ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1821 : ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Μετά τήν σύσκεψη τής Βοστίτσας, οι πρόκριτοι τής πόλεως Δημήτριος Μελετόπουλος, Ανδρέας Λόντος καί Λέων Μεσσηνέζης άρχισαν μυστικά συστηματική στρατολογία στήν επαρχία τους. Έτσι στίς αρχές Μαρτίου τό Αίγιο διέθετε ήδη οργανωμένο στρατιωτικό σώμα πού έφθανε τούς 400 άνδρες. Οι Τούρκοι πανικόβλητοι από τά γεγονότα τών γειτονικών Καλαβρύτων, συμφώνησαν μέ τούς πρόκριτους νά αναχωρήσουν γιά τά Σάλωνα (Aμφισσα) τής αντικρινής Φωκίδας. Μόλις έφυγαν, ο Ανδρέας Λόντος ύψωσε τήν κόκκινη επαναστατική σημαία μέ ένα μαύρο σταυρό στή μέση.  

Ο Ανδρέας Λόντος είχε γεννηθεί τό 1784 καί ήταν γιός τού ισχυρού κοτσαμπάση τής Βοστίτσας Σωτηράκη Λόντου. Όταν ο πατέρας του έπεσε σέ δυσμένεια τό 1812 καί καρατομήθηκε στήν Τριπολιτσά, ο Ανδρέας Λόντος κατέφυγε στήν Κωνσταντινούπολη. Στή Βοστίτσα επέστρεψε τό 1818, καί πάλι ως κοτσαμπάσης, ενώ τήν ίδια χρονιά μυήθηκε στή Φιλική Εταιρεία. Μετά τήν φυγή τών Τούρκων ο Λόντος έστησε τό στρατόπεδό του στά Σελλά, έξω από τήν Πάτρα, γιά νά εμποδίσει τήν άφιξη τουρκικών ενισχύσεων πρός τήν πόλη τού Πατρέα, η οποία ήδη φλεγόταν.

Στήν Πάτρα (Παλαιαί Πάτραι) υπήρχε ιδιαίτερο μίσος μεταξύ μουσουλμάνων καί Χριστιανών. Η ένταση τών ημερών ανάγκασε τούς Τούρκους νά κλειστούν στό κάστρο τής πόλης μαζί μέ τίς οικογένειές τους. Στίς 21 Μαρτίου 1821, σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο Κόκκινο, εισήλθαν στήν πόλη εκατό Τούρκοι από τή φρουρά τού Ρίου καί κατευθύνθηκαν σέ ένα ρακοπωλείο τής ενορίας τής Αγίας Τριάδος, στή σημερινή πλατεία Ομονοίας, καί αφού ήπιαν καί μέθυσαν, σκότωσαν τόν ρακοπώλη, έκαψαν τό μαγαζί καί μετά κατευθύνθηκαν στό σπίτι τού Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου. Προσπάθησαν νά τό παραβιάσουν χωρίς επιτυχία ενώ έκαψαν τό σπίτι τού Γεωργίου Καλαμογδάρτη.  

«Ωσαύτως καί οι εν Πάτραις Τούρκοι, μαθόντες τά τοιαύτα, έμβασαν ευθύς τάς φαμιλίας των εις τό κάστρον, είτα τή κα΄ Μαρτίου εξήλθον ένοπλοι εις τήν αγοράν τής πόλεως, καί περιεκύκλωσαν πρώτον τό οσπίτιον τού Ιωάννου Παπαδιαμαντοπούλου, όπου υπώπτευον ότι ευρίσκονται εναποτεθειμένα άρματα αλλά, μέ τό νά εύρουν κεκλεισμένας τάς πόρτας, άρχισαν τόν πόλεμον έξωθεν, καί τού εφόνευσαν εις τό παράθυρον έναν άνθρωπον, έπειτα έβαλον πυρκαϊάν εις τά πέριξ οσπίτια. Εις δέ τήν μητρόπολιν δέν ετόλμησαν νά πλησιάσουν, νομίζοντες, ότι ευρίσκοντο μέσα Έλληνες κεκρυμμένοι, εκτυπούσαν όμως από τό κάστρον μέ τά κανόνια τόσον τήν μητρόπολιν, όσον καί άλλα οσπίτια, η δέ πυρκαϊά εκτανθείσα κατέκαυσεν ικανά οσπίτια, ότε τινές τών Ελλήνων οπλισθέντες εξήλθον εις τούς δρόμους, οι δέ Τούρκοι ευθύς εκλείσθησαν εις τό κάστρον.

Βλέποντες δέ οι Πατραίοι Έλληνες, ότι πλέον δέν επιδέχεται θεραπείαν τό πράγμα, τάς μέν φαμιλίας των έβγαλον έξω τής πόλεως, έγραψαν δέ εις τά Νεζερά (χωριά στούς πρόποδες τού Ερύμανθου) πρός τών Παλαιών Πατρών, ο τέ Νικόλαος Λόντος, ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος και άλλοι τινές, νά προφθάση εις βοήθειαν, ότι κινδυνεύει όλη η πόλις. Όθεν αμέσως ο Παλαιών Πατρών καί ο Ανδρέας Ζαΐμης έγραψαν πρός τούς καπιταναίους Κουμανιώτας να τρέξουν, μέ όσους ανθρώπους έχουν τήν δέ επιούσαν ημέραν εκίνησαν καί αυτοί, έχοντες περίπου πεντακοσίους στρατιώτας, καί εμβήκαν εις τάς Πάτρας καί ευθύς έγινε στενοτάτη πολιορκία τών Τούρκων εις τό φρούριον. Κατά δέ τάς πρώτας προσβολάς εφονεύθησαν τινές τών εχθρών, ότε ηρίστευεν ο τέ Παναγιώτης Καραντζάς καί ο Σταμάτης Κουμανιώτης, όστις εφονεύθη, κακή τύχη, τήν πρώτην ημέραν τής εισόδου του.»

Παλαιών Πατρών Γερμανός

Οι Πατρινοί ξεχύθηκαν στούς δρόμους καί οδηγούμενοι από τούς καπνούς, έτρεξαν πρός τό Τάσσι (σημερινή συνοικία τού Παντοκράτορα) καί πολέμησαν τούς Τούρκους, έχοντας επικεφαλείς τόν υποδηματοποιό Παναγιώτη Καρατζά, τούς Ζακυνθινούς Νικόλαο Γερακάρη φαρμακοποιό καί Ευάγγελο Λιβαδά έμπορο καί τόν Κεφαλλονίτη Βασίλη Ορκουλάτο. Τελικά οι Τούρκοι κλείστηκαν στό φρούριο, ενώ από τά χαράματα τής 24ης Μαρτίου συνέρρεαν στήν πόλη Ρωμιοί από τίς γειτονικές επαρχίες μέ επικεφαλείς τόν μητροπολίτη Γερμανό, τόν Ανδρέα Ζαΐμη, τόν Μπενιζέλο Ρούφο, τόν Ανδρέα Λόντο, τόν μητροπολίτη Κερνίκης Προκόπιο, τόν Σωτήρη Θεοχαρόπουλο, τούς οπλαρχηγούς Σαγιά, Νενέκο καί τούς Κουμανιώτες. Ο Βακαλόπουλος αναφέρει ότι οι πρόκριτοι τής Βοστίτσας έφεραν μαζί τους μπηγμένα σέ κοντάρια πέντε τούρκικα κεφάλια. 

Συγκεντρώθηκαν όλοι οι παραπάνω στήν πλατεία Αγίου Γεωργίου, όπου ο Γερμανός έστησε μεγάλο ξύλινο σταυρό καί εκεί ετέλεσε δοξολογία.Κατόπιν άπαντες οι παρευρισκόμενοι μέσα σέ παραλήρημα χαράς σήκωσαν τό χέρι καί ορκίστηκαν: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ή ΘΑΝΑΤΟΣ. Τήν επομένη, 25 Μαρτίου 1821, οι Πατρινοί, οι Καλαβρυτινοί καί οι Αιγιώτες αρχηγοί σχημάτισαν επιτροπή γιά τήν οργάνωση τού "Ελληνικού Αγώνος", τήν οποία ονόμασαν "Επαναστατικόν Διευθυντήριον" καί συνέταξαν διακήρυξη τής ελληνικής επανάστασης τήν οποία απέδωσαν στούς προξένους τών χριστιανικών δυνάμεων. Ο λαός είχε ξεχυθεί στούς δρόμους καί πανηγύριζε. Αι Πάτραι γίνονταν ελληνική πόλη ύστερα από έξι αιώνες ξενικής κατοχής. Όλοι μαζί πλούσιοι καί φτωχοί, προεστοί καί υπηρέτες, οπλαρχηγοί καί αγρότες, βαρκάρηδες καί ορεσείβιοι, γυναίκες καί άντρες αγκαλιάζονταν καί φώναζαν "Ζήτω η Ελευθερία, εις τήν Πόλιν νά δώση ο Θεός".

Παρακάτω βλέπουμε τήν μαρτυρία τού Γάλλου γιατρού Francois Pouqueville γιά τά τεκταινόμενα στήν πόλη τών Πατρών.  

«Προχωρούμεν πρός τήν θάλασσαν, καθ' οδόν δέ, βλέπω σφαζομένας δύο μαύρας, ούτε αι κραυγαί μου, ούτε αι παρακλήσεις μου ηδυνήθησαν νά σώσωσιν αυτάς. Στίφη ολόκληρα φυγάδων ορμώσι πρός τόν λιμένα, οι γενίτσαροί μου επιβιβάζονται επί τού πλοίου, επιστρέφω εις τό προξενείον. Οι Έλληνες πρός εκδίκησιν πυρπολούσι τήν μωαμεθανικήν συνοικίαν, αι δέ οδοί εισί πλήρεις πτωμάτων, θλιβεραί αντεκδικήσεις, ολέθριος οιωνός ολεθριωτέρου μέλλοντος. Ο αρχιεπίσκοπος Γερμανός ανέλαβεν επί τής κεφαλής αυτού μεγάλην ευθύνην.

Οι Έλληνες αφικνούνται εκ τών χωρίων, εισί λίαν φανατικοί, αλλ' άνευ διοικήσεως, "θάνατος εις τούς Τούρκους!" ανακράζουσι. Υψούσιν εικόνας τού Χριστού επί τής πλατείας τού Αγίου Γεωργίου, η δέ σημαία τού Σταυρού κυματίζει υπεράνω τής ημισελήνου τών τεμενών. Οι ιερείς βαπτίζουσι πολλά παιδία Τούρκων, ίνα εκδικηθώσι τούς μωαμεθανούς, οίτινες περιέταμον νέους τινας Έλληνας....»

Πουκεβίλ, Γάλλος πρόξενος στήν Πάτρα

Τά πράγματα όμως θά άλλαζαν άρδην στήν πόλη τών Πατρών. Οι πολιορκούμενοι Τούρκοι, άν καί τούς πίεζε η δίψα, αρνούντο νά παραδώσουν τό κάστρο σέ αυτούς πού θεωρούσαν "σκλάβους τού ιδίου βασιλέως μας καί σκαφτιάδες μας". Τό λαγούμι (υπόνομος) πού έκτιζαν οι Ρωμιοί (μιλλέτι Σαβιέ) έφτανε στό τέλος του, αλλά δυστυχώς η μοίρα είχε αποφασίσει διαφορετικά γιά τήν τύχη τού κάστρου. Έτυχε νά βρίσκεται στό Βραχώρι (Αγρίνιο), καθ' οδόν πρός τή Χαλκίδα, ο Γιουσούφ πασάς. Εκεί πληροφορήθηκε γιά τήν δύσκολη κατάσταση τών Τούρκων τών Πατρών, ενώ μήνυμα τού Άγγλου προξένου Γκρίν, τόν ενημέρωνε ότι οι Έλληνες ήταν απόλεμοι αγρότες καθοδηγούμενοι όχι από οπλαρχηγούς αλλά από αρχιερείς καί προκρίτους καί ότι άν βιαζόταν θά έσωζε τό κάστρο.

«Οι Τούρκοι τής Τριπολιτσάς δέν δύνανται νά βοηθήσωσι τούς Πατρείς, εύρον δέ Λέχον τινά εξομόσαντα καί τούτον μετημφιεσμένον φραγκικά στέλλουσι μέ γράμματα πρός τόν Γιουσούφ Πασιάν νά δώση χείρα βοηθείας εις τούς εν Πάτραις πολιορκημένους. Ο Λέχος εκείνος περνά ως φιλέλλην, κατασκοπεύει τά πάντα καί ο Γιουσούφ Πασιάς παραλαβών πεντακοσίους ομού καί τόν κατάσκοπον Λέχον, διαπεραιούται εις τό Ρίον, μικρόν φρούριον τής Πελοποννήσου, ου μακράν εκείνου τών Παλαιών Πατρών κείμενον, διά νά δώση βοήθειαν εις τούς Τούρκους καί οδηγούμενος από τόν Άγγλον πρόξενον Φίλιππον Γκρίν, θά τούς σώσει από τόν κίνδυνον.

Ο πρόξενος ούτος, ως καί ο τής Ισπανίας Ερρίκος Σέλην, προσηνέχθησαν όχι ως Χριστιανοί κατά τών Ελλήνων, ο πρώτος μάλιστα ηρνήθη νά δώση άσυλον εις τό προξενείον του εις αδύνατα πλάσματα, γυναίκας καί παιδία, εξ εναντίας ο Πουκεβίλ πρόξενος τής Γαλλίας έδειξεν πολλήν φιλανθρωπίαν καί έσωσε πολλούς Χριστιανούς.»

Νικόλαος Σπηλιάδης, Ελληνική Επανάσταση

Πρίν ανατείλει ο ήλιος, στίς 3 Απριλίου 1821, ο Γιουσούφ πασάς ξεκίνησε από τό κάστρο τού Μωρέως (κάστρο Ρίου) γιά τήν Πάτρα. Μάλιστα όπως αναφέρει ο Πουκεβίλ έγινε καί ένας δυνατός σεισμός πού προκάλεσε ακόμα μεγαλύτερο πανικό στούς Έλληνες. Η δέ προφυλακή τους, πού ήταν στό χωριό Συχαινά εγκατέλειψε τή θέση της καί ο Γιουσούφ ανενόχλητος πλέον βάδισε πρός τήν Πάτρα. Οι φήμες πού διέδωσε ο Άγγλος πρόξενος ότι δηλαδή έφταναν στήν πόλη χιλιάδες στρατεύματα έφεραν αποτέλεσμα. Η φρουρά τής εισόδου τής πόλης στό Βλατερό λιποψύχησε καί όλοι πλέον οι Ρωμιοί έτρεχαν πρός τήν παραλία τούΑγίου Ανδρέου νά βρούν πλοιάρια νά σωθούν από τόν Τούρκο. Μόνο οι κλέφτες Κουμανιώτες καί οι Χασαπαίοι από τό Ξηρόμερο Ακαρνανίας έμειναν νά πολεμήσουν στήν συνοικία τής Αλεξιώτισσας καί τής Αγίας Παρασκευής, αλλά μετά από μερικές ώρες αποχώρησαν καί αυτοί καί άφησαν τούς κατοίκους στό έλεος τού πασά

«Ήδη τό προξενείον ξένης δυνάμεως (αγγλικό) υποδεικνύει καί ονομάζει τά θύματα, τά οποία οι καταστροφείς οφείλουσι νά προσβάλωσιν. Ενσπείρει (ο Γκρίν) τήν αποθάρρυνσιν μεταξύ τών Ελλήνων, τούς οποίους αποστρέφεται ένεκα τού εμπορικού συναγωνισμού, όπερ τό άπληστον αυτού πνεύμα δέν ηδυνήθη νά καταβάλη. Απειλεί, δημοσιεύει ότι πέντε χιλιάδες Τούρκων διέβησαν τόν ισθμόν τής Κορίνθου. Καί ήσαν χριστιανοί οι κηρύσσοντες τά αισχρά ταύτα αποτελέσματα τών σχεδίων, τά οποία υπέβαλον εις τούς Οθωμανούς.

Πλήθος οικογενειών ορμώσι πρός τήν παραλίαν τού Αγίου Ανδρέου, ένθα ευρίσκοντο ηγκυροβολημένα τεσσαράκοντα δύο μικρά φορτηγά πλοία. Γυναίκες καί παιδία ρίπτονται εις τήν θάλασσαν, ίνα επιβιβασθώσιν τών αναμενόντων αυτάς πλοίων.

Εν τούτοις τό πύρ επεκτείνετο, ολόκληρον δέ τό πρός βορράν τών Πατρών κείμενον χωρίον Βλατερό παρίστα τήν εικόνα καμίνου. Ρύακες καιόμενου ελαίου, θερμότεραι καί αυτής τής λάβας τού Βεζουβίου, ένθα κατέρρεον μέχρι τής παραλίας όπου εφαίνοντο σωροί κεφαλών καί πασσάλων, εφ' ών απηγχόνισαν πλείστους Χριστιανούς. Αφ' ετέρου ορδαί Τούρκων, οίτινες εξελθόντες επί τού γηλόφου τών Ψηλών Αλωνίων, κατεδίωκον τούς Έλληνας.

Είχον ήδη συλλάβει δυστυχές τι όν, τό οποίον έσυρον εις τό φρούριον, όταν ο πρόξενος τής Γαλλίας λησμονών τόν κίνδυνον σπεύδει μεταξύ τών βαρβάρων καί αποσπά εξ αυτών τήν λείαν, η δυστυχής αύτη ήτο μήτηρ Ρώσσου τινός ταγματάρχου Σάββα καλουμένα άγουσα τό εκατοστόν δέκατον έτος τής ηλικίας αυτής.

Η επιτροπή εξήλθε τού γαλλικού προξενείου περί τήν 8ην εσπερινήν ώραν. Ουδέποτε παρετηρήθη θέαμα τόσω φρικώδες! Πτώματα άνευ κεφαλών, μέλη διεσπαρμένα, τεμάχια σαρκών εδείκνυον τά ίχνη τής οδού, ήτις ήγεν εις τό άντρον τών ανθρωποφάγων. Εκεί ωλίσθαινε ο διαβάτης πατών επί έλους εκ πεπηγότος αίματος κεκαλυμμένου υπό σπόδου. Στρατιώται καί μαύροι πλήρεις λαφύρων ή σύροντες από τής κόμης γυναίκας καί παιδιά επλήρουν τήν ατμόσφαιρα διά τών αλαλαγμών αυτών.

Έλληνες ανεσκολοπισμένοι εξέπνεον βραδέως παραδίδοντες εαυτούς τή Βασιλίδι τών Αγγέλων. Αναγνωρίζουσι μεταξύ τών μαρτυρούντων ιερείς προσευχομένους υπέρ τών δημίων. Ο Γιουσούφ πασάς προσμειδιά, προσκαλεί αυτούς νά καθήσωσι, διαχέεται εις προσποιητάς περιποιήσεις, τούς διαβεβαιοί περί τής ασφαλείας αυτών.

Ο Γιουσούφ επλήρωνεν ενώπιον τών προξένων εκάστην κεφαλήν, τήν οποίαν επαρουσίαζον αυτώ αντί τού χρυσού μαχμουτιέ, προσμειδιών τοίς ανθρωποκτόνοις καί ενθαρρύνων αυτούς επί τό έργο αυτών.»

Πουκεβίλ, Γάλλος πρόξενος στήν Πάτρα

Ο Πουκεβίλ κινδύνεψε νά δολοφονηθεί καί κατέφυγε σέ αγγλικό πλοίο.Οι σφαγές καί οι εμπρησμοί συνεχίστηκαν μέχρι τήν Μεγάλη Παρασκευή, 8 Απριλίου 1821. Η Πάτρα μία πόλη είκοσι χιλιάδων κατοίκων, μεγαλύτερη καί από τήν Αθήνα, δέν υπήρχε πλέον. Οι δρόμοι ήταν γεμάτοι μέ πτώματα διαμελισμένα, οι γυναίκες βιάζονταν καί στή συνέχεια τίς πουλούσαν σάν σκλάβες. Οι Τούρκοι συνέχισαν τίς σφαγές καί έξω από τήν Πάτρα καί μάλιστα στό χωριό Εγλυκάδα έκαψαν καί ένα πελώριο κυπαρίσσι ηλικίας πολλών αιώνων μέ κορμό περιφέρειας έξι μέτρων. Ο δέ Γιουσούφ άρπαξε μία οικογένεια αποτελούμενη από μητέρα, γιό καί δύο κόρες στό χαρέμι του καί τούς ανάγκασε νά ασπαστούν τόν Μωάμεθ. Μόνο η υπηρέτρια, η Αναστασία αρνήθηκε, τόν έβρισε καί θανατώθηκε επί τόπου. Καί όπως αναφέρει μέ πίκρα ο αυτόπτης μάρτυρας Πουκεβίλ τά ονόματα Φατμέ, Αϊσέ, Ζουλέϊκα καί Αχμέτ, αντικατέστησαν αυτά τής Ελένης, Κωνσταντίνας, Αλεξανδρινής καί Ανδρέα.

Ο αγώνας θά συνεχιζόταν γύρω από τήν Πάτρα, όπου είχαν στηθεί στρατόπεδα. Ο Γερμανός στά Νεζερά (Κάλανος), ο Δημήτριος Κουμανιώτης στό μοναστήρι τού Ομπλού, ο Παναγιώτης Καρατζάς στήν Ζωητάδα (σημερινή Κρήνη), ο Νενέκος Ζουμπατιώτης στήν Περιβόλα καί ο Ανδρέας Λόντος στά Σελλά. Ο πιό τολμηρός απ' όλους ο Παναγιώτης Καρατζάς θά διενεργούσε νυκτερινές επιδρομές στό τουρκικό στρατόπεδο καί θά επέστρεφε πάντοτε μέ λάφυρα καί αιχμαλώτους. Η επανάσταση στήν Αχαΐα δέν είχε καταπνιγεί μέ τήν καταστροφή τών Πατρών. 

«Ημείς τό Ελληνικόν έθνος τών Χριστιανών, βλέποντες ότι μάς καταφρονεί τό οθωμανικόν γένος καί σκοπεύει όλεθρον εναντίον μας, πότε μ' ένα καί πότε μ' άλλον τρόπον, απεφασίσαμεν σταθερώς ή νά αποθάνωμεν όλοι ή νά ελευθερωθώμεν. Καί τούτου ένεκα, βαστούμεν τά όπλα εις χείρας, ζητούντες τά δικαιώματά μας.»

Διακήρυξη τής ελληνικής επανάστασης στήν Πάτρα, 25 Μαρτίου 1821

«Εμείς καλά καθόμαστε εδώ στόν ξένο τόπο
Κι άν μάς πειράξουν τίποτε τής Πάτρας οι αγάδες,
Τότε νά μάς γνωρίσουνε, τότε νά μάς ιδούνε,
Νά ιδούν τό Γιάννη τού παπά, τό γιό τού Παπανδρέα,
Πώς πιάνει σκλάβους ζωντανούς, σκλάβους κοτζαμπασήδες,
Πιάνει καί τόν Μεχμέτ αγά τής Πάτρας βοϊβόδα.»

Δημοτικό γιά τόν Κλέφτη Γιαννιά (1760 - 1805) πού έδρασε στήν περιοχή τής Αχαΐας

---

«Εκείνες τίς μέρες πληροφορήθηκα ότι έφθασαν στήν Πόλη σακκιά μέ 2500 ζευγάρια αφτιά από τή σφαγή τών Ελλήνων τής Πάτρας, κι ότι μπορούσε νά δεί κανείς αυτά τά πολεμικά τρόπαια, στοίβες μπροστά στήν πύλη τού σεραγιού. Πίστευα πώς ήταν φήμες, ανατολίτικα παραμύθια. Κι ότι άν τέτοια δημόσια έκθεση μπορούσε νά γίνει σέ περασμένους αιώνες θά ήταν αδύνατο νά συνεχίζεται στήν εποχή μας αυτό τό βάρβαρο έθιμο.

Οι δρόμοι παρουσίαζαν πένθιμη εικόνα. Περάσαμε πλάι στό πτώμα ενός αποκεφαλισμένου. Τό αίμα έτρεχε ακόμα από τίς φλέβες. Γύρω γύρω ένα κοπάδι σκυλιά καθισμένα στά πισινά τους. Μερικά είχαν κι όλας γλύψει τό αίμα, κι όλα μαζί περίμεναν νά νυκτώσει για νά κατασπαράξουν τό πτώμα. Ήταν πεταμένο σέ ένα στενό σοκάκι τού παζαριού μπροστά σέ ένα χασάπικο κι από πάνω του ακριβώς κρέμονταν κρέατα, έτσι που νόμιζε κανείς πως ήταν κομμάτια από τό ίδιο τό πτώμα. Οι Τούρκοι δρασκέλιζαν αδιάφορα τό κουφάρι. Στίς δύο πλευρές τής πύλης υπήρχαν δυο στοίβες, σάν μικρά δεμάτια σανού, από κάθε λογής κομμάτια τού προσώπου.

Τά αφτιά ήταν τρυπημένα καί κρέμονταν από σπάγγους. Μαζί μέ κάθε μύτη είχαν κόψει επίσης τό πάνω χείλος καί ένα κομμάτι από τό μέτωπο. Μαζί μέ τά πηγούνια υπήρχαν τό κάτω χείλος καί γενειάδα. Σέ μερικές περιπτώσεις ήταν πελεκημένο κάθετα ολόκληρο τό πρόσωπο καί όλα τά χαρακτηριστικά τής μορφής παρέμεναν ανέπαφα. Άλλοτε ήταν χωρισμένα κατά κατηγορίες, ανάλογα μέ τόν ακρωτηριασμό. Εκεί έμεναν κρεμασμένα ώσπου, σαπίζοντας εντελώς, έπεφταν στή λάσπη τού δρόμου. Οι Τούρκοι περνούσαν πατώντας τα αδιάφοροι. Τά λείψανα τών προσώπων, καθώς βρίσκονταν σέ αποσύνθεση, κολλούσαν στά παπούτσια τών περαστικών. Έτσι έβλεπες τόν Τούρκο νά βαδίζει μέ ένα χείλος ή πηγούνι στίς παντούφλες του. Καί καθώς ξεπετιόνταν τά ανθρώπινα γένεια, νόμιζες πως τά παπούτσια ήταν φοδραρισμένα μέ γουναρικά»

Ο ιερέας τής αγγλικής πρεσβείας στήν Κωνσταντινούπολη R. Walsh γιά τίς σφαγές τής Πόλης τόν Απρίλιο τού 1821

---

«Οι γοναίγοι μου πολύ φτωχοί καί η φτώχεια αυτείνη ήρθε από τήν αρπαγή τών ντόπιων Τούρκων καί τών Αρβανίτων τού Αλήπασσα. Πολυφαμελίτες οι γοναίγοι μου καί φτωχοί καί όταν ήμουνα ακόμα εις τήν κοιλιά τής μητρός μου, μίαν ημέρα πήγε διά ξύλα εις τόν λόγκον. Φορτώνοντας τά ξύλα στό νώμο της, φορτωμένη εις τόν δρόμον, εις τήν ερημιά, τήν έπιασαν οι πόνοι καί γέννησε εμένα μόνη της η καϊμένη καί αποσταμένη εκιντύνεψε καί αυτείνη τότε καί εγώ. Ξελεχώνεψε μόνη της καί συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα καί έβαλε καί χόρτα απάνου εις τά ξύλα καί από πάνου εμένα καί πήγε εις τό χωριόν...

Οι Τούρκοι τού Αλήπασσα θέλαν νά μάς σκλαβώσουνε. Τότε διά νυχτός όλη η φαμελιά καί όλο μας τό σόι σηκώθηκαν καί έφυγαν καί ήθα παγαίνουν εις τήν Λιβαδειά νά ζήσουνε εκεί. Θά πέρναγαν από 'να γιοφύρι τού Λιδορικιού ονομαζόμενον Στενό δέν πέρναγε από άλλο μέρος τό ποτάμι. Εκεί φύλαγαν οι Τούρκοι νά περάσουν νά τούς πιάσουνε, καί δεκοχτώ ημέρες γκιζερούσαν εις τά δάση όλοι κ' έτρωγαν αγριοβέλανα καί εγώ βύζαινα κ' έτρωγα αυτό τό γάλα. Μήν υποφέρνοντας πλέον τήν πείνα, αποφάσισαν νά περάσουνε από τό γιοφύρι, καί ως βρέφος εγώ μικρό, νά μήν κλάψω καί χαθούνε όλοι, αποφάσισαν καί μέ πέταξαν εις τό δάσος, εις τόν Κόκκινον ονομαζόμενον, καί προχώρεσαν διά τό γιοφύρι. Τότε μετανογάει η μητέρα μου καί τούς λέγει "Η αμαρτία τού βρέφου θά μάς χάση, περνάτε εσείς καί σύρτε εις τό τάδε μέρος καί σταθήτε... τό παίρνω κι' άν έχω τύχη καί δέν κλάψη, διαβαίνομε". η μητέρα μου κι' ο Θεός μάς έσωσε.

Σέ δύο ημέρες χτύπησε ντουφέκι στήν Πάτρα. Οι Τούρκοι κάμαν κατά τό κάστρο καί οι Ρωμαίγοι τήν θάλασσα. Τότε πήρα καμμιά δεκαριά παιδιά από τό καράβι μέ τ' άρματά τους καί βγήκαμε έξω. Εις τήν ντογάνα (τελωνείο) κουβαλιώνταν ο κόσμος καί γιόμωσε η θάλασσα γυναικόπαιδα, ως τό λαιμό μέσα. Τότε βλέπω καί τόν φίλο μου τόν πραματευτή, έφερνε στό 'να του χέρι τήν φαμιλιά του καί στ' άλλο τά παιδιά του καί τίποτας άλλο από τόσο βιόν οπού 'χε οπού θά ξύπναγε νά βρη Ρωμαίικον, (Αυτός πού είχε πεί ότι θά κοιμόταν μέ τούς Τούρκους καί θά ξυπνούσε μέ τούς Ρωμιούς). Μεγάλοι άνθρωποι, μεγάλα λάθη, οι μικροί θά κάμουν μικρά. Τούς πήρα καί τούς πήγα μέσα εις τό καράβι καί τούς παρηγορούσα.

Ξημερώνοντας τών Βαγιών, τήν νύχτα (ότ' ήταν καιρός ανάντιος) βλέπομε από αγνάντια στήν Πάτρα φωτιά πολλή καί κανονισμός καί ντουφεκίδι. Τό γιόμα έρχεται εκεί εις τό πόρτο ο Βλασσόπουλος καί άλλα καϊκια μέ φαμιλιές. Ρώτησα, μού είπαν, μπήκε ο Ισούφ πασσάς μέσα εις τήν Πάτρα καί τήν ρήμαξε καί αφάνισε τούς κατοίκους...

Τότε γύρισαν όλους αυτούς καί κολάκεψαν τόν Αλήπασσα όλοι αυτείνοι καί τού είπαν ότι μίλησαν μέ τόν Χουρσίτ πασσά καί έστειλε εις τόν σουλτάνο νά τόν συχωρέση νά βγή νά κάμη φέτι τούς ραγιάδες, οπού σήκωσαν κεφάλι. Χάρηκε σ' αυτό ο τύραγνος - καί δέν έβαινε φωτιά νά καγή, ν' αθανατίση τ' όνομά του καί νά τούς αναποδογυρίση όλους. Όμως ήθελε πίσου νά γένη τύραγνος. Τόν γέλασαν ότι τού 'ρθε η συχώρεση. Τόν έβγαλαν εις τό νησί, από πέρα τήν λίμνη, και τού κοψαν τό κεφάλι του σαν τού γουμαριού καί τό 'στειλαν τού αλλουνού τύραγνου σουλτάνου νά τό φκειάση πατσά νά τό φάγη.»

Μακρυγιάννης, γιά τήν γέννησή του (1794), γιά τήν καταστροφή τών Πατρών (1821), γιά τό θάνατο τού Αλή πασά (1822)

---

«Εις τόν καιρό τής νεότητος όπου ημπορούσα νά μάθω κάτιτι, σχολεία, ακαδημίαι δέν υπήρχαν, μόλις ήσαν μερικά σχολεία, εις τά οποία εμάθαιναν νά γράφουν καί νά διαβάζουν. Οι παλαιοί κονζαμπασήδες, όπου ήσαν οι πρώτιστοι τού τόπου, μόλις ήξευραν νά γράφουν τό όνομά τους. Τό μεγαλείτερο μέρος τών αρχιερέων δέν ήξευρε παρά εκκλησιαστικά κατά πράξιν, κανένας όμως δέν είχε μάθηση.

Είδα τότε ότι, ό,τι κάμομε, θά τό κάμομε μοναχοί καί δέν έχομε ελπίδα καμμία από τούς ξένους.

Όποιο χωριό δέν ήθελε νά ακολουθήσει τήν φωνήν τής πατρίδος τζεκούρι καί φωτιά»

Κολοκοτρώνη απομνημονεύματα - Τερτσέτης Γεώργιος

---

«Οn the 16th (παλαιό ημερολόγιο: 4 Απριλίου 1821), the pasha gave orders to set fire to the houses of the Greek primates, who were suspected to be the instigators and leaders in the revolution; the wind was so high and the houses composed of such combustible materials, that in the space of ten hours upwards of 700 houses were burnt, including the russian, dutch and the swedish consulates.»

Philip James Green (Άγγλος πρόξενος Παλαιών Πατρών - Sketches of the war in Greece, Εμπρησμός τών Πατρών από τόν Γιουσούφ πασά

 

ΑΡΧΕΙΟ ΦΩΤΙΟΥ ΣΤΑΥΡΙΔΗ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΠΟΣ ΤΟΥ ΄40 : Η ΘΡΥΛΙΚΗ ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΒΗΣΣΑΝΗΣ

Γράφει ο Γεώργιος Μέντζος

Η νικηφόρα μάχη της Βήσσανης εντάσσεται στις επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού για επανάκτηση των εδαφών της παραμεθορίου που είχαν καταληφθεί από τα ιταλικά στρατεύματα τις πρώτες ημέρες του πολέμου οπότε τα τμήματα προκαλύψεως της 8^ης Μεραρχίας εκτελούσαν υποχωρητικό ελιγμό παρασύροντας τον αντίπαλο μέχρι τη γραμμή Καλπάκι-Καλαμάς.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. 

 Την ηρεμία των πρώτων πρωινών ωρών της Δευτέρας 28^ης Οκτωβρίου διέκοψε στις 4:00 το ηχηρό κουδούνισμα του τηλεφώνου του αξιωματικού υπηρεσίας Ανθυπασπιστή Βασιλείου Ευφραιμίδη (τραυματίστηκε στη μάχη της Βήσσανης) του 3ου  Λόχου προκαλύψεως του Ανεξαρτήτου Τάγματος Δελβινακίου. Τηλεφωνούσε ο Διοικητής του Υποτομέα Δελβινακίου Αντισυνταγματάρχης Μαρδοχαίος Φριζής που γνωστο-ποιούσε την είδηση για την επίδοση του ιταλικού τελεσιγράφου του Μουσολίνι και ότι την 6:00 πρωινή θα άρχιζε η επίθεση των Ιταλών. Ευθύς αμέσως ειδοποιήθηκε και το φυλάκιο «Ταμπούρι» που ήταν το πρώτο τμήμα κρούσης του Λόχου με 8 άνδρες με επικεφαλής τον Λοχία Μιχαήλ Μέντζο από τη  Βήσσανη. Ως σήμα προ­ειδοποιήσεως ορίστηκε η ρίψη δύο πυροβολι­σμών τυφεκίου όταν οι Ιταλοί θα διέρχονταν τις πυραμίδες. Τούτο έγινε περί ώρα 5:55 με τους Ιταλούς να φωνάζουν «Μεσημέρι στα Γιάννενα, μεσάνυχτα στην Αθήνα» (Mezzogiorno Janina, mezzanotte Atene) ενώ οι Αλβανοί σύμμαχοί τους εξέβαλαν άναρθρες κραυγές προς εκφοβισμό των Ελλήνων. Πέντε λεπτά νωρίτερα είχαν ακουστεί οι κρότοι από την ανατίναξη της γέφυρας της Κακαβιάς.

    Έτσι άρχισε ο πόλεμος και τις επόμενες τρεις ημέρες, δηλαδή μέχρι τις 30 Οκτωβρίου τα τμή­ματα προκαλύψεως αντιμετώπιζαν τους εισβολείς με απα­ράμιλλο ηρωισμό συμπτυσσόμενα προς την αμυντική τοποθεσία Καλπάκι-Καλαμάς σύμφωνα με το σχέδιο που είχε εκπονήσει ο διοικητής της 8^ης μεραρχίας Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος. Το Γενικό Επιτελείο είχε καθορίσει εκ νέου την αποστολή της μεραρχίας, δηλαδή περαιτέρω υποχώρηση μέχρι την κάλυψη του Ζυγού Μετσόβου και της διόδου προς Αιτωλοακαρνανία. Το σχέδιο του Γενικού Επιτελείου ήταν ανεδαφικό αφού θα καθιστούσε αδύνατο ένα μείζονα ελιγμό για κύκλωση του αντιπάλου  που θα είχε ήδη εισχωρήσει βαθειά στο ελληνικό έδαφος αφού κάτι τέτοιο προϋπέθετε ελληνικές δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες από τις διατιθέμε­νες. Εξάλλου το σχέδιο αυτό αντέφασκε προς την ηττοπαθή αντίληψη του Aρχιστρατήγου Αλέξανδρου Παπάγου και του μάλλον ανεπαρκούς επιτελείου του για εμπλοκή με τον εχθρό απλώς για την τιμή των όπλων.  

Όμως, κατά τη γνώμη του Κατσιμήτρου οι ΄Ελληνες στρατιώτες κυρίως των παραμεθορίων περιοχών θα πολεμούσαν δυσκολότερα αφού θα είχαν εγκαταλείψει τους βωμούς και εστίες τους υποχωρούντες ενδεχομένως και άτακτα προκειμένου να πολεμήσουν νοτιότερα. Για το λόγο αυτό ο μέραρχος εφήρμοσε το δικό του σχέδιο για άμυνα μέχρι εσχάτων στη γραμμή Καλπάκι-Καλαμάς και στη συνέχεια αντεπίθεση και καταδίωξη των ιταλών εντός του αλβανικού εδάφους. Παρά την ανεπάρκεια των κονδυλίων είχε κατορθώσει με τη βοήθεια των κατοίκων με ουσιαστική συμβολή των γυναικών να κατασκευάσει αξιόλογα οχυρωματικά έργα που εκπλήρωσαν το σκοπό τους.   

Από την πλευρά τους οι Ιταλοί θα εφάρμοζαν το σχέδιο του αρχιστρατήγου Σεβαστιάνο Βισκόντι Πράσκα που προέβλεπε αφενός διάσπαση της αμυντικής διάταξης στη στενωπό Καλπακίου και αφετέρου

υπερκερωτικό ελιγμό σε σχήμα λαβίδας με δυτικό σκέλος Κονίσπολη-Φιλιάτες-Παραμυθιά-Γλυκή-Φιλιπ- πιάδα και ανα­τολικό σκέλος Λιασκοβίκι-Στράτσανη-Κεράσοβο-Βωβούσα-Μέτσοβο.

 Ο Ιταλός αρχιστράτηγος είχε παρασύρει τον Μουσολίνι στην αντίληψη ότι η εισβολή στην Ελλάδα θα συναντούσε μόνο συμβολική αντίσταση και βέβαια το πλήρωσε με την απαξιωτική αποπομπή του στις 9 Νοεμβρίου για να αντικατασταθεί από τον Ουμπάλντο Σοντού που και αυτός δεν διατήρησε τη θέση του για περισσότερες από τέσσερεις εβδομάδες

 

    Στις 2 Νοεμβρίου τα ιταλικά στρατεύματα μετά καταιγισμό πυροβολικού και αεροπορική συνερ­γασία άσκησαν πίεση στον υποτομέα Σουδενών και Καλπακίου και το απόγευμα κατάφεραν να καταλάβουν το σημαντικό ύψωμα Γκραμ­πάλα (υψόμετρο 1201 μέτρα). Ωστόσο, την επόμενη ημέρα με σφοδρή αντεπίθεση του 15^ου Συντάγματος υπό τον ταγματάρχη Κωνσταντίνο Πανταζή έγινε ανακατάληψη του υψώματος. Την ίδια ημέρα οι ιταλοί επαναλαμβάνουν την πίεση στο υποτομέα αλλά οι επιθέσεις τους αποκρούονται. Ειδικότερα στις 3 το απόγευμα τάγμα Βερσαλλιέρων με γύρω στα 65 άρματα μάχης επιτίθεται στο ύψωμα Καλπακίου που υπεράσπιζε το 1^ο τάγμα του 40^ου Συντάγματος Ευζώνων με έδρα την Άρτα και επικεφαλής τον Tαγματάρχη Αλέξανδρο Χρυσοχόου. Μετά την αποτυχία τους τα επιστρέφοντα άρματα δέχονται ομοβροντίες από επτά πυροβολαρχίες εγκαταστημένες στη Γκρίμπιανη με διοικητή τον ταγματάρχη πυροβολικού Δημήτριο Κωστάκη γνωστό για την ευστοχία του.

   Στις 7 Νοεμβρίου οι Ιταλοί εξαπέλυσαν και νέα επίθεση κατά του υποτομέα Σουδενών και κατέλαβαν τη Γκραμπάλα που ωστόσο ανακαταλήφθηκε με κεραυνοβόλο αντεπίθεση των Ελλήνων. Στις 8 Νοεμβρίου η κατάσταση είχε σταθεροποιηθεί και ο Χ. Κατσιμήτρος διέταξε την διενέργεια αντεπιθέσεων ευρείας κλίμακας που θα άρχιζαν στις 14 του ίδιου μήνα και θα μετέτρεπαν τον αγώνα από αμυντικό σε επιθετικό για την εκδίωξη των εισβολέων πέραν των συνόρων αλλά και την καταδίωξη τους εντός του αλβανικού εδάφους. Ειδικότερα η μεραρχία ακολούθησε στο σύστημα της προσβολής των πλευρών και νότων του εχθρού μέσω ελιγμών από ελαφρά οπλισμένα και επομένως ευκίνητα τμή­ματα. Μια από τις κατευθύνσεις ήταν αυτή του άξονα Δολιανά-Κουτσόκρανο που προϋπέθετε την εκκαθάριση της περιοχής Βήσσανης-Ρονίτσας-Δελβινακίου. Η Ρονίτσα είναι ύψωμα νοτιοδυτικά της Βήσσανης (βλ. χάρτη).

Σύνθεση δυνάμεων που έλαβαν μέρος στη μάχη της Βήσσανης

  Επικεφαλής της διλοχίας του Ανεξάρτητου Τάγματος προκαλύψεως Δελβινακίου ήταν ο ταγματάρχης Τζανής Αλιβιζάτος. Ο 3^ος λόχος είχε επικεφαλής τον Λοχαγό Χρήστο Παπα­κώστα και διέθετε διμοιρία πολυ­βόλων στο Σταυροσκιάδι και φυλάκια στους Δρυμάδες και Μακρύκαμπο. Διοικητής του 2ου λόχου ήταν ο λοχαγός Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος και διέθετε διμοιρία πολυβόλων στους Ποντικάτες και φυλάκια στο Ορεινό, Σκίπη, Παναγιά, Κακαβιά και Κατούνα. Ο 1^ος λόχος με επικεφαλής τον υπολοχαγό Κωνσταντίνο Παπαδήμα με διμοιρία πολυβόλων στην Καστάνιανη και φυλάκια από την Αγία Μαρίνα μέχρι τη Βάλτιστα (ανατολικά της Μουργκάνας) δεν ενεπλάκη στη μάχη της Βήσσανης. 

 Στη μάχη της Βησσάνης έλαβαν μέρος εκτός από την προαναφερόμενη διλοχία, ένας Λόχος του 1^ου Τάγματος του 40^ου  Συντάγματος και ο προσκολληθείς και διαδραματίσας κρίσιμο ρόλο 6^ος Λόχος του 15^ου Συντάγμα­τος Πεζικού με έδρα τα Γιάννενα και επικε­φαλής τον Λοχαγό Δημήτριο Καραχάλιο.  Η συνολική δύναμη του σχηματισμού ανερ­χόταν περίπου σε 400 μαχητές. 

Στο Ανεξάρτητο Τάγμα συμμετείχαν από τη Βήσσανη 30 άνδρες και συγκεκριμένα ο ανθυπολοχαγός Στέφανος Βοσινάκης, οι λοχίες Μιχαήλ Μέντζος, Ελευθέριος Μαρούκης, Παναγιώτης Μπούτζος, Απόστολος Κωτσάκης, Φίλιππος Γκαμπάλιος, Σταύρος Βασα­γιάννης, οι δεκανείς Γεώργιος Στάθης, Νικόλαος Βαϊμάκης, Ανδρέας Πατσούρας, Χρή­στος Αρχιμανδρίτης, Απόστολος Τζάκος και οι οπλίτες Παντελής Άρμπυρος, Θωμάς Κωτσάκης, Ευάγγελος Ράπτης, Όμηρος Παπαγεωργίου, Χρήστος Χατζής, Κων/νος Χαρισιάδης, Γεώργιος Νεοφώτιστος, Νικόλαος Μπούσιας, Χριστόφορος Τσάτσικας, Δημοσθένης Στούπης, Παντελής Κασιάνης, Ιωάννης Ράπτης, Παντελής Καββάκος, Αλέξανδρος Τζάκος, Ματθαίος Βαϊμάκης, Βασίλειος Μηλιώνης, Ιωάννης Βέης, και Κωνσταντίνος Γκορίτσας.

     Στην παραπάνω δύναμη συμμετείχαν και στρατιώτες από άλλα χωρία και συγκεκριμένα Λίμνη 6, Λαχανόκαστρο 10, Άγιος Κοσμάς 6, Γεροπλάτανος 8, Μερόπη 7, Καστάνιανη 12, Περιστέρι 15, Αγία Μαρίνα 16, Κοσοβίτσα Βορείου Ηπείρου 1, Βασιλικό 16, Λάβδα­νη 18, Κρυονέρι 3, Δρυμάδες 4, Κακόλακκος 2, Φαράγγιον 8, Ξηρόβαλτος 2, Άνω Ραβέ­νια 7, Κάτω Ραβένια 9, Αργυροχώριο 9, Κτίσματα 9, Σιταριά 9, Στρατινίστα 4, Σταυρο­σκιάδι 3, Ψηλόκαστρο 4, Μαυρονόρος 2, Ποντικάτες 5, Βάλτιστα 6, Μαυροβούνι 2, Παλαιόπυργος 4, Παρακάλαμος 9, Κάτω Μερόπη 6, Ορεινό 3, Πωγωνιανή 8. Εξάλλου από την επαρχία Δωδώνης συμμετείχαν στρατιώτες από Δολιανά 4, Ασπροχώρι 2, Ελευ­θεροχώρι 4, Βαρνάδες 1 και  Πετροβούνι 1. Επίσης από Μεσολόγγι 2, Τριχωνίδα 1 και  Κέρκυρα 1.

 Για τους τόπους προέλευσης των ανδρών του Λόχου της 1^ου Τάγματος του 40^ου Συντάγματος Ευζώνων και του 6^ου λόχου του 15^ου Συντάγματος δεν υπάρχουν στοιχεία.

Η μάχη της Βήσσανης

 

    Η Βήσσανη και τα γύρω υψώματα είχαν καταληφθεί από ιταλικά στρατεύματα δυνάμεως Τάγματος κατά της πρώτες ημέρες υποχωρητικών ελιγμών των ελληνικών τμημάτων προ­καλύψεως που διήρκεσαν από τις 28 Οκτωβρίου μέχρι τις 13 Νοεμβρίου 1940 δεδομέ­νου ότι την επόμενη μέρα άρχισε η νικηφόρα αντεπίθεση των ελληνικών δυνάμεων. Τα ιταλι­κά τμήματα ανήκαν στην 23^η Ορεινή Μεραρχία Πεζικού «Φερράρα» με επίστρατους κυ­ρίως από το Μπάρι και τη γειτονική περιοχή του οροπεδίου Murge και επικεφαλής τον Στρατηγό Λυκούργο Ζανίνι. Η Μεραρχία είχε δύναμη 16.000 ανδρών από τους οποίους 3.500 αλβανοί και είχε υπαχθεί σε ευρύτερο στρατιωτικό σχηματισμό που για προπαγανδι­στικούς λόγους είχε ονομαστεί Σώμα Στρατού Τσαμουριάς. Στο σχολείο, το παρθενα­γωγείο και τη στέρνα

δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου της Βήσσανης οι Ιταλοί είχαν εγκαταστήσει μονάδες ορεινού πυροβολικού και πολυβόλων για τον έλεγχο της ευρύτερης πε­ριοχής.

Στις 19 Νοεμβρίου και περί ώρα 2:00 πρωινή η διλοχία του ανεξάρτητου Τάγματος Δελβι­νακίου και ο 6ος λόχος  του 15^ου Συντάγματος Πεζικού δια­τάχθηκαν από τον Αντισυνταγμα­τάρχη Μαρδοχαίο Φριζή που είχε την ευθύνη όλων τμημάτων πεζικού και πυροβολικού της περιοχής Δελβινακίου να διέλθουν τον ποταμό Γορμό που αποτελεί παραπόταμο του Καλαμά και να ανακαταλάβουν τη Βήσσανη και τα γύρω υψώματα. Στο πλαίσιο αυτής της διαταγής αποφασίστηκε η διέλευση του ποτα­μού από ανατολή προς δύση από δύο σημεία.  Έτσι ο 6^ος Λόχος του 15^ου Συντάγματος μαζί με διμοιρία πολυβόλων διήλθε τον ποταμό σε θέση κατά τη γραμμή Κάτω Ραβένια-Άγιος Βασίλειος και κατέλαβε υψώματα δεσπόζοντα της δυτικής όχθης του ποταμού και με τον τρόπο αυτό διευκόλυνε τη διάβαση και της υπόλοιπης δύναμης από το προβλεπόμενο σημείο στο ύψος του χωριού Λίμνη. Ωστόσο τούτο δεν ήταν ευχερές αφού το ύψωμα Ψηλή Ράχη και το χωριό κατέχονταν από ιταλικές δυνάμεις. Πράγματι και στις δύο προσπάθειες διάβασης το Τάγμα είχε απώλειες 4 νεκρούς και περί τους 20 τραυματίες. Ωστόσο η Διοίκηση Πεζικού της 8^ης Μεραρχίας αρνήθηκε να επιτρέψει στο υπόλοιπο του Τάγματος να διέλθει από άλλη διάβαση καλυμμένη από βλάστηση και ως εκ τούτου μη προσβαλλόμενη ευχερώς από τον εχθρό. Προφανής αιτία της άρνησης ήταν το γεγονός ότι η εναλλακτική αυτή διάβαση δεν ήταν σημειωμένη στο χάρτη και υπήρχε κίνδυνος το βάθος του ποταμού να προκαλούσε πνιγμούς ενώ στις σημειωμένες διαβάσεις το βάθος δεν υπερέβαινε το ένα μέτρο. Κατόπιν τούτου μέρος του τάγματος είχε καθηλωθεί ανατολικά του ποταμού ενώ το τμήμα που είχε διέλθει παρέμενε στις θέσεις του σφυροκοπούμενο από πυρά πυροβολικού, όλμων και αυτομάτων όπλων των ιταλικών δυνάμεων που βρίσκονταν στο ύψωμα Ψηλή Ράχη.

    Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο 6^ος Λόχος αντί να διέλθει τον ποταμό στο σημείο για το οποίο είχε διαταχθεί, παρεξέκλινε λόγω εσφαλμένου προσανατολισμού του οπλίτη από τη Βήσσανη που είχε ζητήσει ως οδηγό και τούτο εξαιτίας του σκότους. Η απόκλιση αυτή προκάλεσε αραίωση των ελληνικών δυνάμεων και δυσχέρανε την ανακατάληψη της Βήσσανης. Συγκεκριμένα η διέλευση έγινε δύο χιλιόμετρα βορειότερα  και όταν τούτο έγινε αντιληπτό ο λόχος έκανε λοξή στροφή αριστερά προς την κατεύθυνση του υψώματος Καγιούνενα οπότε όμως δέχθηκε πλευρικά πυρά αντεπίθεσης από εχθρική δύναμη ενός Τάγματος. Την 8:30 πρωινή ώρα ο λόχος κατέλαβε το εν λόγω ύψωμα που βρίσκεται Βόρειο-ανατολικά της Βήσσανης όπου ακολούθησε συμπλοκή με δύναμη του εχθρού αποτελούμενη από δύο λόχους που εκδιώχθηκαν από την τοποθεσία αυτή. Έτσι διευ­κολύνθηκε η διάβαση του ποταμού από τις υπόλοιπες δυνάμεις του ανεξαρτήτου Τάγματος που κατέλαβε και άλλα υψώματα βορειότερα αυτού που βρίσκεται κοντά στο εξωκλήσι του Αγίου Αθανασίου.

    Οι απώλειες του 6^ου Λόχου ήταν μόνο ένας ελαφρά τραυματισμένος και τούτο οφείλεται μάλλον στην ταχύτητα της πορείας και τον αιφνιδιασμό του εχθρού που κατά τη φάση αυτή είχε 20 νεκρούς από τους οποίους δύο αξιωματικοί και 30 αιχμάλωτοι που παραδό­θηκαν προς φύλαξη στο ανεξάρτητο Τάγμα Δελβινακίου.

      Στη συνέχεια ο Λόχος απέκρουσε βέβαια την αντεπίθεση των Ιταλών αλλά καθηλώ­θηκε στη θέση αφού υφίστατο αρκετές απώλειες δεδομένου ότι τραυματίστηκε ο διοικητής του Δ. Καραχάλιος, δύο αξιω­ματικοί διμοιρίτες και 40 οπλίτες από τους οποίους τέσσερις θανάσιμα. Ωστόσο, το αίτημα του 6^ου Λόχου προς το ανεξάρτητο Τάγμα που εκείνη τη στιγμή δεν υφίστατο πίεση, για ενίσχυση των νώτων του δεν φαίνεται να βρήκε ανταπό­κριση αλλά μόνο παρότρυνση για παραμονή στα καταληφθέντα υψώματα. Και ναι μεν οι εχθρικές επιθέσεις αποκρούον­ταν αλλά οι απώλειες του λόχου αυξάνονταν και τα πυρο­μαχικά εξαντλούνταν χωρίς και πάλι ανταπόκριση από το ανεξάρτητο Τάγμα με συνέπεια ο διοικητής του Λόχου να συστήσει οικονομία και εκδίωξη του εχθρού με τη φωνή «εφ’ όπλου λόγχη – Αέρα».

       Η θέση εξακολούθησε να κατέχεται μέχρι το απόγευμα και σ’ αυτό συνέτεινε η πα­ραμονή στο πεδίο της μάχης του τραυματισμένου Λοχαγού Δ. Καραχάλιου που δήλωσε στους στρατιώτες του ότι δεν εννοεί να εγκαταλείψει το ύψωμα λέγοντας επί λέξει «εγώ θα μείνω εδώ και αν θέλετε να αφήσετε τον λοχαγό σας να τον συλλάβουν αιχμάλωτο φύγετε». Η απάντηση των στρατιωτών ήταν με μια κραυγή «Όχι δεν θα τον εγκαταλεί­ψουμε, εδώ θα πεθάνουμε όλοι» και πυροβολούσαν όρθιοι. 

  Όταν τελικά ο διοικητής του Τάγματος ήλθε αυτοπροσώπως στο ύψωμα συνειδητο­ποίησε τη δυσχερή θέση στην οποία είχε περιέλθει ο 6^ος Λόχος και διέταξε την ενίσχυσή του με πυρομαχικά. Επίσης διέταξε τον διοικητή του 3^ου Λόχου Ευζώνων Λοχαγό Λέανδρο Δασκαλόπουλο προκειμένου με ένα ουλαμό του Λόχου του να διαβεί τον ποταμό και να προστρέξει προς ενίσχυση του 6^ου Λόχου στο δεξιό του οποίου ο ουλαμός πράγματι έφθασε τις απογευματινές ώρες. Έτσι ο 6^ος Λόχος όχι μόνο απέφυγε να συμπτυχθεί λόγω των απωλειών από τις συχνές επιθέσεις αλλά και να συγκρατηθεί στις θέσεις του επιφέ­ροντας σοβαρές απώλειες στον εχθρό.

   Τελικά παρά την άρνηση της Μεραρχίας και προκειμένου να ανακουφιστεί η δύναμη που είχε ήδη διέλθει τον Γορμό, έγινε διάβαση και της υπόλοιπης δύναμης από το μη χαρτο­γρα­φημένο σημείο και περί την 1:00 πρωινή ώρα της 20^ης Νοεμβρίου άρχισε η κατά­ληψη των υψωμάτων νότια της Βήσσανης.

   Οι συγκρούσεις αυτής της ημέρας προκάλεσαν αυξημένες ελληνικές απώλειες. Για το λόγο αυτό εκδόθηκε διαταγή για την ταφή των νεκρών ελλήνων και ιταλών. Στη συνέχεια μετά από διαταγή του Αποσπάσματος έγινε συνένωση της εναπομείνασας δύναμης του 6^ου Λόχου με το ΙΙ Τάγμα του 15^ου Συντάγματος με επικεφαλής τον Ταγματάρχη Μάρκο Κα­ραμαλέγκο. Με τη συνεργασία του ουλαμού του 3^ου Λόχου Ευζώνων συνεχίστηκε η επίθεση και καταλήφθηκε η Βήσσανη και Λίμνη και τα γύρω υψώματα ενώ το Τάγμα κατέλαβε τα υψώματα Κουγιούνενα, Προφήτης Ηλίας και την περιοχή νότια της Βήσσανης. Συνελήφθησαν πολλοί αιχμάλωτοι και άφθονο πολεμικό υλικό. Οι εναπομεί­ναντες Ιταλοί για να αποφύγουν περικύκλωση και επωφελούμενοι από το εν τω μεταξύ επελθόν σκότος κατέφυγαν στους Ποντικάτες αφήνοντας πίσω τους τμήματα θυσίας. Επίσης καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας το πυροβολικό τους έβαλε κατά τακτά χρονικά διαστήματα.

    Ο ουλαμός υπό τον Λ. Δασκαλόπουλο κατέλαβε και τα αντερείσματα βόρεια του χω­ριού Λίμνη, καθώς και το χωριό όπου συνέλαβε περισσότερους από 100 Ιταλούς αιχμα­λώτους.

Απώλειες μάχης

     Στους νεκρούς της μάχης της Βήσσανης εξέχουσα θέση κατέχει ο επικεφαλής Ταγμα­τάρχης Τζαννής Αλιβιζάτος που είχε γεννηθεί στα Δαμολιανάτα της Κεφαλλονιάς το 1899 και από μικρή ηλικία είχε την επιθυμία να καταταγεί στο στράτευμα. Έτσι μετά τις γυμνασιακές σπουδές του εισήλθε στο Πολυτεχνείο, το οποίο εγκατέλειψε για να κατατα­γεί ως εθελοντής στο Στρατό της Εθνικής Άμυνας το 1917. Μετά από εξάμηνο ονομά­στηκε έφεδρος ανθυπολοχαγός και τραυματίστηκε στη μάχη του Σκρα (διαμπερές τραύμα δεξιού μηρού από θραύσμα οβίδας). Προτού αναρρώσει τελείως επανήλθε στο Λόχο του και τοποθετήθηκε στο τμήμα στρατού κατοχής Κωνσταντινουπόλεως. Στη συνέχεια ως Υπολοχαγός τοποθετήθηκε στη Μεραρχία Αρχιπελάγους και πολέμησε σχεδόν σε όλες τις μάχες της Μικράς Ασίας όπου τραυματίστηκε τρεις φορές

Το 1924 προήχθη σε λοχαγό και μονιμο­ποιήθηκε. Φοίτησε στη Σχολή Εφαρμογής Πεζικού και κατόπιν στην Ακαδημία Πολέμου.

Τον Αύγουστο του 1940 τοποθετήθηκε από το επιτελείο του Α΄ Σώματος Στρατού όπου είχε υπηρετήσει επί σειρά ετών ως επικεφαλής του ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου υπαγό­μενου στην 8η Μεραρχία. Έλαβε μέρος στη μάχη Καλπακίου και του υψώματος Προφήτης Ηλίας Δολιανών. Εφονεύθη στο εξωκλήσι Άγιοι Απόστολοι γύρω στις 2:00 το μεσημέρι στις 20 Νοεμβρίου τη στιγμή που παρακολου­θούσε με διόπτρα Zeiss Ikon τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων στο ύψωμα απέναντι από το εξωκλήσι Αγίου Κοσμά δεχθείς σφαίρα από ριπή πολυβόλου στον αριστερό οφθαλμό που διήλθε πρώτα από τον αριστερό αντι­κειμενικό φακό της διόπτρας από πα­ρακείμενη ακατοίκητη οικία όπου ενέδρευαν τρεις Ιταλοί στρατιώτες. Ενταφιάστη­κε στο χωριό Δολιανά.

   Τη διοίκηση του Tάγματος ανέλαβε προσωρινά παρά τον τραυματισμό του ο Λοχαγός Χρήστος Παπακώστας που ήταν επικεφαλής του 3^ου Λόχου προκαλύψεως. Ο Χ. Παπα­κώ­στας είχε γεννηθεί το 1900 στον Καταρράκτη Αγνάντων Άρτης και πολεμήσει στην εκστρατεία της Μικράς Ασίας. Έλαβε μέρος μεταξύ άλλων στη μάχη Σταυροσκιαδίου-Δρυμάδων και τη γενική αντεπί­θεση Καλπακίου. Κατά τις επιθετικές ενέργειες του λόχου ετίθετο επικεφαλής και πα­ρέμενε πάντοτε όρθιος κινούμενος προς τα τμήματα του εχθρού εμψυχώνοντας τους άνδρες του με τα λόγια «Παιδιά όλες οι σφαίρες δεν σκοτώνουν». Εφονεύθη στις 28 Δεκεμβρίου 1940 κα­τά τη διάρκεια επίθεσης επί αλβανικού εδάφους προς κατάληψη του υψώματος 1730 ανατολικά του χωριού Λέκλη (Lekël). Συγκεκριμένα  εβλήθη στο στήθος από ριπή πολυβόλου στο ύψωμα 1615 Χόρμοβο (έκτοτε ύψωμα «Παπακώστα») νοτιοανατολικά του Τεπελενίου και εντα­φιάστηκε στο χωριό Λάμποβο (Ζάππα) που βρίσκεται βόρεια του Αργυροκάστρου.

     Ο 2^ος Λόχος είχε 10 νεκρούς από τους οποίους ο διμοιρίτης ανθυπολοχαγός Κων­σταντίνος Παπαγεώργης της τάξης 1940 της Σχολής Ευελπίδων από τα Γαϊτανάκια Ζα­κύνθου που έπεσε στο ύψωμα του Αγίου Αθανασίου στις 19 Νοεμβρίου. Στο ύψωμα Άγιος Σπυρίδων έπεσε στις 20 Νοεμβρίου ο μόνιμος επιλοχίας Θεμιστοκλής Βαβουράκης από το χωριό Βισταγή Ρεθύμνου. Επίσης εφονεύθησαν, προερχόμενοι από άλλα χωριά του Πωγωνίου και διάφορες περιοχές της χώρας, οι μαχητές Σπυρίδων Δάκας από Αγία Μαρί­να, τραυματιστείς θανάσιμα στη θέση Μαντριά του υψώματος ΄Αγιος Αθανάσιος, Νικόλαος Χαρίσης από Σιταριά, τραυ­ματισθείς θανάσιμα στο ύψωμα Άγιος Κοσμάς και αποβιώσας στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων στις 25 Νοεμβρίου, Χρήστος Καρράς από Στρατινίστα, στα υψώ­ματα Βήσσανης, Γεώργιος Παπαγιάννης από Λάβδανη, στο άλσος της Μονής ‘Αβελ, Ευάγγελος Λάππας από Μουκοβίνα Λάκκας Σουλίου, στο ύψωμα Αγίου Κοσμά, Πέτρος Κεφαλάς από Πετροβούνι Δωδώνης, στα υψώματα Βήσσανης,  Βασίλειος Ράμμος από Καστάνιανη, στο ύψωμα Άγιος Σπυρίδων και Δημήτριος Παπαγρηγορίου από Καστρί Ηγου­μενίτσας, στα υψώματα Βήσσανης.

    

Ο 3^ος Λόχος είχε 9 νεκρούς μεταξύ των οποίων ο Βησσα­νιώτης οπλίτης Όμηρος Παπαγεωργίου που εφονεύθη στη θέση Μαντριά του υψώματος Αγίου Αθανασίου στις 19 Νοεμβρίου. Από άλλα χωριά του Πωγωνίου και διάφορες περιοχές της χώρας εφονεύθησαν οι Παναγιώτης Κολίτας, δεκανέας από το Περιστέρι, στα υψώματα Βήσσανης, Κων­σταντίνος Νταβέλης από Μαυρονόρος, στα υψώματα Βήσσανης, Βασίλειος Δελάρης δεκανέας από Άγιο Κοσμά, στη θέση Μαντριά του υψώματος ΄Αγιος Αθανάσιος, Γρηγόριος Ζυγούνας από το Κεφαλόβρυσο, στη θέ­ση Μαντριά του υψώματος Αγίου Αθανασίου, Μιλά­νος Φωτιάδης από Φαράγ­γι, στο ύψωμα ΄Αγιος Αθανασιος, Λεβής Σαμουήλ από Κέρκυρα, στη θέση Μέγα Δένδρο,  Θεοφάνης Τσατής από Αγία Μαρίνα, στο ύψωμα  Άγιος Κωνσταντίνος και Θωμάς Σκέρλος από Λάβδανη, στο ύψωμα Άγιος Κων­σταντίνος.

Σ’ αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και οι προερχό­μενοι από χωριά της Άρτας στρατιώτες Χρήστος Κακο­χρήστος από Μαρκινάδα, Αγαθοκλής Τσάκας από Τε­τράκωμο και  Κωνσταντίνος Δάσκαλος από Μεσόπυργο και υπηρετούντες στο 1^ο Τάγμα του 40^ου Συντάγματος Ευζώνων που εφονεύθησαν στη σύγκρουση στα υψώ­ματα Αγίας Τριάδας.

 

 Επίσης, όπως προαναφέρθηκε, έπεσαν στο ύψωμα Αγίου Αθανασίου 4 στρατιώτες από τον 6^ο λόχο του 15^ου Συντάγματος Πεζικού. Πρόκειται για τους Τιμολέοντα Βάρδα από Δίλοφο Ζαγορίου, Γεώργιο Ευθυμίου από Κυραβγένα Τριχωνίδας, Νικόλαο Καλο­γιάννη από Βαρνάδες Δωδώνης και Δημήτριο Μέγγουλη από Λίππα Δωδώνης.

  Οι τραυματίες αξιωματικοί ήταν εκτός από τον Χρήστο Παπακώστα, οι Λοχαγοί Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος και Δημήτριος Καραχάλιος, ο υπολοχαγός Βασίλειος Μπουζάνας, οι Ανθυπολοχαγοί Θεόδωρος Καλλικάντζαρος και Ελευθέριος Οικονόμου και οι Ανθυ­πασπιστές Βασίλειος Ευφραιμίδης και Στασινόπουλος. Οι οπλίτες τραυματίες ανήλθαν σε 36 μεταξύ των οποίων οι Βησσανιώτες Από­στολος Κωτσάκης, Βασίλειος Μηλιώνης, Κωνσταντίνος Χαρισιάδης και Κωνσταντίνος Τσέλιος.

  Από τους αμάχους η Άννα Χανδάνου εφονεύθη στις 20 Νοεμβρίου εντός της οικίας της από οβίδα πυροβόλου.

 Πηγές

Το παρόν σημείωμα κατέστη δυνατό να γραφεί κυρίως στη βάση του αρχείου που είχε συγκεντρώσει με προσπάθεια πολλών ετών ο πατέρας μου Μιχαήλ με την προοπτική συγγραφής λευκώματος πεσόντων στη μάχη της Βήσσανης και άλλες συγκρού­σεις στην ευρύτερη περιοχή του Πωγωνίου.

 Οι κυριότε­ρες πηγές για την περιγραφή των επιχειρήσεων που εξιστορούνται είναι ατελείς και προέρχονται από πολε­μικές αναφορές των Α. Χρυσοχόου μετέπειτα Ταξίαρ­χου σε πολεμική διαθεσιμότητα και Δ.Καραχάλιου, καθώς και σημειώσεις του διμοιρίτη του 6^ου Λόχου του 15^ου Συντάγματος Ανθυπολοχαγού Αλέξανδρου Σίτα, μετέπειτα Αντισυνταγματάρχη σε πολεμική διαθεσι­μότητα. Αντίθετα δεν υπάρχουν πηγές από υπηρετή­σαντες στη διλοχία του ανεξάρτητου Τάγματος Πωγωνίου με συνέπεια την έλλειψη περισ­σότερο ολοκληρωμένης αντίληψης των γεγονότων.

http://agpanag.blogspot.gr/search?updated-max=2014-08-14T13:22:00-07:00&max-results=7  

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΠΟΣ ΤΟΥ 40 : Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Πολεμικές Προπαρασκευές και διάταξη δυνάμεων

Σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του '30, πλήθαιναν οι ενδείξεις για μία επικείμενη επίθεση της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδας. Το φασιστικό καθεστώς Μουσσολίνι, παγιδευμένο μέσα στις φαντασιώσεις του για μία ανασύσταση του αυτοκρατορικού παρελθόντος της αρχαίας Ρώμης, θεωρούσε την Ελλάδα ως αναπόσπαστο μέρος των επεκτατικών σχεδίων του. Η κατοχή της Λιβύης από το 1914, η κατάκτηση της Αβυσσηνίας το 1933 και ο υποβιβασμός της Αλβανίας σε ιταλικό προτεκτοράτο το 1939 προκαλούσαν τεράστια ανησυχία στην ελληνική πλευρά (και δικαίως).

Μια σειρά από μεθοριακά επεισόδια, η υπόκωφη ένταση μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας σε διπλωματικό επίπεδο και ο τορπιλισμός του καταδρομικού «Έλλη» στις 15 Αυγούστου 1940 δεν άφηναν αμφιβολία στην ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία για το επόμενο βήμα του Μουσσολίνι. Οι στρατιωτικές προετοιμασίες της Ελλάδας και η γενικότερη αναδιάρθωση του Ελληνικού Στρατού αποτέλεσαν κύριο μέλημα. Το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, παρά τις συμπαθειές του προς τα όμορα ιδεολογικά καθεστώτα της Γερμανίας και της Ιταλίας, δεν μπορούσε να παραγνωρίσει δύο συνθήκες: α) η Ελλάδα βρισκόταν παραδοσιακά υπό την επιρροή της Βρετανίας, καθώς εξυπηρετούσε ως μια μεγάλη βάση του βρετανικού ναυτικού της Μεσογείου και β) ο ελληνικός λαός, στη συντριπτική του πλειοψηφία, ήταν αποφασισμένος να αντισταθεί σε περίπτωση ξένης εισβολής και ιδεολογικά αντίθετος στον φασισμό και τον ναζισμό.

Για την αντιμετώπιση των εξωτερικών κινδύνων της χώρας είχε εκπονηθεί ένα κύριο αμυντικό στρατηγικό δόγμα το 1935. Το δόγμα αυτό διεπόταν από τις υποχρεώσεις της Ελλάδας ως μέλος του Βαλκανικού Συμφώνου. Αρχικά, ως κύριος εχθρός της χώρας εκλαμβανόταν η Βουλγαρία, η οποία επιδίωκε την επέκτασή της μέχρι το Αιγαίο. Επιλέχθηκε ένα απαρχαιωμένο αμυντικό σύστημα οχυρώσεων (γραμμή Μεταξά) και πολέμου εκμηδένισης του αντιπάλου στρατού στα σύνορα. Αυτό το σύστημα αγνοούσε δηλαδή τις τελευταίες εξελίξεις στη διεξαγωγή του πολέμου, η οποία είχε επαναστατικοποιηθεί με τη χρήση ευέλικτων μηχανοκίνητων και τεθωρακισμένων μονάδων. Επίσης δεν αντιλαμβανόταν τη μεταστροφή που είχε συντελεστεί σε επίπεδο γενικότερης στρατηγικής. Ο παραδοσιακός τρόπος πολέμου, που αποσκοπούσε στην εκμηδένιση της στρατιωτικής ισχύος του εχθρού είχε παραμεριστεί για χάρη του ολοκληρωτικού πολέμου. Στόχος δεν ήταν πλέον η στρατιωτική συντριβή του αντιπάλου αλλά η ολοκληρωτική συντριβή της υλικής υποδομής και του ηθικού του. Αυτό είχε ως συνέπεια να στοχοποιούνται και οι άμαχοι – μια μετατροπή που επρόκειτο να πληρώσει πολύ ακριβά ο ελληνικός λαός κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Μέχρι το 1939 το ΓΕΣ δεν θεωρούσε δυνατή την εισβολή της Ιταλίας στην Ελλάδα δια ξηράς. Όμως η κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία κατέστησε σαφή την ιταλική απειλή, γεγονός που οδήγησε στην εκπόνηση ενός νέου αμυντικού σχεδίου, του ΙΒ (Ιταλία-Βουλγαρία). Το νέο σχέδιο προέβλεπε την ανακατανομή των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων σε ένα ευρύτερο μέτωπο, που κάλυπτε την έκταση από την Ήπειρο ως την Ανατολική Μακεδονία. Πέντε μεραρχίες και δύο ταξιαρχίες πεζικού κάλυπταν τα ελληνοαλβανικά σύνορα ενώ έξι μεραρχίες, μία ταξιαρχία και η γραμμή οχυρών υπερασπίζονταν τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Παράλληλα, πέντε μεραρχίες και μία ταξιαρχία αποτελούσαν τις δυνάμεις εφέδρειας, εκ των οποίων δύο μεραρχίες προορίζονταν για την Ήπειρο και οι υπόλοιπες κάλυπταν την Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία.

Για την κατασκευή των οχυρών Μεταξά, δαπανήθηκαν περίπου 1,5 δις δραχμές κατά την περίοδο 1936-40. Το 90% των δαπανών σε οχυρώσεις αφορούσε την ελληνοβουλγαρική μεθόριο. Μόλις το 10% κατανεμήθηκε για οχυρώσεις στον ελληνοαλβανικό τομέα. Αν και ενισχύθηκε το μέτωπο της Ηπείρου με περισσότερες μονάδες, τα μικρής κλίμακας οχυρωματικά έργα φανέρωναν μία έλλειψη αισιοδοξίας του Γενικού Επιτελείου Στρατού για την έκβαση μιας σύγκρουσης με την Ιταλία. Οι Έλληνες επιτελείς θεωρούσαν ότι, στην καλύτερη περίπτωση, οι ελληνικές μονάδες που υπερασπίζονταν την ελληνοαλβανική μεθόριο, έπρεπε να περιοριστούν στη φύλαξη της Δυτικής Μακεδονίας και του οδικού άξονα προς την Αιτωλοακαρνανία. Ειδικότερα, η 8η Μεραρχία είχε ως κύρια αποστολή την επιβράδυνση της ιταλικής προέλασης. Επρόκειτο για ένα άνευρο και ηττοπαθές σχέδιο παθητικής άμυνας. Ωστόσο, στα θετικά μέρη του επιτελικού σχεδίου προσμετράται η πρόβλεψη και οργάνωση ταχύτατης επιστράτευσης, το ελληνικό "μυστικό όπλο", το οποίο αποδείχθηκε κρίσιμης σημασίας στην αρχή του πολέμου.

Η απαισιοδοξία του Γενικού Επιτελείου Στρατού οφειλόταν στην ιταλική υπεροχή σε αεροπορία και μηχανοκίνητες μονάδες. Στην Αλβανία, οι Ιταλοί παρέτασσαν τρία σώματα στρατού, που αποτελούνταν από εννιά μεραρχίες πεζικού, μία μεραρχία ιππικού, δύο τεθωρακισμένες ταξιαρχίες, έξι τάγματα Μελανοχιτώνων και 300 αεροπλάνα. Στην ιταλική αεροπορία είχε ανατεθεί ο ρόλος παρεμπόδισης της κίνησης των επίστρατων προς Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία. Παρομοίως, το ιταλικό ναυτικό θα παρεμπόδιζε τη μεταφορά των ελληνικών ενισχύσεων δια θαλάσσης. Ως αντιστάθμισμα της ιταλικής υπεροπλίας θα μπορούσε να λειτουργήσει η βρετανική στρατιωτική βοήθεια. Όμως η Βρετανία ανάρρωνε από τις πληγές της μετά τη μάχη της Αγγλίας και ήταν εγκλωβισμένη στο μέτωπο της Βόρειας Αφρικής. Επιπλέον, οι Βρετανοί στρατιωτικοί ενδιαφέρονταν περισσότερο για τον έλεγχο της Κρήτης, παρά για μια γενικότερη εμπλοκή στην Ελλάδα, που ίσως κατέληγε σε σπατάλη δυνάμεων. Στη συνέχεια, και λόγω και των ελληνικών νικών, ο Τσώρτσιλ επέβαλε την αποστολή ενός συγκροτημένου βρετανικού εκστρατευτικού σώματος στην Ελλάδα.

Το πνεύμα απαισιοδοξίας του ελληνικού Γενικού Επιτελείου συμπυκνωνόταν στην αναφορά του αρχηγού του, αντιστράτηγου Αλέξανδρου Παπάγου «Αρχικώς και εφόσον αι γενικαί ή αι τοπικαί συνθήκαι δεν μεταβαλλόνται, η στρατηγική ημών στάσις θα είναι αμυντική με την προσοχή μας εστραμμένη κυριώτατα προς την Θεσσαλονίκην και τον εδαφικόν αυτής σύνδεσμον με το εσωτερικό της χώρας».

Επιτελικά σχέδια και εφαρμογή

Η 28η Οκτωβρίου 1940 βρήκε την 8η Μεραρχία πεζικού και την 3η Ταξιαρχία πεζικού στην ζώνη Ελαία-Καλαμάς, καλύπτοντας την περιοχή της Ηπείρου (από το Ιόνιο πέλαγος ως τον Σμόλικα), την 9η Μεραρχία πεζικού και την 4η Ταξιαρχία πεζικού από τον Σμόλικα ως τη λίμνη Μεγάλη Πρέσπα. Επιπρόσθετα, πέντε τάγματα πεζικού και μικρές μονάδες πυροβολικού υπερασπίζονταν την περιοχή από τη λίμνη Μεγάλη Πρέσπα ως την οροσειρά του Γράμμου. Τέλος, το απόσπασμα Πίνδου υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη (που είχε ανακληθεί στην υπηρεσία το 1939), με συνολική δύναμη δύο ταγμάτων πεζικού και μιας ορειβατικής πυροβολαρχίας κάλυπταν την περιοχή μεταξύ Γράμμου και Σμόλικα. Οι διαταγές του Γενικού Επιτελείου ήταν σαφείς: οι ελληνικές παραμεθόριες δυνάμεις έπρεπε να περιοριστούν σε ρόλο επιβραδυντικό και να συμπτυχθούν εντός των ελληνικών εδαφών.

Πιο συγκεκριμένα, η ιταλική εισβολή εκδηλώθηκε σε δύο τομείς: τον τομέα Ηπείρου, με στόχο την διάσπαση των ελληνικών θέσεων και την κατεύθυνση μέσω της κοιλάδας του Δρίνου προς Ιωάννινα και τον τομέα Θεσπρωτίας προς Φιλιάτες. Όμως όλα τα επιτελικά σχέδια επί χάρτου παραμένουν θεωρίες που μένει να αποδειχθούν στην πράξη. Ευτυχώς για την Ελλάδα, εισήλθαν ορισμένοι παράγοντες που ανέτρεψαν τους σχεδιασμούς τόσο της ιταλικής όσο και της ελληνικής πλευράς.

Κατ' αρχήν, ο διοικητής της 8ης Μεραρχίας, υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος αγνόησε το ηττοπαθές σχέδιο του Γενικού Επιτελείου. Διέταξε την παραμονή των δυνάμεων του εντός της προωθημένης αμυντικής γραμμής, χωρίς την εγκατάλλειψη έστω μίας σπιθαμής εδάφους. Η τακτική της ενεργητικής άμυνας και η ηρωική αντίσταση του αποσπάσματος Πίνδου και του Δαβάκη ανάκοψαν την ιταλική επέλαση των Αλπινιστών της Μεραρχίας Julia και έδωσαν πολύτιμο χρόνο στις επιστρατευμένες μονάδες. Συνάμα, ο άμαχος πληθυσμός της Ηπείρου ρίχτηκε στον αγώνα εφοδιάζοντας τις μαχόμενες μονάδες, ουσιαστικά καλύπτοντας τις ελλείψεις σε μηχανοκίνητα μέσα και την κακή κατάσταση του οδικού δικτύου. Οι καιρικές συνθήκες εκείνων των ημερών στάθηκαν ένας ακόμη σύμμαχος των Ελλήνων μαχητών. Το υψηλό φρόνημα του ελληνικού λαού, ο ενθουσιασμός και η αυταπάρνηση των επιστρατευόμενων και η φρεναπάτη του Έλληνα στρατιώτη που πολεμούσε ενάντια στην ίδια την ιδέα του θανάτου, όπως σημειώνει τόσο υπέροχα ο Άγγελος Τερζάκης, έγειραν την πλάστιγγα της τιτάνιας μάχης υπέρ των Ελλήνων.

Ωστόσο, και οι Ιταλοί ήταν εξαίρετοι πολεμιστές. Η ήττα τους δεν οφειλόταν σε μειωμένη μαχητική αξία, αλλά στο κακό και υπερφίαλο επιτελικό σχέδιο, στην ανίκανη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία τους, στην έλλειψη ισχυρύ ηθικού κινήτρου και στο γεγονός ότι βρήκαν απέναντί τους έναν αποφασισμένο λαό, διατεθειμένο να υπερασπιστεί πάσει θυσία την ελευθερία και την τιμή του. Οι συγκρούσεις ήταν σφόδρες στα διάστημα μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και 1ης Νοεμβρίου. Λίγο ακόμη και θα λύγιζαν οι ηρωικοί μαχητές του Δαβάκη, ο οποίος αποσυρόταν από την πρώτη γραμμή βαριά τραυματισμένος. Τότε, μέσα από τη χιονοθύελλα σαν από μηχανής θεός, ξεπρόβαλλαν οι επιστρατευμένοι στρατιώτες της 1ης Μεραρχίας, οι οποίοι διάνυσαν υπό αντίξοες συνθήκες δεκάδες χιλιόμετρα με τα πόδια μέσα σε τρεις μέρες. Η είσοδος τους στην μάχη προκάλεσε την απώθηση των Ιταλών εντός αλβανικού εδάφους. Εν τω μεταξύ, η μεραρχία Ιππικού ανέκοπτε την ιταλική προέλαση προς Μέτσοβο. Η νίκη του αποσπάσματος Δαβάκη είχε αποφασιστική σημασία στην έκβαση του πολέμου. Η επιτυχία του Δαβάκη συνίσταται "στην άμεση διάγνωση ενός τακτικού λάθους που έκανε ο Ιταλός μέραρχος να προχωρήσει γοργά προς τη Σαμαρίνα χωρίς να καλύψει το πλευρό της φάλαγγάς του". Ο Δαβάκης το είδε αμέσως και από τη δεύτερη μέρα του σκληρού αγώνα ήταν σίγουρος ότι χάρη σ' αυτό το λάθος "θα μάντρωνε τους Ιταλούς"1.

Κατά το πρώτο δεκαήμερο Νοεμβρίου, οι ιταλικές δυνάμεις εισβολής εγκατέλειψαν το ελληνικό έδαφος. Στη Βορειοδυτική Μακεδονία ο ελληνικός στρατός κατέλαβε θέσεις στην αλβανική μεθόριο, προετοιμάζοντας την ελληνική αντεπίθεση. Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή: οι Έλληνες εξαπέλυσαν επίθεση την 14η Νοεμβρίου στην γραμμή Μόροβα-Ιβάν. Μετά από οκταήμερες πολύνεκρες μάχες η ιταλική αμυντική γραμμή κατάρρευσε. Την 22η Νοεμβρίου τμήματα της 9ης Μεραρχίας εισέρχοντας θριαμβευτικά στην Κορυτσά, υποδεχόμενοι θερμά από τους Έλληνες της Βόρειας Ηπείρου. Την 6η Δεκεμβρίου, ήταν η σειρά της πόλης των Αγίων Σαράντα, με τον στρατηγικής σημασίας λιμένα. Για πρώτη φορά από την αρχή του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, Συμμαχικές δυνάμεις εισέρχονταν ως νικητές σε πόλη υπό την κυριαρχία των Δυνάμεων του Άξονα. Όλος ο ελεύθερος κόσμος και οι λαοί που στέναζαν υπό την αξονική κατοχή μάθαιναν με θαυμασμό τις ελληνικές νίκες, παίρνοντας κουράγιο και το μήνυμα ότι ο Άξονας δεν ήταν τόσο ανίκητος όσο φαινόταν ως τότε.

Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος του 1940 πέρασε μέσα από πολλές φάσεις στη συνέχεια, οι οποίες θα μπορούσαν να αναλυθούν σε άλλα άρθρα. Σκοπός αυτού του άρθρου ήταν η περιγραφή των βασικών αρχών του ελληνικού στρατηγικού δόγματος, όπως αυτές διαμορφώθηκαν πριν την έναρξη της πολεμικής σύγκρουσης και εφαρμόστηκαν στην πράξη κατά τις πρώτες μέρες του πολέμου. Στο επίκεντρο της ελληνικής νίκης δεν βρέθηκε τόσο το άρτιο επιτελικό σχέδιο (αν και πρέπει να ομολογηθεί ότι τόσο η ελληνική πολιτική στρατιωτική ηγεσία είχαν καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες κατά την ειρηνική περίοδο), η επάρκεια σε πολεμικά μέσα, όσο ο ανθρώπινος παράγοντας και η εφαρμογή ευφυών τακτικών άμυνας. Εν κατακλείδι, η μεγαλειώδης νίκη στην Πίνδο οφειλόταν στη ομόψυχη θέληση των Ελλήνων να αντισταθούν σε έναν ακόμη κατακτητή, όπως τους επίτασσε η μακραίωνη ιστορία τους.

Σημειώσεις:

1. Σ. Μελά, "Η δόξα του '40", σελ. 21

Βιβλιογραφία:

1)  Γενικό Επιτελείο Στρατού, Ο ελληνικός στρατός εις τον Β΄Παγκόσμιον Πόλεμον: αίτια και αφορμαί του Ελληνο-Ιταλικού πολέμου 1940-41, Αθήναι 1959
2) ΕΠΙΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ, 1940-41, εκδόσεις ΔΙΣ/ΓΕΣ, 1984
3) Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΧΕΙΜΕΡΙΝΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ, ΙΤΑΛΙΚΗ ΕΠΙΘΕΣΗ ΜΑΡΤΙΟΥ, εκδόσεις ΔΙΣ/ΓΕΣ, 1966
4)  Δ. Αποστολόπουλος: Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΟΥ 1940, Εκδόσεις Πάπυρος, περιοδικό ''Ιστορία'', τεύχος 520, Αθήνα 2011.
5) Δ. Γεδεών: Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 1940-41, Οι ΧΕΡΣΑΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ, Σειρά ''Μεγάλες Μάχες'', τεύχος 3, εκδόσεις Περισκόπιο.
6) Κωνσταντίνος Κανακάρης: Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ ΚΑΙ Η ΜΑΧΗ ΕΛΑΙΑΣ ΚΑΛΑΜΑ, περιοδικό ''Στρατιωτική Ιστορία'', Εκδόσεις Περισκόπιο, τεύχος 4.
7) CONQUEST OF THE BALKANS, Time-Life Books: The Third Reich, 1993.

HISTORICAL QUEST

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ''ΕΠΟΣ ΤΟΥ ''40'' : Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΘΡΑΚΩΝ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ '40

Άγνωστες πτυχές του ηρωϊσμού των κατοίκων της περιοχής μας, μας αναφέρει ο καθηγητής Φάνης Μαλκίδης.

Έχει ενδιαφέρον να πούμε ότι πέρα από την τραγουδίστρια της νίκης Σοφία Βέμπο (καταγόταν από την Καλλίπολη της Αν. Θράκης) η οποία σηματοδοτεί και νοηματοδοτεί με τα τραγούδια της την νίκη του 1940, έχει ενδιαφέρον ότι όλη η Θράκη, ιδιαίτερα η Ροδόπη και η Ξάνθη, αλλά και ο Έβρος συνέβαλαν τα μέγιστα, τόσο στρατιωτικά όσο και οι πολίτες με το γεγονός της επικράτησης εναντίον των Ιταλών και αργότερα στην αντίσταση εναντίον των Γερμανών.

Να αναφέρουμε πρώτο το περίφημο 29ο Σύνταγμα Πεζικού που ιδρύθηκε κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων στην Έδεσσα και μετεγκαταστάθηκε πριν τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο στην Κομοτηνή. Αυτό ήταν που την 28η Οκτωβρίου όταν είδε το μέτωπο να αρχίζει να ανοίγει στην Βόρειο Ήπειρο στα βουνά της Αλβανίας, προετοιμάστηκε από ανθρώπους δικούς μας, στρατεύσιμους και αναχώρησε την 17η Νοεμβρίου 1940 για το μέτωπο και μάλιστα έδωσε μάχες στο Πόγραδετς, στο Τεπελένι και στην Κλεισούρα, από τις πιο φονικές μάχες του μετώπου. Αυτό είναι καλό να το υπενθυμίζουμε. Είναι μάχες στις οποίες χάθηκαν πέρα από τους 2-3 χιλιάδες έλληνες φαντάροι μεταξύ των οποίων και πάρα πολλοί από το 29ο Σύνταγμα Πεζικού και το οποίο σήμερα έχει μετονομαστεί στην 29η Ταξιαρχία Πεζικού με την ονομασία ΠΟΓΡΑΔΕΤΣ.

Είναι μια μεγάλη συμβολή και νομίζω ότι η εφημερίδα σας έχει δημοσιεύσει πριν από καιρό το ημερολόγιο του Βάρσου Ιωάννη που ήταν υπολοχαγός στο σύνταγμα πεζικού και μάλιστα έχει ενδιαφέρον αυτό κάποια στιγμή να βγει και σε βιβλίο και θα πρέπει να συμβάλουμε όλοι σε αυτό.

Επίσης έχει ενδιαφέρον ότι εκείνο το διάστημα η ταξιαρχία με την ονομασία «Νέστος» και η ταξιαρχία με την ονομασία «Έβρος» ήταν αυτές που συγκράτησαν τις δυνάμεις τόσο στην περιοχή αυτή όσο και γενικότερα στην μετέπειτα αντίσταση στην Γερμανική προέλαση, είναι καλό να το υπενθυμίζουμε και αυτό μιας και αυτή η στρατιωτική συμβολή των Θρακών έχει επίσης αποσιωπηθεί.

Να αναφέρουμε μια πραγματικά άγνωστη παράμετρο αυτής της ιστορίας, ότι η ταξιαρχία «Έβρος» που είχε πεδίο δράσης από την λίμνη Βιστωνίδα μέχρι τον Έβρο, σε όλη την σημερινή περιοχή του νομού Έβρου και του ποταμού, είχε διοικητή τον υποστράτηγο Ιωάννη Ζήση. Αυτός ο άνθρωπος αντιστάθηκε κατά την διάρκεια του 2ου παγκοσμίου πολέμου. Πολέμησε στην μάχη των οχυρών στον Εχίνο και στην Νυμφαία και όταν συνθηκολόγησε η πατρίδα μας τον Απρίλιο του 1941 κατέφυγε με πάρα πολλούς Έλληνες στρατιώτες μέσω Τουρκίας για να πάει στην Μέση Ανατολή, εκεί οι τουρκικές δυνάμεις του ζήτησαν να αφοπλίσει όλο το στράτευμα, μιλάμε για ταξιαρχία, δεν δέχτηκε να παραδώσει τα όπλα και αυτοκτόνησε στις 9 Απριλίου στα Ύψαλα μη δεχόμενος να παραδώσει τον οπλισμό του. Είναι μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα άγνωστη παράμετρος αυτού του μεγάλου πολέμου και ιδιαίτερα της συμβολής των Θρακών στην 28η Οκτωβρίου.

Επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε και την μάχη των οχυρών όπου ήταν μια ένδοξη σελίδα στην ιστορία των Θρακών πολεμιστών και είναι συνέχεια της συμβολής του 29ου Συντάγματος Πεζικού, σήμερα 21η Ταξιαρχία Πεζικού ΠΟΓΡΑΔΕΤΣ.  Το σώμα αυτό αντιστάθηκε πρώτα στον Εχίνο με το ένα κεντρικό οχυρό και τα τρία περιφερειακά, για τέσσερις ολόκληρες ημέρες και είχε πάρα πολλά θύματα μεταξύ των οποίων και συμπατριώτες μας μουσουλμάνοι και επίσης στην Νυμφαία όπου εκεί υπήρχε επίσης τριήμερη αντίσταση. Τελικά οι Γερμανοί δεν κατόρθωσαν να το κυριεύσουν, το προσπέρασαν και τελικά έφθασαν και κατέλαβαν την Κομοτηνή. 

[ΔΗΜΟΣ ΜΠΑΚΙΡΤΖΑΚΗΣ, Πηγή: ΧΡΟΝΟΣ]

  http://ellas2.wordpress.com