαφορετικά.

     

«Δεν θα ξαναδείς τον ήλιο»

Το φθινόπωρο του 1943 ο ΕΛΑΣ εξαπολύει οργανωμένα και συντονισμένα με το Βαλκανικό Κομμουνιστικό αντάρτικο τον κατοχικό εμφύλιο πόλεμο. Ο Βελουχιώτης και ο ΕΛΑΣ κατηγορούν τον Ζέρβα για συνεργασία με τον εχθρό. Την ίδια κατηγορία θα εκφράσουν για όλες τις οργανώσεις ανά την Ελλάδα που ως τότε δεν είχαν οικειοθελώς ή μη υποταχθεί στον ΕΛΑΣ. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ μάλιστα θα διακηρύξει ψευδώς ότι η επίθεση αυτή ήταν διαταγή του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής! Η αντίδραση του Στρατηγείου και της Βρετανικής Αποστολής στην Ελλάδα ήταν να κατηγορήσουν ευθέως τον ΕΛΑΣ για ευτελισμό της Εθνικής Αντίστασης.

 

Η πραγματικότητα ήταν πως ο Άρης εκτελούσε αυτό που πίστευε πάντα την εξόντωση του Ζέρβα και του ΕΔΕΣ αλλά μόνος του δεν μπορούσε να λάβει μια τέτοια απόφαση. Ήδη από τις 21 Σεπτεμβρίου του ’43 σε επιστολή προς τον ηγέτη του ΚΚΕ, Σιάντο ζητούσε τη διάλυση έστω και αιματηρώς του ΕΔΕΣ, της ΕΚΚΑ αν δεν δεχόταν τη σύμπλευση με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ την ώρα που κατά τις πληροφορίες του οι Γερμανοί εγκατέλειπαν την Ελλάδα και οι Άγγλοι ετοιμάζονταν για «αναίμαχτη απόβαση μια ωραία πρωία». Η έγκριση και τυπικά δόθηκε από το Σιάντο όταν ανέβηκε ο ίδιος στο βουνό αρχές Οκτωβρίου. Τελικά ούτε οι Γερμανοί έφυγαν ούτε οι Άγγλοι έκαναν απόβαση. Οι πρώτοι όμως εξαπέλυσαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις κατά των δύο οργανώσεων και διέλυσαν την αντίσταση.

Ιδιαίτερη σημασία με τα ανωτέρω έχει η φυλάκιση και ο βασανισμός του Θέμη Μαρίνου από τον Άρη την ίδια περίπου περίοδο. Το Νοέμβριο του ’43 ο Μαρίνος έπεσε στα χέρια του ΕΛΑΣ. Ο ίδιος είχε μπει στο μάτι του Βελουχιώτη και της ηγεσίας του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ από την πρώτη στιγμή. Ήταν ο πράκτορας των Εγγλέζων που μηχανορραφούσε με τον αγγλόδουλο Ζέρβα κατά του ηρωικού ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, κατά την γνωστή κομμουνιστική προπαγάνδα. Τότε ο Βελουχιώτης προσπάθησε να αποσπάσει με βίαιο τρόπο από τον Μαρίνο αυτά που ζητούσε το ΚΚΕ για την προπαγάνδα του. Γράφει ο Μαρίνος στο συγκλονιστικό βιβλίο του «Ο εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης» (εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 2003, τόμος Β’, σ. 271-273):

 «Μέ ἀνέβασαν στό πάνω πάτωμα, σ’ἕνα μεγάλο δωμάτιο μ’ἕνα τραπέζι στή μέση, ὅπου βρισκόταν ἕνας ἄγνωστος σ’ἐμέ συνταγματάρχης τοῦ ΕΛΑΣ. Μέ ρώτησε ποιός εἶμαι καί μόλις ἄκουσε πώς ἤμουν ὁ Θέμης μέ ἔφτυσε στά μοῦτρα κι ἄρχισε νά μέ βρίζει μέ τά αἰσχρότερα λόγια. Διαμαρτυρήθηκα μέ ὅσο μποροῦσα πιό πολιτισμένο τρόπο, ἐπειδή ἦταν ἀνώτερός μου, ἀλλά αἰφνιδίως ἄνοιξε πίσω μου μία πόρτα κι ὅρμησε μαινόμενος ὁ Ἄρης ξεφωνίζοντας μέ τά ἑξῆς περίπου λόγια: «Σκασμός παλιοτόμαρο, πῶς τολμᾶς νά προσβάλεις τόν Τίμιο Ἕλληνα Σύν/ρχη Παπασταματιάδη;» (ἔτσι μοῦ σύστησε τόν Νίκ. Παπασταματιάδη, ἐπιτελάρχη του). Συγχρόνως μου ἐπιτέθηκε μέ χαστούκια, κλωτσιές καί γροθιές, χτυπώντας μέ συγχρόνως μέ τό μαστίγιό του ἀκόμη καί στό πρόσωπο. Τίς βρισιές καί βλαστήμιες ἀκολούθησε κατηγορητήριο ὅτι εἶμαι προδότης γιατί βοηθάω τόν ΕΔΕΣ πού συνεργάζεται μέ τούς Γερμανούς ἐναντίον τοῦ ΕΛΑΣ, καί πουλημένο τομάρι στούς Ἐγγλέζους καί τό Βασιλιά Γλυξμπουρκ… Εἶχα σχεδόν καταρρεύσει ἀπό τά ἀλλεπάλληλα ἄγρια χτυπήματα, μέχρι σημείου νά μή μπορῶ νά συγκρατήσω τά οὔρα μου. Πάντως δέν ἔχασα τήν ψυχραιμία μου, ἄν καί τό σκληρό μαστίγιο τοῦ Ἄρη κάθε φορά πού ἔπεφτε ἄνοιγε πληγές στό κεφάλι μου καί τά αἵματα ἔτρεχαν στό πρόσωπό μου…Ἐνῶ ἐξακολουθοῦσαν οἱ προπηλακισμοί ἀπό τόν Ἄρη καί τούς «Μαυρισκούφηδες» τοῦ Καπετάν Τζαβέλα, ἄρχισε μία ἐξαντλητική ἀνάκριση μέ πιέσεις γιά νά ἐξαναγκασθῶ νά «ὁμολογήσω» ὅτι ὁ Ζέρβας συνεργαζόταν μέ τούς Γερμανούς. Στήν ἀντίδρασή μου, ὅτι οἱ κατηγορίες ἦταν ἀνυπόστατες καί στήν ἐπισήμανση προσφάτων μαχῶν τῶν ΕΟΕΑ ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ μέ πολλούς νεκρούς καί τραυματίες, πού κάθε ἄλλο παρά συνεργασία μαζί του ἔδειχναν, ἀκολούθησε δεύτερο κύμα ἀνη­λεοῦς ξυλοδαρμοῦ… Κατόπιν μου ἔφεραν ἕνα ἐρωτηματολόγιο μέ τρία βασικά ἐρωτήματα πάνω στίς ἴδιες πάντοτε ψευδεῖς κατηγορίες. Δέ θυμᾶμαι ἀκριβῶς πώς ἦταν διατυπωμένες, ἀλλά ἀπέβλεπαν στήν ἔγγραφη ἐκ μέρους μου μαρτυρία περί συμπαιγνίας Ἀποστολῆς-Ζέρβα καί συνεργασίας τοῦ ΕΔΕΣ μέ τούς Γερμανούς»

Αφού ο Μαρίνος αρνήθηκε τα ανωτέρω ο Άρης εξαγριώθηκε και του τόνισε πως δεν θα ξανάβλεπε τον ήλιο αν δεν επιβεβαίωνε τις …κατηγορίες. Τότε του είπε ο ΕΛΑΣ έχει ως πρώτο στόχο τις αντίπαλες οργανώσεις και όχι τους Γερμανούς τους οποίους έχουν αναλάβει να πολεμούν οι Σοβιετικοί. Αυτή η κατά κάποιο τρόπο εξομολόγηση του Άρη έχει ιδιαίτερη βαρύτητα αν την ερμηνεύσουμε με την μαρτυρία του Βάλτερ Χάνγκεν, διοικητή του ΝΑ Κλιμακίου των Μυστικών Υπηρεσιών των Γερμανών στη δίκη της Νυρεμβέργης. Εκεί ο Χάνγκεν υποστήριξε πως ο Στάλιν είχε δώσει διαταγές στον ΕΛΑΣ και στον Τίτο σε περίπτωση απόβασης των Βρετανών στην Ελλάδα ή στην Αδριατική από το 1943 και μετά να σταματήσουν τον πόλεμο με τους Γερμανούς και να χτυπήσουν τους Άγγλους! Εν τέλει ο Μαρίνος κατόρθωσε να σωθεί με αρκετά τυχερό τρόπο. Έτσι οι αποκαλύψεις του Άρη έγιναν γνωστές.

Αρχές του 1944 ο Μαρίνος επέστρεψε στο Κάιρο και ενημέρωσε τους Βρετανούς για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Μεταξύ άλλων τόνιζε:

 «4) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ προβαίνουν εις βαρβαρότητας και σφαγάς διά μαχαίρας και άλλων μέσων διά των παραμικροτέρων αφορμών και διά λόγους ως επί το πλείστον σχέσιν έχοντας με την πολιτικήν της οργανώσεώς των. Οι του ΕΟΕ ουδέποτε προέβησαν εις τοιαύτας βαρβαρότητας και ουδέποτε εξετέλεσαν άνθρωπον εάν δεν είχε προβεί εις έγκλημα κατά της πατρίδος. Αλλά και εις την περίπτωσιν αυτήν η εκτέλεσις εγένετο διά τυφεκισμού επισήμως.

5) Οι Αξ/κοί του ΕΛΑΣ ουδένα σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν έχουν ή είχαν, αντιθέτως κάμναν αντισυμμαχικήν προπαγάνδαν της χειροτέρας μορφής, τόσον στους αντάρτας των όσον και εις τους πολίτας. Οι του ΕΟΕ τρέφουν μεγάλον σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν και δημοσία εκφράζουν την πλήρη εμπιστοσύνην των εις τους Συμμάχους.

6) Διά την εκτέλεσιν επιχειρήσεων διαταχθεισών εκ Μέσης Ανατολής, το μέν ΕΛΑΣ έφερε πάντοτε δυσκολίας ή εμπόδια, το δέ ΕΟΕ πρώτον εξετέλει αυτάς, ασχέτως εάν υπήρχε πιθανότης επιτυχίας ή όχι. Η διαφορά αύτη έγκειται εις το ότι τα πολεμοφόδια και τους άνδρας το ΕΛΑΣ τα χρειάζεται ουχί διά τον πόλεμον, ουχί διά τους Γερμανούς, αλλά διά τους Έλληνας και διά την επιτυχίαν των δικτατορικών του επιδιώξεων.

7) Τα χρήματα άτινα εν Ελλάδι διέθετεν η Συμμαχική Αποστολή, εκ μέρους μέν της ΕΔΕΣ εξοδεύοντο δι’ αγοράν τροφίμων, ενδυμάτων και άλλων χρειωδών υλικών ελάχιστα δέ εις προπαγάνδαν, εκ μέρους όμως του ΕΛΑΣ τα τρόφιμα και τα είδη απεκτώντο διά κατασχέσεων κι’ επιτάξεων ως επί το πλείστον τα δέ χρήματα μυστηριωδώς εξαφανίζοντο. Κατά την γνώμην μου το μεγαλύτερον μέρος αυτών καταναλώνετο εις προπαγανδιστικάς υπέρ της ΕΑΜ εφημερίδας»

Κατόπιν ανέλαβε νέα αποστολή στο Ιόνιο και στη γενέτειρά του Ζάκυνθο όπου οργάνωσε δίκτυο πληροφοριών και δολιοφθορών μέχρι το Νοέμβριο του 1944. Οι εμπειρίες και οι αναμνήσεις του για την επιχείρηση Dastard περιλαμβάνονται στο τελευταίο χρονικά βιβλίο του «Μυστική αποστολή στο Ιόνιο 1944, κωδικός Dastard» (εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2013).

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

ΛΙΓΚΙΑΔΕΣ, ΤΟ ΟΛΚΑΥΤΩΜΑ ΤΩΝ ΝΑΖΙ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ ΣΤΙΣ 3 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1943

Πηγή πληροφοριών αποτέλεσε το βιβλίο «Μνήμες Κατοχής ΙΙΙ – Οι Λυγκιάδες στις φλόγες, του Κρίστοφ Σμινκ – Γκούσταβους, εκδόσεις Ισνάφι, Ιωάννινα 2011.

«Μας πήραν [οι Γερμανοί] ένα σωρό γυναίκες και παιδιά και μας σαλαγούσαν σαν κοπάδι κατά τον απάνω μαχαλά. Φτάκαμαν στο σπίτι του Χολέβα. Μας έμπασαν όλους μέσα στο κελάρι και βάρεσαν με το πολυβόλο μέσα στο σωρό. Εμένα μια σφαίρα τρύπησε τη σακούλα με τις παράδες και βρήκε το παιδί μου τον Αλέξη στο κεφάλι. Του τίναξε τα μυαλά που μου γέμισαν το πρόσωπο και τα στήθεια. Ήμουν πνιγμένη στα αίματα.

Οι Γερμανοί ψηλά αναποδογύριζαν το σπίτι. Είχαν βάλει φωτιά στη σκεπή. Τώρα οι φλόγες κατέβαιναν στο κελάρι. Μια μεγάλη γλώσσα κατέβαινε και έγλυφε το κεφάλι του παιδιού μου. Άκουσα που τσίριζαν οι σάρκες του που καίγονταν και έρχονταν στη μύτη μου η κνίσσα τους. Ο αέρας είχε γεμίσει από τη μυρουδιά της σάρκας του παιδιού μου, η ανάσα μου πιάστηκε, πετάχτηκα στην πόρτα. Η κνίσσα από τις σάρκες του μου γιόμισε τη μύτη, μου φάνηκε πως κατάπινα κομματάκια από το παιδί μου. Δε βάσταξα, πήρα τον ανήφορο. Η μυρουδιά με κυνηγούσε. Σταμάτησα εκεί που δεν μ’έφτανε ο καπνός. Δεν έβλεπα, δεν άκουγα σε λίγο τίποτα… Μονάχα μύριζα… Μύριζα και ήθελα να κρατήσω την ανάσα μου να μη μυρίζω. Μα δεν μπόρεγα».

Η ανωτέρω μαρτυρία ανήκει στην Ελένη Χολέβα, από τους λιγοστούς επιζώντες της σφαγής των Λιγκιάδων από τα γερμανικά ναζιστικά στρατεύματα στις 3 Οκτωβρίου 1943. Επρόκειτο για ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου των Γερμανών στην Ήπειρο και γενικότερα στην ελληνική επικράτεια.

Δύο μέρες νωρίτερα, αντάρτες του ΕΔΕΣ υπό την αρχηγία του Κώστα Τόλη, σκότωσαν σε ενέδρα τον σφαγέα του Κομμένου, συνταγματάρχη Γιόζεφ Ζάλμινγκερ. Ο θάνατος του Ζάλμινγκερ προκάλεσε «ψύχωση» στους Γερμανούς. Ο στρατηγός Λαντς, υπεύθυνος στον τομέα της Ηπείρου διέταξε άμεσα την εκτέλεση των αμάχων σε ακτίνα 20 χιλιομέτρων από το σημείο της δολοφονίας του φίλου του Ζάλμινγκερ.

Ειρωνεία του όλου θέματος αποτελεί το γεγονός πως μεταπολεμικά ο Λαντς αν και καταδικάστηκε σε κάθειρξη 12 ετών στη δίκη της Νυρεμβέργης σαν «εγκληματίας πολέμου», δεν πλήρωσε ποτέ για τα εγκλήματα που ο ίδιος είχε διατάξει. Το 1951, μετά δηλαδή από 4 μόλις έτη, αποφυλακίστηκε ελέω αμνηστίας των συμμάχων προς  τους ανώτερους αξιωματικούς των Ναζί. Το «ανεξιχνίαστο» της όλης υπόθεσης είναι πως και η εισαγγελία Μονάχου έπαυσε την ποινική δίωξη των εγκληματιών πολέμου ανώτατων αξιωματικών καταλήγοντας στο συμπέρασμα «πως δεν επαρκούν τα επιβαρυντικά στοιχεία των κατηγορουμένων». Έτσι ο Λαντς και πολλοί άλλοι εγκληματίες πολέμου δεν πλήρωσαν ουσιαστικά ποτέ για τις σφαγές των Λιγκιάδων, του Κομμένου κλπ.

Κατά την έρευνα ωστόσο του Γερμανού ιστορικού Κρίστοφ Σμινκ – Γκούσταβους, στο αρχείο του Λούντβιγσμπούργκ, υπήρχε σχετικός φάκελος για τη σφαγή στους Λιγκιάδες που ανέφερε σημαντικά στοιχεία:

«Τοποθεσία του εγκλήματος: Λυγκιάδες Ιωαννίνων

Ημερομηνία του εγκλήματος: 3.10.1943

Κατηγορίες: Τραυματισμοί, εκτελέσεις, πυρπόληση του χωριού, λεηλασίες, κατάσχεση ζώων, απανθράκωση ανθρώπων, κακοποιήσεις, τυφεκισμοί 40 παιδιών

Κατηγορούμενοι και μονάδες: 1) Λαντς Χούμπερτ, 2) Μάγιερ, ταγματάρχης, 3) Φον Στέττνερ Βάλτερ, υποστράτηγος, διοικητής της 1ης Μεραρχίας Ορεινών Καταδρομών, 4) Μπάουελ Καρλ, αξιωματικός από το Μόναχο, 5) υποδιοικητής του Μπάουερ με μικρό όνομα Χανς, 6) Λέδι (ή Λέντι;), λοχαγός, 7) Σχιούμαχερ Καρλ, ανθυπολοχαγός από τη Βαυαρία»

Ο ίδιος ιστορικός θα γράψει στην έρευνά του πως ενώ όλα ήταν γνωστά η δίκη δεν έγινε ποτέ. Η συγκάλυψη των εγκλημάτων αυτών από την γερμανική δικαιοσύνη, καθιστά αυτόματα και την ίδια συνένοχη.

Το μνημείο με τα ονόματα των αμάχων που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς, όπως είναι σήμερα στους Λιγκιάδες.

Ωστόσο όλοι οι Γερμανοί δεν είχαν την ίδια συμπεριφορά. Κατατοπιστική είναι η μαρτυρία του γιαννιώτη Ιωάννη Νούσια. Στο σπίτι τους τότε οι Γερμανοί επιτάξανε ένα από τα τρία δωμάτια του. Σε αυτό έμεναν δύο Γερμανοί αξιωματικοί. Οι Καρλ Σχιούμαχερ και Καρλ Μπάουερ. Ο πρώτος ήταν εξευγενισμένος άνθρωπος και φιλήσυχος. Εκμυστηρεύθηκε στον 36χρονο τότε Ιωάννη Νούσια πως την επόμενη μέρα θα γινόταν το ολοκαύτωμα στους Λιγκιάδες: «Ένα απόγευμα ήρθε σε μένα και είπε: «Έλα Ιωάννη! Βλέπεις αυτό το χωριό απέναντι;» Και μου έδειχνε τους Λυγκιάδες. «Αύριο καπούτ!» – Τρομαγμένος τον ρώτησα: «Μα, γιατί;» – «Οι δικοί μας λένε: Μπαντίτ! Εκεί επάνω – όλοι τους μπαντίτ! Έκαναν σαμποτάζ!» – «Μα πως; Σαμποτάζ εκεί πάνω; Αδύνατο! Δε γίνεται!» – «Όχι εκεί επάνω! Στο δρόμο προς την Πρέβεζα έγινε το σαμποτάζ! Τώρα θα σκοτώσουν όλους εκεί επάνω! Μα χωρίς εμένα! Εγώ δεν θα πάω! Θα πω ότι είμαι άρρωστος. Πήγαινε τώρα εσύ, να τους ειδοποιήσεις! Τρέξε! Για να φύγουν όλοι απ’ το χωριό! Θα σε συνοδέψω μέχρι την πλατεία. Σήκω! Πάμε!«. Ο Νούσιας ενημέρωσε τον πρόεδρο της κοινότητας των Λιγκιάδων, Σιαφάκα. Ωστόσο ο απεσταλμένος του προέδρου δεν πρόλαβε να ειδοποιήσει εγκαίρως τους συγχωριανούς του.

Ο έτερος αξιωματικός Καρλ Μπάουερ ήταν ιδιαίτερα σκληρός άνθρωπος. Ο Νούσιας θεωρούσε πως η απάνθρωπη σκληράδα του ήταν απόρροια των όσων φρικιαστικών έζησε στον Καύκασο. Αυτό τουλάχιστον του είχε εκμυστηρευθεί ο ίδιος, πως ενώ πολεμούσε στον Καύκασο κατά των Σοβιετικών οι τελευταίοι τους είχαν αποκλείσει σε μια κορυφή χωρίς νερό. Μόνος τρόπος να επιζήσουν ήταν να πιουν αίμα από κάποιο Γερμανό συμπολεμιστή τους που έπεφτε νεκρός στο πεδίο της μάχης. Εξυπακούεται πως ο Μπάουερ συμμετείχε με αυταπάρνηση στο ολοκαύτωμα των Λιγκιάδων. Μάλιστα μετά από αυτό επέστρεψε στο επιτεταγμένο δωμάτιο μεθυσμένος. Όπως και οι περισσότεροι Γερμανοί. Αφού συνήλθαν κοιτούσαν πως να ανταλλάξουν τα αντικείμενα και τα ζωντανά που είχαν κλέψει μετά την καταστροφή.Το πλιάτσικο των ανδρών της Βέρμαχτ επικεντρωνόταν σε ότι έβρισκαν. Πρωτίστως σε κοτόπουλα, άλογα, αγελάδες, πρόβατα και καρύδια, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των χωρικών. Τα αντάλλασσαν με ούζο ή τσίπουρο στα Γιάννενα με τους ντόπιους.

Ωστόσο οι Γερμανοί δεν έμειναν μόνο στις εν ψυχρώ εκτελέσεις και στο πλιάτσικο. Προέβησαν και σε πράξεις απόλυτης εξαθλίωσης γυναικών πριν την εκτέλεση. Η περίπτωση της νεαρής και όμορφης μητέρας, του εμβρύου τότε Παναγιώτη Μπαμπούσκα, είναι χαρακτηριστική. Οι Γερμανοί την βίασαν και την άφησαν γυμνή αφού την σκότωσαν. Οι πληγές και τα σημάδια ήταν εμφανή, σύμφωνα με μαρτυρίες χωρικών που επισκέφθηκαν το χωριό την επόμενη μέρα της καταστροφής. Αυτό συνέβη και σε άλλες κοπέλες. Ωστόσο η νεαρή μητέρα είχε και το μωρό μαζί της, το οποίο οι στρατιώτες της Βέρμαχτ δεν λυπήθηκαν και λόγχισαν με την ξιφολόγχη ενός όπλου. Για καλή του τύχη όμως το μωρό δεν πέθανε και βρέθηκε, να θηλάζει το στήθος της νεκρής μητέρας του, από χωρικούς λίγες ώρες μετά. Αμέσως στάλθηκε στο νοσοκομείο ανταρτών του ΕΛΑΣ, για περαιτέρω φροντίδα. Ο Παναγιώτης Μπαμπούσκας ζει σήμερα στην Ελευσίνα και το σημάδι από την λόγχη υπάρχει ανεξίτηλο στην πλάτη του.

Αξίζει να τονισθεί πως τον Μάρτιο του 2014 επισκέφθηκε τους Λιγκιάδες ο ομοσπονδιακός πρόεδρος της Γερμανίας Γιόχακιμ Γκάουκ με τη σύζυγό του, προσκεκλημένος του τότε Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, Καρόλου Παπούλια και απότισε στεφάνι σαν φόρο τιμής στο μνημείο των Λιγκιάδων. Η συμβολική πράξη αποτελεί μια σωστή αρχή αρκεί να συνεχιστεί με πράξεις αποζημίωσης τόσο προς την κοινότητα των Λιγκιάδων αλλά και στα οφειλόμενα προς την χώρα, που ακόμη οφείλουν οι Γερμανοί από την εποχή εκείνη.

ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

ΣΥΜΜΟΡΙΤΟΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΜΦΥΛΙΟΣ

ΤΟ ΚΚΕ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΔΙΧΟΤΟΜΗΘΕΙ Η ΕΛΛΑΔΑ

Δηλαδή, γνωρίζει ο Μάρκος Βαφειάδης όχι μόνον ότι τον Ιούνιον του 1946, ο Νίκος Ζαχαριάδης συνεφώνησεν από κοινού μετά του Τίτο όπως ή Μακεδονία εκχωρηθή εις την Ομόσπονδον Λαϊκήν Δημοκρατίαν των Σκοπίων, εις αντάλλαγμα της υποστηρίξεως υπό της Νοτιοσλαυΐας του Συμμορι-τοπολέμου, αλλά και μας αποκαλύπτει ότι, εις την σύναψιν της περίφημου προδοτικής «Άγραφου Συμφωνίας», έλαβε μέρος και ο ηγέτης και καθοδηγητής των Σλαβομακεδονικών οργανώσεων της Ελληνικής Μακεδονίας Πασκάλ Μητρόφσκυ (Πασχάλης Μητρόπουλος). Ούτος ήτο ο πολιτικός εγκέφαλος του διαβόητου «Στρατηγού» των Νοτιοσλαύων Γκότσεφ (Δημάκης). Επίσης, ούτος, διετέλεσε και «Υπουργός» της «Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης» του Κ.Κ.Ε., από της 31ης Ιανουαρίου 1949. Εν συνεχεία, ο Πασκάλ Μητρόφσκυ. επαρασημοφορήθη υπό του Τίτο, «δια την συμβολήν του εις τον εθνικοαπελευθερωτικόν αγώνα του Μακεδόνικου λαού».
Τέλος, κατά την επάνοδόν του εκ του εξωτερικού, ήτοι μετά την σύναψιν της «Άγραφου Συμφωνίας», ο Νίκος Ζαχαριάδης, όπως γράφει ο Ά. Παυλόπουλος, εις την σελίδα 9 του βιβλίου του «Εθνοπροδοσίαι και ψευδολογίαι του Κ.Κ.Ε.»:

«Διεκήρυξεν εις την Θεσσαλονίκην και τας Αθήνας, εις κλειστά «αχτίφ» (στελεχών των κομμουνιστικών οργανώσεων των δύο τούτων πόλεων) ότι «όσο πιο κάτω κατεβαίνουν οι Σλάβοι κομμουνιστές της Βαλκανικής, τόσο το καλύτερο δια το Κ.Κ.Ε.».

Ο Μοίραρχος Θεόδωρος Μπαγλανέας διοικητής του Κέντρου Αλλοδαπών Έδεσσας, που απεκάλυψε ότι το ΝΟΦ είχε εγκαταστήσει χωριστή κυβέρνηση στην Έδεσσα και λόγω των επίπονων προσπαθειών του οποίου αποκαλυφτήκαν τα σχέδια και η διάρθρωση της Σλαβικής αυτής οργανώσεως.

Ενα έτος βραδύτερον, ήτοι την 21ην Απριλίου 1947, ο Νίκος Ζαχαριάδης, συναντάται και πάλιν, προσωπικώς, μετά του Τίτο. Κατά την συνάντησιν αυτήν επικυρούται και επισήμως ή διαμελιστική πολιτική του Κ.Κ.Ε. διά την δημιουργίαν δύο Κρατών, ενός εις την Νότιον Ελλάδα και ενός κομμουνιστικού εις την Βόρειον Ελλάδα, κατά το πρότυπον της Κορέας και του Βιετνάμ. Προς τον σκοπόν αυτόν, μάλιστα, ολίγας ημέρας ενωρίτερον, ήτοι την 17ην Απριλίου 1947, ο Νίκος Ζαχαριάδης είχε διαβιβάσει διά σήματος, προς τον «Αρχιστράτηγον» του «Δημοκρατικού Στρατού» Μάρκον Βαφειάδην, την εντολήν να εκπόνηση σχέδιον καταλήψεως της Θεσσαλονίκης, προκειμένου αυτή να αποτελέση την πρωτεύουσαν της κομμουνιστικής Βορείου Ελλάδος. Αυτή, συμφώνως προς την εντολήν, θα περιελάμβανε την Μακεδονίαν και την Θράκην, ει δυνατόν δε και την Ήπειρον. Η διαβιβασθείσα δι' ασυρμάτου εκ Βελιγραδίου, την 17ην Απριλίου 1947, σχετική «ντιρεχτίβα», του Νίκου Ζαχαριάδη, προς τον Μάρκον Βαφειάδην, όπως προκύπτει εκ των δημοσιευθέντος αρχείων του Κ.Κ.Ε., αναφέρει εις την τελευταίαν παράγραφον της, επί λέξει τα έξης:

«... Βασική επιδίωξη του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας είναι ή κατάληψη της Θεσσαλονίκης πού θα φέρει αποφασιστική αλλαγή (στην κατάσταση και θα λύσει βασικά όλο το πρόβλημα μας». (Έφημερίς «Αυγή» 11ης Δεκεμβρίου 1979).

Μετ' ολίγας ημέρας, ήτοι την 13ην Μαΐου 1947, ο Νίκος Ζαχαριάδης, φθάνει εις την Μόσχαν, όπου συναντάται διά δευτέραν φοράν μετά του Ιωσήφ Στάλιν, παρουσία του υπουργού Εξωτερικών της Σοβιετικής Ενώσεως Βιατσεσλάβ Μολότωφ και του υπευθύνου διά τα Βαλκάνια Ά. Ζντάνωφ, ιδρυτού της ανασυσταθείσης κατά το έτος 1947 Κομινφόρμ. Κατά την συνάντησίν του εκείνην, ο Νίκος Ζαχαριάδης υποβάλλει προς τον Στάλιν και σχετικόν υπόμνημα, εις το όποιον, μεταξύ άλλων, αναφέρει ως ημερομηνίαν λήψεως της αποφάσεως διά την έναρξιν του Συμμοριτοπολέμου, την 12ην Φεβρουαρίου 1946, ήτοι την ημερομηνίαν συγκλήσεως της 2ας Ολομελείας της Κεντρικής Επιτροπής του Κ.Κ.Ε. Μετά την επιστροφήν του εις Βελιγράδιον, ο Γιάννης Ιωαννίδης τηλεγράφησε προς το Πολιτικόν Γραφείον του Κ.Κ.Ε., εις Αθήνας, τα εξής:

«Τις τελευταίες εβδομάδες ο Κούκος (Ν. Ζαχαριάδης) αντάμωσε τον Παππού (Ι. Στάλιν), όπου συζητήθηκαν αποτελεσματικά και τα ζητήματα μας. Απ' τα αποτελέσματα των συζητήσεων αυτών πρέπει να είμαστε απόλυτα ικανοποιημένοι».

Έξ αυτού αποδεικνύεται, ότι μεταξύ Στάλιν και Ζαχαριάδη υπήρξε σύμπτωσις απόψεων. Δεν προκύπτει, όμως, εξ αυτού, ποία ήσαν τα ανταλλάγματα, τα οποία υπεσχέθη ο Ζαχαριάδης προς τον Στάλιν. Ταύτα θα φανούν βραδύτερον. Πάντως, εκ των εγκριθέντων σχεδίων και αναληφθεισών δεσμεύσεων της συναντήσεως εκείνης, το πρώτον φαίνεται ότι ήτο η διακήρυξις. υπό του αρχισυμμορίτου Μάρκου Βαφειάδη, της Ιδρύσεως του «Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας» και ή έκδοσις «Συντακτικών Πράξεων» - δηλαδή ο διαχωρισμός της Ελλάδος κατά το πρότυπον της Κορέας και του Βιετνάμ.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΝΤΖΙΑΡΗΣ