Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΠΥΡΓΟΥ ΣΤΙΣ 3 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1821 - 205 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ

Του Γεωργίου Διον. Κουρκούτα

Φιλόλογου-Συγγραφέως

Το κλίμα στην Ηλεία από τις πρώτες ημέρες της έναρξης του Αγώνα 

Μετά την κήρυξη της Επαναστάσεως στις πόλεις και τα χωριά της Ηλείας στα τέλη Μαρτίου του 1821 ακολουθεί η πολιορκία του Χλεμουτσίου. Η επιχείρηση αυτή αποτυγχάνει λόγω επεμβάσεως των Τουρκαλβανών του Λάλα και του τραυματισμού στο χέρι του Οπλαρχηγού του Πύργου Χαραλάμπους Βιλαέτη.  Αυτό το γεγονός έδειξε  ότι ο κίνδυνος εναντίον των Ηλείων Επαναστατών, λόγω της παρουσίας και της δράσεως των Τουρκαλβανών του Λάλα, είναι υπαρκτός. Ο Πύργος θα δεχθεί την πρώτη μεγάλη επίθεση των Τουρκαλβανών στις 3 Απριλίου 1821.

Στις 2 Απριλίου, Σάββατο του Λαζάρου, οι Τουρκαλβανοί του Λάλα, μετά την επιτυχία τους στο Χλεμούτσι, θα πολιορκήσουν τον Πύργο. Έχοντας φθάσει λίγο έξω από τον Πύργο, σε απόσταση 3-4 χιλιομέτρων από την πόλη, οι 1200 Λαλαίοι Τουρκαλβανοί έστειλαν έγγραφο (¨μπουγιουρντί¨) στους Πυργίους. Με αυτό τούς ζητούσαν να προσκυνήσουν, να υποταχθούν δηλαδή στην εξουσία του Σουλτάνου (καθώς αυτοί ήσαν οι στρατιωτικοί του εκπρόσωποι στην Ηλεία). Η στρατιωτική αυτοπεποίθηση των Λαλαίων ήταν αυτό το στοιχείο πού τούς έδινε την αίσθηση υπεροχής έναντι των ως τότε ραγιάδων του Σουλτάνου. Μίας υπεροχής πού άγγιζε τα όρια της αλαζονείας.

Όπως αναφέρει ο Κων. Κυριακόπουλος στο βιβλίο του για την Ηλεία του 1821, οι Πύργιοι οπλαρχηγοί τούς αποκρίθηκαν ότι όχι μόνον δεν προσκυνούν και θα αντισταθούν κτυπώντας τους, αλλά αντιθέτως περιμένουν από τούς Λαλαίους νά προσκυνήσουν αυτοί τούς Έλληνες! Πρόκειται για μία περήφανη αληθινά απάντηση, μία απάντηση πού μας εντυπωσιάζει για την αποφασιστικότητα των Ελλήνων Επαναστατών πού δεν φοβήθηκαν μία τόσο μεγάλη πολεμική δύναμη, όπως οι Λαλαίοι.

Η επίθεση των Λαλαίων και η ηρωική άμυνα των Ελλήνων στον Πύργο

Οι Λαλαίοι διαιρεμένοι σε τρεις σχηματισμούς και από τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις επετέθησαν στις 3 Απριλίου κατά του Πύργου. Επικεφαλής τους πρέπει να ήταν ἡ ηγετική ομάδα υπό τον Κουτσοραΐπ Αγά, πού λίγες ημέρες πιο πριν είχε πετύχει το σπάσιμο της πολιορκίας του Χλεμουτσίου …

Η κρίσιμη φάση της μάχης θα λάβει χώρα στις οικίες, όπου οχυρώθηκαν οι 550 οπλοφόροι του Πύργου. Όσοι παρέμειναν στα σπίτια της πόλεως μαζί με τούς αρχηγούς τους προέβαλαν ισχυρή αντίσταση στους επιτιθεμένους Λαλαίους. Οι Τουρκαλβανοί διατηρώντας την αρχική ορμή της επιθετικότητας τους κυρίευσαν μέρος τις οικίες του Πύργου, κυρίως στο αφρούρητο μέρος της πόλεως.

Οι Λαλαίοι προβαίνουν σε λεηλασίες και διαρπαγές. Ενώ μπορούσαν να επιμείνουν για την οριστική εξάλειψη της επαναστατικής εστίας στον Πύργο, προέβησαν σε διαρπαγές και λεηλασίες οικιών, καταστημάτων και εργαστηρίων τεχνιτών του Πύργου. Επίσης αιχμαλώτισαν μερικούς αδυνάτους Έλληνες, πού πιθανόν αδυνατούσαν να διαφύγουν.

Μία λανθασμένη κίνηση των αμυνομένων ήταν η αδιαφορία ή η άγνοια του κινδύνου, για να φροντίσουν και να εξασφαλίσουν σε ασφαλές μέρος τα γυναικόπαιδα. Και να μεταφέρουν επίσης τα κινητά τους πράγματα. Αυτό το λάθος των Ελλήνων θα αξιοποιήσουν σε μεγάλο βαθμό οι Τουρκαλβανοί, αρπάζοντας κινητά αντικείμενα με λεηλασίες και σκοτώνοντας ή αιχμαλωτίζοντας γυναικόπαιδα.

Η σημασία της μάχης του Πύργου 

Η μάχη του Πύργου της 3ης Απριλίου 1821 διήρκεσε οκτώ (8) ώρες. Τα περισσότερα από τα σπίτια του Πύργου άντεξαν στις επιθετικές κινήσεις των Λαλαίων κι έτσι το μεγαλύτερο μέρος της πόλεως δεν κατελήφθη από τούς επιτιθεμένους. Τέλος, οι Πύργιοι μαχητές βγήκαν από τις οικίες πού ως τότε χρησιμοποιούσαν για άμυνα και επετέθησαν εναντίον των Λαλαίων Τουρκαλβανών. Πέτυχαν να τούς καταδιώξουν εκτός της πόλεως του Πύργου.

Οι Λαλαίοι όμως είχαν λεηλατήσει μερικά σπίτια, ενώ σε άλλα έβαλαν φωτιά. Δημιουργείται ένα συγκεχυμένο σκηνικό με εκατοντάδες αντιπάλους να πολεμούν σε διάφορα σημεία της πόλεως. Από τους αμυνομένους Έλληνες άλλοι από αυτούς κατόρθωσαν να απωθήσουν τους εχθρούς έξω από τον Πύργο, ενώ άλλοι συνελήφθησαν αιχμάλωτοι ή φονεύθηκαν από τούς Λαλαίους. Ήταν η πρώτη Τουρκική επίθεση σε ελληνική πόλη το 1821.

Μετά από όλα αυτά οι Τουρκαλβανοί επέστρεψαν στο Λάλα.

Και άλλα πλήγματα θα δεχθούν οι Επαναστάτες από τους Τουρκαλβανούς του Λάλα, σε Αγουλινίτσα και Λαντζόι, στις 24 Απριλίου και 10 Μαΐου αντίστοιχα (οπότε στο Λαντζόι έπεσε ηρωικά ο Βιλαέτης), αλλά και στα στενά Κατσαρού (όπου πέφτει ηρωικά ο καπετάν Γιαννιάς). Θα ακολουθήσει η πολιορκία και η άλωση του Λάλα τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1821, οπότε και ο κίνδυνος αυτός θα εκλείψει. Έτσι η Επανάσταση θα κυριαρχήσει και η Ηλεία θα αναπνεύσει Αέρα Ελευθερίας μετά από αιώνες. Θα είναι ένα επίτευγμα των Αγωνιστών που αξίζει να θυμόμαστε και να τιμάμε. 

Για την μάχη του Πύργου έχουν γράψει πολλοί σύγχρονοι του 1821: ο παρών σε αυτήν Γενναίος Θεοδ. Κολοκοτρώνης, ο πολιτικός της εποχής Σπυρίδων Τρικούπης, αλλά και άλλοι, όπως ο Ιωάννης Φιλήμων και ο Αμβρόσιος Φραντζής. 

Του χρόνου, πρώτα ο Θεός, μετά την παρέλευση των σημερινών ειδικών συνθηκών, θα τιμηθούν και στην Ηλεία οι ήρωες όπως τους αξίζει, με την ευκαιρία των 200 ετών από το 1821.

ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

Η ΔΙΠΛΗ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ η ΠΩΣ Η ΕΥΡΩΠΗ ΥΠΟΘΗΚΕΥΕΙ ΤΟ (ΑΒΕΒΑΙΟ) ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ.

Του Γεωργίου Δ. Κουρκούτα 

 Φιλόλογου-Συγγραφέως

Η γηραιά ήπειρος στο μυαλό όλων συνδέεται με την Ευρώπη ως πολιτισμική πορεία. 0 κυρίαρχος σήμερα Δυτικός Πολιτισμός ξεκίνησε τους πρώτους αιώνες της ζωής του στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με την γνώμη μεγάλων ερευνητών παγκοσμίως, έκανε τα πρώτα του βήματα, στοιχείο που φανερώνει και την αξία του Ελληνισμού ως θεμελίου της Ευρώπης και του Πολιτισμού της. Ωστόσο κάποια δεδομένα που καταγράφονται όλο και με πιο συχνό ρυθμό δείχνουν ότι η Ευρώπη χάνει και την ταυτότητα και το πνεύμα της, αλλά και όλα τα άλλα στοιχεία που συνθέτουν τον Πολιτισμό της.

Οι Έλληνες έσωζαν την Ευρώπη. Πρώτοι οι Έλληνες στην Αρχαιότητα είχαν την συνείδηση ότι υπερασπιζόμενοι τα εδάφη τους από τους Ασιάτες επιδρομείς (με χαρακτηριστικό δείγμα τους Περσικούς Πολέμους) [Ηρόδοτος, Α’ βιβλίο] ουσιαστικά διασώζουν την ευρωπαϊκή ήπειρο. Και τότε, τον 5^ο  αιώνα πΧ η διάσωση της Ελληνικής ελευθερίας από τον Μαραθώνα έως τις Πλαταιές σήμανε και την διάσωση της ευρωπαϊκής ηπείρου ως εδαφικής οντότητος, όπου ο Ελληνικός Πολιτισμός (τότε ή, αργότερα, μέσω των Ρωμαίων) θα προσδώσει τις βάσεις του Πολιτισμού. Σε αυτές τις βάσεις θα προστεθεί και η νέα πίστη, το Ευαγγέλιο του Χριστού (που στα πρώτα του έργα θα είναι στην ελληνική). [1]

Αυτή η μορφή της Ευρώπης σήμερα, κατά ομολογία όσων δεν έχουν υποχωρήσει στην υποκρισία και τον φόβο, αλλοιώνεται και χάνεται κάτω από μία διπλής μορφής επίθεση που δέχεται η ίδια η Ευρώπη. Μία επίθεση που θυμίζει την ύπαρξη δύο παράλληλων «Δούρειων Ίππων», που προσπαθούν να καταλάβουν και να καταβάλουν την Ευρώπη ως οντότητα και ως ταυτότητα.

Η πρώτη μορφή αφορά τα μουσουλμανικά μεταναστευτικά ρεύματα από Ασία και Αφρική, που δεν έρχονται πλέον μετά από άδεια που έδωσαν ισχυρά βιομηχανικά κράτη (όπως συνέβη μεταπολεμικώς με την τότε Δυτική Γερμανία), αλλά έρχονται ως έποικοι και λαθρομετανάστες που θα προσθέσουν ογκώδεις πληθυσμιακές μάζες στους γηγενείς πληθυσμούς.

Ο κίνδυνος από αυτές τις νέες πληθυσμιακές μάζες συνδέεται με την προσκόλλησή του με το αυστηρό και επιθετικό Ισλάμ και την άρνησή τους να αποδεχθούν το ευρωπαϊκό πλαίσιο αξιών.

Δεν είναι νέα αυτή η επίθεση του Ισλάμ κατά της Ευρώπης, ως εδάφους και ως συστήματος αξιών. Ήδη από τον 7^ο αιώνα (οπότε κορυφώνει το κήρυγμά του ο Μωάμεθ και ξεκινά τις επιδρομές του το επιθετικό Ισλάμ), που καταλαμβάνει την βόρεια Αφρική, φτάνει στις παρυφές της Μ. Ασίας, αλλά και περνά στην Ιβηρική χερσόνησο, για να αποκρουστεί (τα 732, ακριβώς 100 έτη από τον θάνατο του Μωάμεθ) κοντά στο κέντρο της σημερινής Γαλλίας (στο Πουατιέ). [2]

Αυτή η αντιπαράθεση Ισλάμ και Ευρώπης (η οποία πέρα από εθνικά συμφέροντα αποτελεί και την κύρια φωνή του Χριστιανισμού για αιώνες, ένα βασικό στοιχείο της ταυτότητός της) συνεχίστηκε, με μεγάλο θύμα την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το Βυζάντιο, που το 1453 έπεσε στα χέρια αλλοεθνών και αλλοπίστων. Σε λίγα χρόνια οι Οθωμανοί θα φτάσουν (δύο φορές μάλιστα) στα πρόθυρα της Βιέννης, για να αντιληφθούν και οι λοιποί Ευρωπαίοι το μέγεθος της απειλής. [3]

Όμως το σκηνικό της σχέσης Ισλάμ και Ευρώπης άλλαξε τις τελευταίες δεκαετίες, με την μαζική μετακίνηση πληθυσμών σε κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Μαζί τους έχουν και το αξιακό σύνολο του Ισλάμ, που βλέπει τον κόσμο της Δύσης ως έναν χώρο παρακμής και πολέμου, στον οποίο θα επιβάλουν την παρουσία και την πίστη τους. [4]

Η πολυπολιτισμική Ευρώπη που μας απειλεί. Κάποιοι ρομαντικοί ομιλούν για την ….πολυπολιτισμική Ευρώπη που διαμορφώνεται, αλλά η πραγματικότητα τους διαψεύδει. Ο κίνδυνος οριστικής αλλοίωσης της Ευρώπης είναι πλέον υπαρκτός και καταγράφεται στον λόγο και τις κινήσεις προσωπικοτήτων και πολιτικών παρατάξεων της Δύσης. Προσωπικότητες (όπως οι Μισέλ Ουελμπέκ στην Γαλλία, η Οριάνα Φαλάτσι στην Ιταλία, ο Τίλο Σαραζίν στην Γερμανία και άλλοι), αλλά και κόμματα έχουν υιοθετήσει στο πρόγραμμα τους (επίσημα ή κρυφά από τους λαούς) θέσεις άμυνας για την εισβολή μαζών που έχουν ως όπλο το Ισλάμ και την επιθυμία να μετατρέψουν την Ευρώπη σε μία νέα οντότητα, την Ευραραβία, κατά την ευφυή διατύπωση κάποιας συγγραφέως. [5]

Το πλήθος τρομοκρατικών επιθέσεων ή ευθειών απωλειών τα τελευταία χρόνια έχουν φέρει εν μέρει αφύπνιση στην Ευρώπη.

Η δεύτερη μορφή απειλής αφορά την ηθική και πνευματική αλλοίωση της ευρωπαϊκής κοινωνίας, με την είσοδο νέων νοοτροπιών. Από τα πρώτα χρόνια της μεταπολεμικής ζωής, με αφετηρία τις Η.Π.Α., διαμορφώνεται ένα πλαίσιο ιδεών του λεγόμενου «Πολιτιστικού Μαρξισμού» (που έχει περιγραφεί από τον Ιταλό μαρξιστή Αντόνιο Γκράμσι και υλοποιήθηκε ήδη από την δεκαετία του 1930 στην Γερμανία και μετά στις Η.Π.Α. από την περίφημη «Σχολή της Φρανκφούρτης»), ιδεών που οδηγούν σε αποδόμηση την Κοινωνία του Δυτικού Κόσμου, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί μέσα στο πέρασμα των αιώνων, με την επέκτασή της και σε άλλες ηπείρους πέρα της Ευρώπης (σε Αμερική και Ωκεανία, αλλά και τμήμα της Ασίας και της Αφρικής, που είχε δεχθεί την ευρωπαϊκή επίδραση).

Άμεσα και έμμεσα δείγματα αυτής της επιβολής νέων νοοτροπιών τα βλέπουμε γύρω μας : η επιβολή της Πολιτικής Ορθότητας, η επίκληση της άφυλης κοινωνίας (φαινόμενο που έχει καταιγιστικό ρυθμό τα τελευταία χρόνια), η άτυπη κατάργηση της μορφής οικογένειας που ξέραμε με πρότυπο γονέων από το ίδιο φύλο. Αυτό δεν αποτελεί κάποιο σενάριο συνωμοσίας, αλλά έχει εισέλθει πλέον ακόμη και σε σχολικά εγχειρίδια της Δύσης. Και αυτό σε μία εποχή που έχει ξεκινήσει ένα κύμα δικαιωματισμού, που αγνοεί την διατήρηση αιώνιων δικαιωμάτων που στήριζαν θεσμούς κοινωνικούς βασικούς για την συνέχεια της ζωής και του πολιτισμού, όπως η οικογένεια. [6]

Όλο αυτό το σκηνικό  συνδυάζεται με την επιβολή της Πολιτικής Ορθότητας, που αλλάζει την καθημερινή επικοινωνία με θυσία την αλήθεια των λέξεων. Έτσι το σκηνικό μετατρέπεται σε προβολή των δυστοπικών προβλέψεων των Άλντους Χάξλεϋ και Τζωρτζ Όργουελ, για το μέλλον που ετοιμάζεται στους λαούς. Όποιος αρνηθεί να υποταχθεί στις νέες «λογικές», θα υποστεί χλευασμό και αποκλεισμό. Το βιώνουμε αυτό ως κατάσταση και στην Ελλάδα, όπως έγινε ήδη και στα πολλά ευρωπαϊκά κράτη. [7]

Και ο Ευρωπαίος πολίτης; Τι μπορεί να κάνει; Παραθέτουμε αυτά τα δεδομένα ως υπαρκτή και εξελισσόμενη απειλή για το παρόν και το μέλλον μας. Ζούμε σε εποχές που οι λαοί, οι μάζες έχουν δύναμη να εκφράζονται και να μιλούν, αλλά και να αλλάζουν τις πολιτικές μέσω της ψήφου τους. Θα επιτρέψουν να αλλοιωθούν η ταυτότητα, η παράδοση και η ζωή των λαών της Ευρώπης; Θα ξεχάσουν την Ιστορία τους, τους Αγώνες τους; [8]

Ήδη αυτήν την κατάσταση την διαπιστώνουν πολλοί και έχουν ξεκινήσει μία σειρά αντίστασης και αντεπίθεσης, για να γκρεμιστούν οι απειλές και οι κίνδυνοι. [9]

Οι Δούρειοι Ίπποι είναι ορατοί και μπορούν πλέον οι Ευρωπαίοι να υπερασπιστούν τον θησαυρό τους. Για χάρη και των ιδίων, αλλά και των αγώνων των προγόνων τους και τις γενιές που θα ακολουθήσουν.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Παυλόπουλος Β. Προκόπης, Στο λίκνο του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, Οι Συμβολισμοί της «Σκεπτομένης Αθηνάς» Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2017

[2] Ντυράν Ουίλ, (Will Durant), Παγκόσμιος Ιστορία του Πολιτισμού, Επιμέλεια Θεόκριτος Γούλας, Τόμος 4^ος, σελ. 338 κε.

[3]Petacco Arrigo, Η τελευταία σταυροφορία, Όταν οι Οθωμανοί έφτασαν στην καρδιά της Ευρώπης, Εκδόσεις Ωκεανίδα, Αθήνα 2022, σελ. 20-22

[4]Για την ασυμβατότητα του επιθετικού Ισλάμ με την Ευρώπη, βλέπε το Κωτούλας Ε. Ιωάννης, Μετανάστευση και Κυρίαρχη Εθνική Κουλτούρα, Θρησκεία, πολιτική, Πολυπολιτισμικότητα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2011, σελ. 327

[5] Αλλοίωση Κοινωνίας, Περιοδικό Κοινωνία τεύχος 1 , έτος ΝΗ’, Ιανουάριος-Μάρτιος 2015

[6] Θεοδωρόπουλος Τάκης, άρθρο «Βους επί γλώσση μέγας βέβηκεν», εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, φύλλο 18-19 Ιουνίου 2016

[7] Πρόκειται για τα έργα τους «Θαυμαστός Νέος Κόσμος» και «1984», που πλέον είναι προσβάσιμα σε όλους και μέσω Διαδικτύου

 [8]Την ανάγκη διατήρησης της εθνικής και θρησκευτικής μας ταυτότητος είχαν επισημάνει σε πολλά κείμενά τους οι μακαριστοί ιερωμένοι, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χριστόδουλος (στο έργο του Ελληνορθόδοξη Αυτοσυνειδησία, Εκδόσεις Η Χρυσοπηγή, Αθήναι 1980, σελ. 82 κε.) και ο καθηγητής πατήρ Γεώργιος Μεταλληνός (στο έργο του που περιλαμβάνει την ομιλία του στον Πύργο Ηλείας, με τίτλο, «Ορθόδοξος και Ευρωπαϊκός Πολιτισμός, Μεγέθη αλληλοσυμπληρούμενα ή αλληλοαποκλειόμενα;», Έκδοσις Ιεράς μητροπόλεως Ηλείας, Αθήναι 1996, σελ. 36-38)

 [9] Κουρκούτας Διον. Γεώργιος, Η Διπλή Πολιορκία της Ευρώπης, Εκδόσεις Πελασγός-Ιωάννου Χρ. Γιαννάκενα, Αθήνα 2021, σελ. 162 κε.

 

https://kentrofi.gr/%CE%B1%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%84%CE%B5%CF%83-blog/%CE%B7-%CE%B4%CE%B9%CF%80%CE%BB%CE%AE-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CF%81%CE%BA%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CF%85%CF%81%CF%8E%CF%80%CE%B7%CF%82?fbclid=IwAR2wRN5HG_3hEiRYz_i5emUaKGDqBbc5kTj-itoUzx66Z6_pvyaedCprruE

Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ

Μία απάντηση του Εθνικού Ποιητή στον Γιάννη Κορδάτο

Του Γεωργίου Διον. Κουρκούτα

Φιλόλογου-Συγγραφέως

Ο Κωστής Παλαμάς υπήρξε για άνω του ημίσεος αιώνος μια εμβληματική μορφή των Ελληνικών Γραμμάτων. Η πρόσφατη τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Τόκυο της Ιαπωνίας. Θύμισε σε όλους ότι υπήρξε και ο στιχουργός του «Ολυμπιακού Ύμνου», ενός ύμνου στο Αρχαίο Αθάνατο Ελληνικό Πνεύμα.

Με πλήθος έργων από την δεκαετία του 1880 έως τον θάνατό του (επί Κατοχής, το 1943) ο Παλαμάς έδωσε το «παρών» στις μεγάλες στιγμές του Ελληνισμού. Δεν φοβήθηκε να υπερασπιστεί με τόλμη την Μεγάλη Ιδέα, η οποία (ως το μοιραίο 1922) συγκινούσε την ελληνική διανόηση και απετέλεσε την αφορμή δημιουργίας μεγάλων έργων.

Ο Παλαμάς, παρά την ήττα του 1922 στην Μικρά Ασία, προειδοποιεί ότι την Ελλάδα απειλούν πολλοί κίνδυνοι. Ανάμεσά τους οι (ήδη επικρατήσαντες από το 1917 στην μεγάλη Ρωσία) Μπολσεβίκοι του Λένιν. Η προειδοποίησή του εντοπίζεται στους στίχους:

«Βοσκοί, στην μάντρα της πολιτείας οι λύκοι, οι λύκοι! Στα όπλα, Ακρίτες! Μπροστά οι φαύλοι κι οι περιττοί, καλαμαράδες και δημοκόποι και μπολσεβίκοι, για λόγους άδειους ή για του ολέθρου τα έργα βαλτοί».

«Κακοποιοί ο Λένιν και ο Τρότσκι»

Οι στίχοι αυτοί προκάλεσαν την αντίδραση του Γιάννη Κορδάτου (1890-1961), που την ίδια εποχή «θα ταράξει τα ύδατα» της ιστοριογραφίας με την μαρξιστικής ερμηνείας «Κοινωνική σημασία της Επαναστάσεως του 1821». Ο καθηγητής Δημήτρης Τσάκωνας (στον β΄ τόμο της τρίτομης «Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», σελ. 821-822, εκδόσεις Γ. Λαδιά, Αθήνα 1981) γράφει για την αντίδραση του Κορδάτου στους στίχους του Παλαμά:

«Ο Κορδάτος διαμαρτυρήθηκε τότε στον Παλαμά για τον αντισοβιετισμό του. Έφυγε όμως-όπως γράφει- απογοητευμένος. Ο Παλαμάς του απάντησε ότι ¨ο Λένιν και ο Τρότσκυ, αυτοί οι κακοποιοί δαίμονες, δεν έχουν αφήσει τίποτε όρθιο. Το χάος που δημιούργησαν δεν θα βρη δικαίωση απ’ την Ιστορίᨻ.

Η καταστροφή της Ρωσίας από τους Μπολσεβίκους

Ο ίδιος ο Κορδάτος αποκαλύπτει μία συνάντηση που είχε με τον Κ. Παλαμά επί του ιδίου θέματος (στην «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», σελ. 367, που εξεδόθη το 1962) : «Η στροφή αυτή του Παλαμά πίκρανε πολλούς από τους νουμαδικούς [=φίλους της εφημερίδος Νουμάς] και τους προοδευτικούς νέους που τον τιμούσαν. Ένας από αυτούς ήταν και η ταπεινότητά μου [Ο Κορδάτος τότε ήταν 30-35 ετών και Παλαμάς άνω των 60 ετών].

Πήγα στο σπίτι του, τού έκανα λόγο για τη στάση του αυτή και παραπονέθηκα γιατί χαρακτήριζε τους μπολσεβίκους, λύκους. Του μίλησα για τη Γαλλική Επανάσταση και για τον ιστορικό ρόλο της Ρωσικής Επανάστασης. Με άκουσε με κάποια δυσφορία κι εξακολούθησε τον εξάψαλμό του.

Ορθά-κοφτά [ο Παλαμάς] μού απάντησε πως οι μπολσεβίκοι κατέστρεψαν τη μεγάλη χώρα του Βορά. Ότι έσφαξαν και γέμισαν τη Ρωσία με πτώματα. Την έριξαν στο χάος, την ξέγραψαν από το χάρτη της πολιτισμένης Ευρώπης. Ότι έφεραν την αθλιότητα και την πείνα».

Εγκλήματα που θα καταδικάσει η Ιστορία

Ο καταιγιστικός και ειλικρινής λόγος του Κ. Παλαμά δυσαρεστεί εμφανώς τον Γ. Κορδάτο, ο οποίος συνεχίζει : «[Ο Κ. Παλαμάς] μιλούσε σαν εισαγγελέας και όχι σα στοχαστής. Επικαλέστηκε μάλιστα σα μάρτυρα και τον Γκόργκυ που τα πρώτα χρόνια της μπολσεβικικής επανάστασης στάθηκε αυστηρός επικριτής, με μια σειρά άρθρα του. Του θύμισα πάλι τη Γαλλική Επανάσταση και το αίμα που χύθηκε τότε, αλλά δεν πείστηκε. Έφυγα απογοητευμένος και λυπημένος.

Φαίνεται το κατάλαβε και ύστερα από λίγες μέρες μού έστειλε ένα γράμμα, όχι για να δικαιολογηθεί, αλλά για να με πείσει πως δεν είχα δίκιο». Και τι έγραφε ο Παλαμάς σε αυτό το ράμμα προς τον Κορδάτο (πάντα σύμφωνα με όσα παραθέτει ο τελευταίος στο πιο πάνω βιβλίο του) ; Ιδού η απάντηση.

«…. Σα νέος που είστε τα βλέπετε ρόδινα. Μιλάει η καρδιά και όχι το μυαλό…..Ξέρω πως σας λύπησα ….από τα διαβάσματα και τον ξένο τύπο μαθαίνω πως το έργο της καταστροφής δε σταμάτησε στη Ρωσία. Ο Λένιν και ο Τρόσκυ (sic), αυτοί οι κακοποιοί δαίμονες, δεν έχουν αφήσει τίποτε όρθιο. Το χάος που δημιούργησαν δε θα βρει δικαίωση από την ιστορία».

Σήμερα, με την απόσταση τόσων δεκαετιών, κατανοούμε πόσο δίκιο είχε ο Παλαμάς στην εκτίμησή του…..

 

Ακρομόλιο

ΑΒΕΡΩΦ 

ΟΙ ΛΟΙΜΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΩΡΟ - ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΟ ΑΠΟΛΛΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΣΤΟΝ ΚΟΡΩΝΟΪΟ

Του Γεωργίος Διον. Κουρκούτα
Καθηγητού Φιλολόγου

Τα όσα βιώνουμε τις τελευταίες εβδομάδες (και στην Ελλάδα), σχετικά με την εξάπλωση του (περίφημου πλέον για τις επιπτώσεις του) Κορωνοϊού  αποτελούν για πολλούς πρωτόγνωρα δεδομένα. Ωστόσο, αν μελετήσουμε την μακραίωνη Ελληνική Ιστορία, θα δούμε ότι δεν είναι πρώτη η φορά που οι κάτοικοι του ελληνικού χώρου έρχονται σε επαφή με τέτοια φαινόμενα. Και με μεγάλες και δραματικές επιπτώσεις. 

Επιχειρούμε μία προσέγγιση, μέσα από τις πηγές που διαθέτουμε αλλά και από αξιόλογες πρόσφατες εργασίες (μεταπτυχιακές και διδακτορικές), για να δώσουμε μία εικόνα του φαινομένου. Και να βοηθήσουμε τον αναγνώστη να βγάλει, να εξαγάγει τα δικά του συμπεράσματα. 

Η Ιλιάδα και ο Λοιμός των Αχαιών 

Είναι εντυπωσιακό πως η Α ραψωδία της «Ιλιάδος» του Ομήρου, του πρώτου μεγάλου ποιήματος του Δυτικού Πολιτισμού, περιγράφει  έναν λοιμό, ένα νόσημα που μοιάζει με πανώλη. Μία νόσος που επιτίθεται στους Αχαιούς, κατόπιν αιτήματος του ιερέως Χρύση προς τον Απόλλωνα, για να τιμωρήσει την αλαζονεία του ηγέτη των Αχαιών Αγαμέμνονος. Το χτύπημα γίνεται με το τόξο του Απόλλωνος. 

Κατά τον Δρ Κων. Τσιάμη (στο βιβλίο του, βλ. βιβλιογραφία, σελ. 72],  το γεγονός ότι ο Απόλλων σκοτώνει πρώτα τα άλογα και τους σκύλους και στην συνέχεια πλήττει τους στρατιώτες θα μπορούσε να εξηγηθεί στο πλαίσιο της επιδημικής ζωονόσου ασθένειας. Ακόμη και στην αρχαία Θήβα η τιμωρία του Οιδίποδος για όσα έχει κάνει (και περιγράφεται αυτή στον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλέους) είναι η λοιμώδης νόσος που πέφτει στην πόλη. 

Ο Επικούριος Απόλλων και η βοήθεια των Θεών

Πολλά αφιερώματα των αρχαίων Ελλήνων προς τους Θεούς αφορούσαν την διάσωση από λοιμικές ασθένειες. Τέτοια ιδιότητα θεού-ιατρού είχε ο Απόλλων. Στην Ηλεία υπάρχει ο Ναός του Επικουρίου Απόλλωνος, το πιο σημαντικό δωρικού ρυθμού μνημείο στην Πελοπόννησο. 

Αποτελεί έργο του Ικτίνου και είναι μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς (το Α΄ στην Ελλάδα, ήδη από το 1986). Το ότι αποδόθηκε ως Ναός στην Απόλλωνα (που συνδεόταν με την εξάπλωση ή την εξάλειψη νόσων) και με το επίθετο «επικούριος» πιθανόν να σχετίζεται με την εξάλειψη κάποιας λοιμικής ασθενείας που είχε ενσκήψει στην περιοχή της Φιγαλείας. Γι’ αυτό και οι Φιγαλιείς ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. (όταν κατασκεύασαν τον πρώτο ναό) τιμούσαν τον Απόλλωνα ως βοηθό θεό, δηλαδή επικούριο. 

Τι ήταν η πανώλης ή πανώλη; Τι ισχύει για την πανώλη σήμερα; 

Η λέξη πανώλης ή πανώλη (που σήμερα παρουσιάζεται απλοποιημένη ως πανώλη) είναι ένα ουσιαστικοποιημένο επίθετο της Ελληνικής : ο, η πανώλης, το πανώλες. Σταδιακά μετετράπη στην τρομερή λέξη «πανούκλα». Στα αγγλικά αποδίδεται με την λέξη plague.

Σύμφωνα με τον Κων. Τσιάμη (σελ. 30), η  πανώλη νοσολογικά υφίσταται. Έως τις ημέρες μας και κάθε χρόνο [έως το 2010] κατά μέσο όρο 8 κράτη δηλώνουν στον Π.Ο.Υ. κρούσματα πανώλους, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν εμφανίζεται με την ένταση και την έκταση που την χαρακτήριζαν πριν από αιώνες. Το ιατρικό ενδιαφέρον για την πανώλη δεν εκλείπει και είναι ενδεικτικό ότι την περίοδο που ολοκληρώθηκε η μελέτη του (2010), στο λήμμα  plague της ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων MedLine εμφανίζονται περίπου 7000 δημοσιεύσεις που καλύπτουν την περίοδο 1960-2009.

Στο κλίμα της Βιοτρομοκρατίας η πανώλη επανήλθε στο προσκήνιο μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στην Νέα Υόρκη, ως βιολογικό όπλο μαζί με την ευλογιά και τον άνθρακα.

Ο Λοιμός των Αθηναίων 

Στοιχεία για τον Λοιμό αυτόν μάς δίνει ο Θουκυδίδης στο Β’  βιβλίο των «Ιστοριών» του. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ο λοιμός εμφανίστηκε ξαφνικά στο λιμάνι του Πειραιώς κατά την διάρκεια του δεύτερου έτους (το 429 πΧ) της εμφύλιας συρράξεως Αθηνών και Σπάρτης. Οι Σπαρτιάτες είχαν εισβάλει στην Αττική και την λεηλατούσαν με επικεφαλής τον Βασιλέα Αρχίδαμο, ενώ οι Αθηναίοι είχαν κλειστεί εντός των τειχών. Το κλίμα αυτό, με τον μεγάλο συνωστισμό, ευνοούσε την μετάδοση τέτοιων ασθενειών.

Ο λοιμός είχε ξεκινήσει από την Αιθιοπία και εξαπλώθηκε στην Αίγυπτο, την Λιβύη και την Περσία. Από την Αίγυπτο έφθασε δια θαλάσσης (όπως συνέβη και στην μεσαιωνική πανώλη) στο λιμάνι του Πειραιώς, για να εξαπλωθεί ταχύτατα προς την πόλη (το άστυ) των Αθηνών. Αρχικά οι Αθηναίοι, βλέποντας τα κρούσματα, πίστεψαν ότι οι Λακεδαιμόνιοι είχαν δηλητηριάσει τα πηγάδια. Σύντομα όμως διαπίστωσαν ότι επρόκειτο για μια θανατηφόρα ασθένεια. 

Ποια ήταν τα σημάδια του Λοιμού στον άνθρωπο; 

Σύμφωνα πάντα με τον Θουκυδίδη (βιβλίο Β΄, 47 κε.) οι ασθενείς παρουσίασαν αρχικά υψηλό πυρετό, κεφαλαλγία, ερυθρότητα των οφθαλμών, πταρμό (φτάρνισμα) και βήχα, ενώ η στοματική κοιλότητα και ο φάρυγγας ήταν αιματώδεις. Το σώμα ήταν εξέρυθρο και παρουσίαζε καθολικό φλυκταινώδες εξάνθημα (ακολουθούμε εδώ αυστηρώς την επιστημονική ορολογία, όπως παρατίθεται στην Διδακτορική Διατριβή του Κων. Τσιάμη). Στο τελευταίο στάδιο της νόσου εμφανιζόταν ακατάσχετη διάρροια και οι ασθενείς πέθαιναν  την 7η ή την 9η ημέρα από την έναρξη των συμπτωμάτων. Στο κεφάλαιο Β’ 49 ο Θουκυδίδης περιγράφει με φοβερό λόγο τα όσα συμβαίνουν στην Αθήνα και τους πολίτες της.

Ο Θουκυδίδης περιγράφει επίσης μια κατάσταση η οποία θα μπορούσε να ταυτιστεί με το ντελίριο. Αποδεκατίστηκε από τον λοιμό και το Αθηναϊκό εκστρατευτικό σώμα στην Ποτίδαια (τον Ιούλιο του 430 πΧ). 

Συνέπειες λοιμού και η επίδραση του Ιπποκράτους 

Για τις συνέπειες του λοιμού αυτού ξέρουμε ότι ήταν σημαντικές, χωρίς να είναι ακριβής ο αριθμός των θυμάτων. Το βέβαιο είναι πως μέγα θύμα του λοιμού ήταν και ο Περικλής (και οι 2 υιοί του), γεγονός που θα επηρεάσει σημαντικά (και αρνητικά για την Αθήνα) την έκβαση του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Στο ίδιο βιβλίο του έργου του (το Β΄) ο Θουκυδίδης περιλαμβάνει τον Επιτάφιο του Περικλέους και την σκιαγράφηση της προσωπικότητός του. Κατά την Βασιλική Φαμέλου, (στην εργασία της, βλ. βιβλιογραφία, σελ. 43 κε.) υπήρχε επίδραση του Ιπποκράτους στον Θουκυδίδη. Ο  Ιπποκράτης χρησιμοποιεί την νέα προσέγγιση για την επιστημονική μέθοδο. Φαίνεται ότι ο Θουκυδίδης είχε μελετήσει τα Ιπποκρατικά συγγράμματα και χρησιμοποιεί στο έργο του Ιατρική Ορολογία για να ερμηνεύσει πολεμικά γεγονότα, αλλά και να περιγράψει τον λοιμό, σαν να είναι ιατρός. Ο Θουκυδίδης γράφοντας για τον λοιμό περιγράφει την νόσο, στοχεύοντας στο να βοηθήσει τους ανθρώπους να διαγνώσουν τα συμπτώματα ενός επακόλουθου λοιμού. Ήταν σημαντικό να γνωρίζει κανείς την εξέλιξη της ασθένειας, έτσι ώστε να προετοιμάσει τον ασθενή για αυτά τα οποία θα συνέβαιναν, για να γνωρίζει εάν ο θάνατος θα ήταν η αναπόφευκτη έκβαση. 

Μία νέα προσέγγιση του  Λοιμού των Αθηνών 

Κατά τον Επίκουρο Καθηγητή Ορθοδοντικής ΕΚΠΑ κ. Μανώλη Ι. Παπαγρηγοράκη (σε διαδικτυακή του ανάρτηση με τίτλο «Ο λοιμός των Αθηνών» και ημερομηνία 14 Ιουλίου 2019), και ομάδα ειδικών στην μελέτη οδοντοστοιχιών, η εργαστηριακή έρευνα οστών (μία έρευνα καθαρά ελληνική) από τα θύματα του λοιμού προσδιορίζουν ως αιτία θανάτου τους τον τυφοειδή πυρετό.

Συγκεκριμένα, αναφέρει: «πολλά από τα κλινικά χαρακτηριστικά,, τα σημεία και συμπτώματα που περιγράφονται από τον Θουκυδίδη, ταιριάζουν με τα αντίστοιχα της σύγχρονης μορφής τυφοειδούς πυρετού. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο ισχυρός πονοκέφαλος και ο πυρετός, το εξάνθημα, η διάρροια κ.ά.»  

Μία ελληνική ταινία για τον αρχαίο Λοιμό

Ο Λοιμός των Αθηνών και η μορφή που Περικλέους ενέπνευσε και Έλληνες δημιουργούς. Όπως αυτούς της ταινίας «Ιπποκράτης και Δημοκρατία». Στην ταινία ο πατήρ της Ιατρικής εκ της Κω, ο Ιπποκράτης, καλείται, σύμφωνα με το σενάριο, από τον Περικλή στην Αθήνα, για να καταπολεμήσει τον Λοιμό. 

Η σκηνοθεσία ήταν του Ντίμη Δαδήρα, το σενάριο του Γιώργου Ρούσσου, η μουσική του Κώστα Καπνίση. Ιπποκράτης στο έργο είναι ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ και Περικλής ο Αλέκος Αλεξανδράκης, ενώ η Α’  κυκλοφορία ήταν στις 29 Σεπτεμβρίου 1972, από τον Κινηματογραφικό Οργανισμό Καραγιάννης-Καρατζόπουλος. Μία χρονιά πιο πριν η πρωταγωνιστική τριπλέττα της ταινίας, Παπαμιχαήλ-Αλεξανδράκης-Δανδουλάκη, είχε συμμετάσχει πάλι στην (με τεράστια επιτυχία ως σήμερα) άλλη ιστορική ταινία με θέμα τον Παπαφλέσσα και το 1821. 

Το Βυζάντιο έναντι των επιδημιών 

Υπάρχει η ενδιαφέρουσα σχετική διατριβή του ιατρού Κων. Τσιάμη (βλ. βιβλιογραφία). Η  μελέτη αναφέρεται στις 2 πανδημίες πανώλους, τον Λοιμό του Ιουστινιανού και τον Μαύρο Θάνατο, που έπληξαν την Βυζαντινή Αυτοκρατορία.  Η 1η περίπτωση είναι στην περίοδο 541-750. Τότε η Αυτοκρατορία (επί Ιουστινιανού) βρισκόταν στην απόλυτη ακμή και το απόγειο της δόξας της. Η 2η περίπτωση είναι στα έτη 1347-1453. Το Βυζαντινό Κράτος βιώνει τον επιθανάτιο αγώνα μιας ανυπόληπτης κρατικής οντότητος στην πολιτική σκηνή του 14ου και 15ου αιώνος, στην περίοδο των Παλαιολόγων.

Η Ιουστινιάνειος Πανώλης του 6ου αιώνος μΧ

Ο «επίσημος» Ιστορικός επί Ιουστινιανού, ο Προκόπιος, στο έργο του «Ιστορία των Πολέμων», μάς μεταφέρει πληροφορίες για τον λοιμό.  Ο Προκόπιος (που ακολουθούσε ως γραμματικός τον Βελισάριο στους Πολέμους του σε Ανατολή και Δύση) επιστρέφει περί το 541-542 μΧ, από την Ιταλία στην Κωνσταντινούπολη. Επομένως είναι ο ίδιος αυτόπτης μάρτυρας όσων συμβαίνουν. Η επιδημία ξεκίνησε από το Πηλούσιον της Αιγύπτου, το 541. Έναν χρόνο μετά έφτασε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Προκόπιος σημειώνει ότι η «νόσος απλώθηκε σε όλη την γη» και φαινόταν να χαρακτηρίζεται από μια περιοδικότητα στην εμφάνισή της. 

Ο ίδιος γράφει ότι, όπου κατέφθανε η νόσος, ενδημούσε εκεί για κάποιο διάστημα. Στην συνέχεια μεταδιδόταν στις γειτονικές περιοχές ή επέστρεψε ξανά σε εκείνες που είχε ήδη πλήξει και μάλιστα με την ίδια ένταση (βλέπε Τσιάμη, σελ. 89). 

Η πορεία της εξαπλώσεως της νόσου 

Από το Πηλούσιο της Αιγύπτου η νόσος εξαπλώθηκε προς την Αλεξάνδρεια, για να κατακλύσει σταδιακά και την υπόλοιπη Αίγυπτο, αλλά και ανατολικά προς την Παλαιστίνη. Η νόσος έφθασε στην Αλεξάνδρεια, ίσως στα μέσα Σεπτεμβρίου του 541. Η νόσος έπληξε με σφοδρότητα τους κατοίκους της Αλεξάνδρειας και ειδικότερα τα φτωχά λαϊκά στρώματα. Η Αλεξάνδρεια ερημώθηκε, ενώ σημειώθηκε φυγή των κατοίκων και άλλων πόλεων, καθώς η πανώλη επεκτεινόταν σε όλην την Αίγυπτο.

Η δημογραφική καταστροφή που συνετελέσθη στην Αίγυπτο είχε ως αποτέλεσμα την σταδιακή συρρίκνωση του πληθυσμού της Αλεξάνδρειας και την απώλεια του μητροπολιτικού της ρόλου στην περιοχή, μέχρι την τελική κατάκτησή της από τους Άραβες το 641 μΧ. Η πανώλης έπληξε και άλλες περιοχές της Αυτοκρατορίας. Πιθανόν λόγω της μεταφοράς σιτηρών μεταφέρθηκε η νόσος. Το 542 φθάνει στην Κωνσταντινούπολη και διαρκεί 4 μήνες (από Απρίλιο μέχρι τον Αύγουστο).

Ποια συμπτώματα παρουσίαζε η νόσος; Από τον πυρετό στην τρέλα…

Οδηγός  για το τι έγινε με την ασθένεια αυτή είναι πάντα ο Προκόπιος. Τα πρόδρομα συμπτώματα ήταν κοινά για όλους τους ασθενείς. Υπήρχε χαμηλός πυρετός και σε διάστημα 24 ωρών έως ολίγων ημερών εμφανιζόταν ραγδαία επιδείνωση της γενικής κατάστασης των ασθενών με την εμφάνιση λεμφαδενίτιδας στην μασχαλιαία και την βουβωνική χώρα.

Κατά τον Προκόπιο, η νόσος είχε διαφορετική πορεία σε κάθε ασθενή. Μπορούσε να προκαλέσει κώμα ή μια μορφή παραφροσύνης συνοδευόμενη από αϋπνία, παρακρούσεις και παραισθήσεις. Οι παρακρούσεις και οι παραισθήσεις ευθύνονται για μεγάλο αριθμό θανάτων, αφού πολλοί ασθενείς άκουγαν πνεύματα που τους καλούσαν και τα έβλεπαν να τους καταδιώκουν. Σ’  αυτήν την κατάσταση του ντελίριου που είχαν περιέλθει οι ασθενείς, πολλοί ήταν εκείνοι που έπεφταν σε πηγάδια για να κρυφτούν από τις οπτασίες ή γκρεμίζονταν από τα τείχη της πόλεως.

Ο Προκόπιος παραθέτει την πληροφορία ότι η νόσος δεν ήταν μεταδοτική από άνθρωπο σε άνθρωπο, αφού όσοι έρχονταν σε στενή επαφή με τους ασθενείς (ιατροί και συγγενείς) δεν είχαν νοσήσει. Επίσης αναφέρει ότι στην ακμή της επιδημίας σημειώνονταν μέχρι και 5000 θάνατοι ημερησίως. Πρόβλημα υπήρχε και με την ταφή των νεκρών.

Θύμα και ο ίδιος ο Ιουστινιανός 

Ακόμη και ο Ιουστινιανός νόσησε. Οδηγήθηκε στα πρόθυρα του θανάτου, την εξουσία διαχειρίστηκε η ικανή του σύζυγος Θεοδώρα, αλλά, κατά τον Προκόπιο, η εμφάνιση οράματος των Αγίων Αναργύρων έσωσε τελικά τον Ιουστινιανό από βέβαιο θάνατο. 

Δεν έμεινε στην Κωνσταντινούπολη η νόσος, αλλά εξαπλώθηκε στην Μικρά Ασία και το 543 έφτασε σε πολλές Επαρχίες του Κράτους. Νέα επιδημία ενέσκηψε το 558 στην Κωνσταντινούπολη. Την πανώλη αυτή του 558 περιγράφουν ο Αγαθίας και ο Ιωάννης Μαλάλας. Η νόσος πλήττει κυρίως παιδιά, εφήβους και άνδρες. Τα φαινόμενα τέτοιων επιδημιών συνεχίστηκαν και στα επόμενα χρόνια στο Βυζάντιο.

Εντυπωσιακά στοιχεία  για την ψυχική στάση πολλών: 

Μία δεύτερη περιγραφή της αρρώστιας έχει διασωθεί από τον αυτόπτη μάρτυρα και παθόντα Ευάγριο Σχολαστικό (536-594, εκκλησιαστικό συγγραφέα), στο έργο του «Εκκλησιαστική Ιστορία»:  «Η αρρώστια λέγεται πως άρχισε από την Αιθιοπία. Βήμα προς βήμα διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη, χωρίς να αφήσει ανέγγιχτο κανέναν από τους ανθρώπους. Η νόσος εκδηλωνόταν με διάφορα συμπτώματα. Σε άλλους άρχιζε από το κεφάλι με κόκκινα από το αίμα τα μάτια και με πρησμένο πρόσωπο, κατέβαινε μέχρι τον λαιμό και έστελνε όποιον είχε προσβάλει στον θάνατο».

Ο Ευάγριος επίσης αναφέρει : «Μερικοί φεύγοντας απρόσβλητοι από πόλεις που νοσούσαν μετέδωσαν την νόσο σε άλλους που δεν νοσούσαν. Και όσοι  ήταν πρόθυμοι να προσβληθούν, επειδή είχαν χάσει τα παιδιά τους ή το σπιτικό τους και είχαν ακριβώς γι’ αυτό αναμιχτεί με τους νοσούντες, δεν προσβλήθηκαν λες και η αρρώστια να αντιστρατευόταν την θέλησή τους. Το τι θα επακολουθήσει είναι άδηλο, αφού ο Θεός είναι αυτός που θα κρίνει, που γνωρίζει τις αιτίες κάθε πράγματος και πού αυτές θα οδηγήσουν». 

Η θανατηφόρα αρρώστια δεν εξαφανίστηκε μετά το πρώτο χτύπημα, αλλά επανεμφανίζονταν σταδιακά μέχρι το έτος 746 μΧ. Οι άμεσες συνέπειες της πανώλους ήταν δραστική μείωση του πληθυσμού, φτώχεια, πληθωρισμός και λιμός. Οι επιπτώσεις στην κοινωνία, στην οικονομία, στο στράτευμα, στην θρησκεία ήταν σημαντικές και πολλές.  Ο Ιουστινιανός έλαβε δραστικά μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Με νομοθετικά έργα ενίσχυσε την παραγωγή, βοηθά τις εισαγωγές και κρατά χαμηλά τις τιμές. 

Τα προβλήματα ήσαν τα εξής:  έλλειψη εργατικών χεριών, τα εδάφη έμεναν ακαλλιέργητα και παρατηρήθηκε έλλειψη τροφίμων.  Συνέπεια όλων αυτών ήταν να υπάρξει λιμοκτονία τα επόμενα έτη. Ο στρατός λόγω λειψανδρίας θα στελεχωθεί με αλλοδαπούς και μισθοφόρους. Τα πληθυσμιακά κενά θα καλύψουν εισβολείς εντός Βυζαντινών εδαφών  (σλαβικά και βουλγαρικά φύλα), που στο  τέλος θα αφομοιωθούν.

Κοινό σημείο των πηγών : Οι συγγραφείς δεν είναι ιατροί 

Όλα τα ως άνω περιγραφόμενα περιστατικά συμφωνούν ότι οι ιατροί αδυνατούν να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο. Οι συγγραφείς όμως δεν είναι ιατροί. Το πρόβλημα με την περιγραφή τέτοιων ιστορικών γεγονότων με ιατρικό περιεχόμενο είναι πως οι διασωθείσες πηγές προέρχονται από την γραφίδα ιστοριογράφων και όχι ιατρών ή σχετικών επιστημόνων. Ο Θουκυδίδης μάς δίνει εικόνα του Λοιμού των Αθηνών και ο Προκόπιος (ο ιστοριογράφος της εποχής του Ιουστινιανού) την εικόνα της πανώλους του 6ου αιώνος μΧ. Το βακτήριο της πανώλους ανακαλύφθηκε μόλις το 1894.  

Η Ιουστινιάνειος πανώλης στοίχισε, κατά τον Θεοφάνη Μπουλούμη ( σελ. 3 κε),  την ζωή σε σχεδόν 15 εκατομμύρια άτομα σε ολόκληρο τον τότε γνωστό Κόσμο. Αυτό αντιστοιχεί με 10% περίπου του τότε παγκόσμιου πληθυσμού, αν συμπεριλάβει κανείς την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική (κυρίως το βόρειο τμήμα της). Ευθύνη αναφέρεται πιθανόν της Κίνας ή της Αιγύπτου ως τόπου εκκινήσεως της επιδημίας. Υπολογίζεται ότι το 40% κατοίκων της Βασιλεύουσας υπέκυψε (μιλάμε για 200.000 θανάτους σε μία πόλη 500.000 κατοίκων). Άλλες εκδοχές αναφέρουν περί θανάτου των 8/9 της Πόλης. 

Η δεύτερη πανδημία πανώλους : Ο Μαύρος θάνατος (14ος -15ος αι.) 

Το 1348 η πόλη της Γένοβας στην Ιταλία είχε πληγεί από πανώλη. Η πόλη της Γένοβας είχε ναυτική δραστηριότητα σε όλην την Μεσόγειο. Πολλές πόλεις της Ευρώπης υπέστησαν φοβερές απώλειες (Φλωρεντία, Γένοβα, Βενετία, Βρέμη και Αμβούργο υπέστησαν απώλεια άνω του 25% του πληθυσμού). 

Η πανώλης των ετών 1347-1400 βρήκε την Βυζαντινή Αυτοκρατορία σε παρακμή (Τσιάμης, σελ. 112 κε.). Από την Ανατολή έρχεται η πανώλης  το 1347 στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί υπήρχε πολιτική αναταραχή, καθώς την εξουσία είχε μόλις αναλάβει ο Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός. Αυτός και ο Δημήτριος Κυδώνης (που βρισκόταν δίπλα του) είναι μάρτυρες της επιδημίας. Αυτοί είναι οι πηγές μας. Η εξέλιξη της νόσου είναι κεραυνοβόλος, σύμφωνα με τον Καντακουζηνό, κάποιοι ασθενείς υποκύπτουν σε μία ώρα, άλλοι σε τρεις ημέρες. Σύμφωνα με τον Κυδώνη, η πόλη χάνει καθημερινά τον πληθυσμό της και οι ζωντανοί δεν είναι πλέον αρκετοί, για να θάψουν τους νεκρούς.

Επιπτώσεις της ασθένειας 

Ο Καντακουζηνός περιγράφει μια πολύμορφη ασθένεια. Αν το κακό πλήξει άμεσα το κεφάλι, ο ασθενής πέφτει σε λήθαργο και ακολουθεί γρήγορος θάνατος. Αν εμφανισθεί στους πνεύμονες, η φλόγωση προκαλεί πολύ ισχυρούς πόνους στο στήθος, αιμοπτύσεις και έντονη δίψα. Το ίδιο έτος (1347) η πανώλης θα εμφανισθεί στην Εύβοια, την Κρήτη, την Λήμνο, την Θεσσαλονίκη, την Τραπεζούντα και τις Ενετικές κτήσεις της Ευβοίας, της Μεθώνης και της Κορώνης. Από τις τελευταίες πόλεις μεταφέρεται στα ενδότερα της Πελοποννήσου.

Άμεση συνέπεια της επιδημίας ήταν γενικευτεί η εξαχρείωση από τον μεγάλο αριθμό των νεκρών. Οι περισσότεροι ευγενείς  φεύγουν από την Κωνσταντινούπολη, την πόλη που εγκαταλείπεται στην μοίρα της.

15ος αιώνας : νέα πανώλης

Νέα κρούσματα πανώλους θα πλήξουν την γεωγραφικά περιορισμένη Αυτοκρατορία στις αρχές του 15ου αιώνος. Πιο ευάλωτα είναι τα μέρη που έχουν λιμάνι, καθώς οι μεταφορές είναι τρόπος διάδοσης της νόσου.  Αυτή η διαπίστωση οδηγεί το 1417 στο κλείσιμο του Λιμένος της Κωνσταντινουπόλεως. Η πανώλης θα εμφανιστεί  σε πολλά μέρη της Βαλκανικής στα επόμενα έθνη. Ο Κωνσταντίνος Τσιάμης καταγράφει τις πόλεις που επλήγησαν. Το 1431 πλήττεται η Πάτρα και η Κωνσταντινούπολη. 

Η αλλαγή των ηθών λόγω της νόσου

Οι πηγές του 14ου αιώνος περιγράφουν την ηθική αποδιοργάνωση που επέφερε η επιδημία (Τσιάμης, σελ. 133). Ο Κυδώνης το 1361 περιγράφει την φυγή των ευγενών και την αποχή του Κλήρου από τα καθήκοντα του, καθώς αρνείται να ψάλλει τις δέουσες προσευχές στους νεκρούς. Οι ψυχολογικές συνέπειες δεν είναι μικρότερες, όπως είναι εύλογο.

Ο Καντακουζηνός (που έγινε μοναχός στα γεράματα) το 1348 σημειώνει ότι, αν η επιδημία ωθεί κάποιους να μετανοούν και να μοιράζουν τα αγαθά τους στους φτωχούς, κάποιους άλλους τους οδηγεί στην απόλυτη απελπισία ή στην απόλυτη ασυδοσία. Αν και οι ιατροί για πολύ καιρό υποστήριζαν ότι η πανώλης δεν μεταδιδόταν από τον έναν ασθενή στον άλλον, αλλά ότι έπληττε όλους τους ανθρώπους μιας περιοχής, που ανέπνεαν τον μολυσμένο αέρα από κοινού. Το 1347-1348 ο Δημήτριος Κυδώνης σημειώνει ότι οι άνθρωποι αποφεύγουν ο ένας τον άλλο, γιατί φοβούνται την μετάδοση της ασθένειας. Ο ίδιος οικτίρει την ηθική κατάπτωση που ακολούθησε, το γεγονός δηλαδή ότι ο πατέρας από τον φόβο της μεταδόσεως της νόσου δεν θάβει τα παιδιά του, αλλά απλά τα εγκαταλείπει. Συνέβαινε και το αντίστροφο. Το κλίμα προ του 1453 ήταν τέτοιο σε πολλούς, ώστε η Άλωσις της Πόλεως φάνηκε ως εκπλήρωση μιας προφητείας ή το αποτέλεσμα θεϊκής θελήσεως ή οργής.

Τι θα συμβεί σε ανάλογη περίπτωση στο μέλλον; 

Ο συγγραφέας, Κωνσταντίνος Τσιάμης, μιλά προφητικά το 2010 για ανάλογα περιστατικά στο μέλλον: «Οι συλλογικοί φόβοι ήταν, είναι και θα παραμένουν ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Και παρά το εξελιγμένο διαγνωστικό και θεραπευτικό οπλοστάσιο της Ιατρικής, κανένας δεν εγγυάται ότι σε μια σύγχρονη θανατηφόρα πανδημία οποιουδήποτε νοσήματος, δεν θα αναδυθεί μια παρόμοια ατομική και συλλογική κοινωνική συμπεριφορά. Μια συμπεριφορά που μπορεί να κινηθεί ξανά στα άκρα, από την φυγή και την εγκατάλειψη έως τα πογκρόμ κατά κοινωνικών, εθνικών ή θρησκευτικών ομάδων.  Γιατί αν η κατάρα των ανθρώπων του Μεσαίωνα ήταν η αμάθεια και οι επιδημίες η ¨αναμενόμενη¨ τιμωρία τους, νομοτελειακά και η κατάρα της ημιμάθειας των ανθρώπων του 21ου αιώνα περιμένει με την σειρά της την δική της ¨αναμενόμενη¨ τιμωρία». 

Ο Άγιος Χαράλαμπος ως προστάτης κατά μολυσματικών ασθενειών

Η Ορθόδοξος Εκκλησία προσεύχεται για την αποφυγή του λοιμού. Αλλά και στην πίστη του εκκλησιάσματος υπάρχουν Άγιοι που συνδέονται με την αντιμετώπιση τέτοιων νόσων. 

Ο Άγιος Χαράλαμπος αποτελεί Πολιούχο της πόλεως του Πύργου Ηλείας. Αλλά και σε άλλες πόλεις της Ελλάδος (Πρέβεζα, Φιλιατρά κ.α.) τιμάται αναλόγως. Στον Άγιο αυτόν ιερομάρτυρα αποδίδονται θαύματα απομάκρυνσης μολυσματικών νόσων, όπως η πανώλης. Ο Άγιος αυτός απεικονίζεται σε πολλές εικόνες να πατά την πανώλη, την οποία οι αγιογράφοι παρουσιάζουν με μορφή μαύρου Δαίμονος ή τέρατος. Γι’ αυτό και αποδίδεται Παρακλητικός Κανών προς αυτόν, για προστασία των πιστών από την νόσο.

Καταγεγραμμένα μερικά σχετικά θαύματα του Αγίου Χαραλάμπους 

Το έτος 1687 οι Τούρκοι πολιόρκησαν τον Πύργο, αλλά οι κάτοικοι με παρακλήσεις στον Άγιο γλίτωσαν: έπεσε λοιμική νόσος στον στρατό του Αχμέτ Εφέντη και απεσύρθη. Το έτος 1728 ενέσκηψε στην νήσο Ζάκυνθο πανούκλα και οι κάτοικοι στράφηκαν στον Άγιο, ζητώντας την μεσιτεία του. Για την σωτηρία τους αποφάσισαν να οικοδομήσουν Ναό προς τιμήν του Αγίου. Ανάλογο θαύμα κατεγράφη τον 19ο αιώνα στον Πύργο. Τις αναφορές για τον Άγιο Χαράλαμπο Πύργου και τα θαύματά του διασώζει ο Ιωάννης Βορβίλας στο βιβλίο που αφιερώνεται στον Άγιο. 

Στο μικρό βιβλίο «Άγιος Χαράλαμπος πολιούχος Φιλιατρών» (έκδοσις του Ιερού Ναού Εισοδίων Φιλιατρών) αναφέρονται ως θαύματα στα Φιλιατρά την σωτηρία της πόλεως από την πανώλη τα έτη 1686 και 1788-1790, ενώ μετά από λιτανεία το 1918 δεν παρουσιάστηκε κανένα κρούσμα πλέον ισπανικής γρίπης (που ως τότε είχε σκοτώσει άνω των 120 πολιτών των Φιλιατρών). 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

ΠΗΓΕΣ 

«Ιλιάς» Ομήρου, «Ιστορίαι» Θουκυδίδου, «Περί των Πολέμων» Προκόπιος,  «Ιστοριών βιβλία» Ιωάννου Καντακουζηνού, Έργα-Επιστολές Δημητρίου Κυδώνη, «Εκκλησιαστική Ιστορία »Ευάγριου Σχολαστικού. 

ΒΙΒΛΙΑ

1.Άγιος Χαράλαμπος πολιούχος Φιλιατρών, έκδοσις του Ιερού Ναού Εισοδίων Φιλιατρών.

2.Μπουλούμης Θεοφάνης , Η Ιουστινιάνειος πανώλη και οι δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές της επιπτώσεις στις πληγείσες περιοχές, Τμήμα Γεωγραφίας Πανεπιστημίου Αιγαίου, 2016

3.Παπαγρηγοράκης Ι. Μανώλης, Επίκουρος Καθηγητής Ορθοδοντικής ΕΚΠΑ (σε διαδικτυακή του ανάρτηση με τίτλο «Ο λοιμός των Αθηνών» και ημερομηνία 14 Ιουλίου 2019).

4.Τσέλαλης Αγησίλαος, Ολυμπιακά, Αθήναι 1970.

5.Τσιάμης Β. Κωνσταντίνος, Ιστορική και επιδημιολογική προσέγγιση της πανώλους κατά τους Βυζαντινούς χρόνους (330-1453 μΧ), Διδακτορική Διατριβή Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Αθήνα 2010. 

5.Φαμέλου Βασιλική , Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, «Ο λοιμός της Αθήνας, οι επιπτώσεις και οι επιδράσεις των Ιπποκρατικών συγγραμμάτων στη Θουκυδίδεια Ιστορία», Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Καλαμάτα 2016.

ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ